II UK 137/04

Wyrok z dnia 18 stycznia 2005 r.

II UK 137/04

Przepisy § 4 pkt 1 i 3 oraz § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) nie przewidują możliwości zaliczenia nauczycielom do okresów pracy w

szczególnym charakterze jakichkolwiek innych okresów zatrudnienia poza

pracą nauczycielską.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Andrzej

Kijowski, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2005 r.

sprawy z wniosku Leona S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w K.G. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od

wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2004 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację wnioskodawcy.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 września 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Jeleniej Górze oddalił odwołanie wnioskodawcy Leona S. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K.G. w sprawie o wcześniejszą eme-

ryturę, uznając jednak w uzasadnieniu wyroku, iż w wyniku oczywistej pomyłki ma-

tematycznej, błędnie wyliczył okres pracy powoda w szczególnych warunkach i od-

mówił w związku z tym uwzględnienia odwołania, gdy tymczasem okres ten wyliczo-

ny prawidłowo wynosił ponad 15 lat, co dawało prawo do dochodzonego świadcze-

nia.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją wnioskodawca i powołując się na omyłkę

Sądu Okręgowego, wniósł o zmianę orzeczenia i uwzględnienie odwołania.

2

W odpowiedzi na apelację organ rentowy wniósł o jej oddalenie, zarzucając, iż

Sąd pierwszej instancji błędnie wyliczył okresy pracy wnioskodawcy w szczególnych

warunkach, kwestionując nadto uznanie za pracę w szczególnym charakterze za-

trudnienie w „A.S." Zbigniewa K. w K.G. i zaliczenie pełnego okresu zatrudnienia w

D. Zakładach Doskonalenia Zawodowego w W., gdy tymczasem w czasie tego za-

trudnienia wnioskodawca kilkakrotnie korzystał z urlopu bezpłatnego. W ocenie or-

ganu rentowego, błędem Sądu było również połączenie okresu pracy wnioskodawcy

w szczególnych warunkach w J. Kopalniach Surowców Mineralnych w S.P. z pracą

pedagogiczną wnioskodawcy (pracą w szczególnym charakterze), co jest sprzeczne

z § 4 pkt 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2004 r. [...] Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił

zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał wniosko-

dawcy prawo do wcześniejszej emerytury od 1 stycznia 2003 r., uznając za nieprawi-

dłowe ustalenia Sądu pierwszej instancji co do okresów pracy w szczególnych wa-

runkach. W oparciu o zgromadzony w postępowaniu materiał dowodowy Sąd Apela-

cyjny zaliczył do okresów pracy w szczególnym charakterze zatrudnienie w Polskim

Związku Motorowym w J.G. - 2 lata 6 miesięcy i 3 dni, D. Zakładach Doskonalenia

Zawodowego w W. - 10 lat 5 miesięcy i 15 dni oraz w „A.-S." Zbigniewa K. - 1 rok i 4

miesiące, natomiast do okresu pracy w szczególnych warunkach zatrudnienie w J.

Kopalni Surowców Mineralnych w S.P. - 1 rok 2 miesiące i 27 dni. Sąd Apelacyjny

uznał, że nie ma podstaw do wyłączenia z okresów pracy w szczególnym charakte-

rze zatrudnienia wnioskodawcy jako instruktora nauki jazdy w „A.S.”. Zgodnie bo-

wiem z § 15 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., nauczyciel, wychowawca lub

inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1

pkt 1 - 7 Karty Nauczyciela, określoną w ustawie jako praca zaliczona do pierwszej

kategorii zatrudnienia, nabywa prawo do emerytury na zasadach określonych w § 4

rozporządzenia, praca taka uważana jest za pracę w szczególnym charakterze.

„Pracownicy uspołecznionych zakładów pracy pełniący funkcję instruktorów prak-

tycznej nauki zawodu zostali objęci przepisami Karty Nauczyciela m.in. w zakresie

uprawnień emerytalnych. Zgodnie natomiast z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, jak słusznie wskazuje w uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji,

do okresów pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charakterze zalicza się

3

również prace u tzw. prywatnego pracodawcy.” Tym samym - w ocenie Sądu Apela-

cyjnego - łączny okres pracy wnioskodawcy w szczególnych warunkach i szczegól-

nym charakterze wyniósł 15 lat 6 miesięcy i 15 dni co oznacza, że został spełniony

warunek o którym mowa w § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a wnioskodawca jest uprawnio-

ny do emerytury w oparciu o art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Kasację od tego wyroku wniósł pozwany Zakład Ubezpieczeń Społecznych i

zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i § 4 ust.

1 pkt. 3 oraz § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, wniósł o jego „uchylenie i oddalenie apelacji”. W uzasad-

nieniu podstaw kasacyjnych Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał na niewła-

ściwe zastosowanie § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

przez uznanie okresu pracy wnioskodawcy w „A.S.” Zbigniewa K. w K.G. za pracę w

szczególnym charakterze, „podczas gdy praca ta nie była pracą nauczycielską wy-

mienioną w art. 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56 poz. 357, w brzmieniu ustalonym od dnia 6 kwiet-

nia 2000 r. przez art. 1 pkt 53 ustawy z dnia 18 lutego 2000 r. o zmianie Karty Nau-

czyciela oraz o zmianie niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 19, poz. 239, obecnie

jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39311

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach kasacji (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli kasacja nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania - tak jak w rozpoznawanej sprawie - bądź jeżeli taki zarzut

okaże się niezasadny.

Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym

urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami, o których mowa

4

w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte-

rze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1, przy czym

według ust. 2 dla celów ustalenia tych uprawnień, za pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wyma-

gających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo wła-

sne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone

na podstawie przepisów dotychczasowych. W myśl natomiast ust. 3 pkt 5 powołane-

go przepisu dla celów ustalenia uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników

zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się nauczycieli, wychowawców lub

innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienio-

ną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, zaś zasady prze-

chodzenia na emeryturę, bez względu na wiek, nauczycieli urodzonych przed dniem

1 stycznia 1949 r. określają odrębne przepisy (ust. 5).

Z przedstawionych unormowań niewątpliwie wynika, że pozostaje w porządku

prawnym rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szcze-

gólnym charakterze, wydane z upoważnienia i w ramach delegacji ustawowej, za-

wartej w art. 55 nieobowiązującej już ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze-

niu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), która w art.

53 ust. 4 przewidywała, że w stosunku do nauczycieli uprawnienia z tytułu szczegól-

nego charakteru ich zatrudnienia, regulują odrębne przepisy. W tym kontekście nale-

ży odczytywać postanowienia § 2, 4 i 19 powołanego rozporządzenia Rady Mini-

strów. Pierwszy z tych przepisów określa w ust. 1, iż okresami pracy uzasadniający-

mi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w

których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wyko-

nywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowi-

sku pracy, a przy ustalaniu tych okresów pracy, uwzględnia się także okresy takiej

pracy wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia (§ 19 ust. 1), drugi

zaś, w ust. 1 pkt 3 określa, że pracownik, który wykonywał prace w szczególnych

warunkach, nabywa prawo do emerytury, jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia, w

tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Po tych ogólnych rozważaniach prawnych należy - odnosząc się do stanu fak-

tycznego sprawy - przypomnieć, że rozporządzenie rozróżnia zatrudnienie w szcze-

5

gólnych warunkach i zatrudnienie w szczególnym charakterze, a nadto przewiduje

doliczenie do okresów pracy w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie

A, okresów pracy górniczej, okresów zatrudnienia na kolei, a także pracy lub służby

bliżej wskazanych w § 5 - 10 rozporządzenia. Z powyższej regulacji wynika więc, że

zaliczenie innych okresów pracy, w tym pracy pedagogicznej nie jest możliwe.

Wydając zaskarżoną decyzję organ rentowy zaliczył wnioskodawcy do zatrud-

nienia w szczególnych warunkach pracę w J. Kopalni Surowców Mineralnych w S.P.

- 1 rok 2 miesiące i 27 dni (okres bezsporny między stronami), uznał nadto okresy

pracy w szczególnym charakterze (praca pedagogiczna) w Polskim Związku Moto-

rowym w J.G. oraz w D. Zakładach Doskonalenia Zawodowego w W. od 16 lipca

1978 do 31 maja 1989 r., odmawiając zaliczenia do takich okresów, pracy wniosko-

dawcy w „A.S.” Zbigniewa K. w K.G.

Odnosząc się do zarzutów kasacji przede wszystkim należy przypomnieć, że

kasacja nie zawiera zarzutów naruszenia przepisów postępowania, co ma ten sku-

tek, iż nie podlegają weryfikacji ustalenia Sądu Apelacyjnego co do okresów pracy w

szczególnym charakterze i szczególnych warunkach.

Nie jest uzasadniony - jako bezprzedmiotowy - podnoszony w toku postępo-

wania, aczkolwiek niepowtórzony już w kasacji, zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, przez uznanie okresu pracy wnioskodawcy w firmie „A.S.” Zbigniewa

K. w K.G. za pracę w szczególnych warunkach z tej przyczyny, że była to praca nie-

wykonywana w tzw. uspołecznionych zakładach pracy. Przede wszystkim okres ten

został zakwalifikowany przez Sąd jako praca w szczególnym charakterze, a w takiej

sytuacji powoływanie się na orzecznictwo przyjmujące jednolicie, że do okresów

pracy w szczególnych warunkach zalicza się także pracę u tzw. pracodawców pry-

watnych, nie może być uznane za właściwe. Faktycznie w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 13 lutego 2002r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243) Sąd

Najwyższy uznał, iż prace wymienione w § 4 - 8a rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, są pracami w szczegól-

nych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach bez względu

na status własnościowy pracodawcy, niemniej uchwała ta nie odnosiła się do prac w

szczególnym charakterze.

6

Na marginesie tej uwagi trzeba zauważyć, że wprowadzona do art. 32 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS (ustawą z dnia 27 marca 2003 r. - Dz.U. Nr

56, poz. 498) zmiana, została zdezawuowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (Dz.U. Nr 144, poz. 1530), w części obejmującej

zwrot „w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie

przepisów dotychczasowych”.

Nie można natomiast odmówić racji zarzutowi naruszenia § 4 ust. 1 pkt 3 roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., polegającego na połączeniu

okresu pracy wnioskodawcy w szczególnych warunkach z okresem jego pracy w

szczególnym charakterze.

W orzecznictwie (por. np. wyrok z dnia 15 grudnia 1997 r., II UKN 417/97,

OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 638) przyjmuje się, że nie korzysta z uprawnienia do

emerytury w niższym wieku emerytalnym pracownik, który nie udowodnił, że wyko-

nywał pracę w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązu-

jącym na danym stanowisku. Z rozważań zawartych w tym orzeczeniu należy wy-

prowadzić nadto wniosek, iż - ze względu na charakter omawianego świadczenia

(wcześniejsza emerytura) - przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle. W

orzecznictwie przyjmuje się - także w związku z charakterem świadczenia - że „przy

ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury nie jest możliwe zliczenie okresów pracy

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienionych odrębnie

w wykazie A i wykazie B, stanowiących załączniki do rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnio-

nych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze” (tak w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 8 lutego 2002 r., II UKN 53/01 - OSNP 2003 nr 23, poz. 576). Z

orzeczenia tego wynika więc, że nie można dokonywać zliczenia różnych okresów

pracy w szczególnych warunkach, w związku z różnymi wymogami, od spełnienia

których rozporządzenie uzależnia przyznanie świadczenia.

Warto też pamiętać, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w § 15 przewiduje „specjalną” regulację, według której nauczyciel, wychowawca lub

inny pracownik pedagogiczny wykonujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1

pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r., określoną w tej ustawie jako praca zaliczo-

na do pierwszej kategorii zatrudnienia, nabywa prawo do emerytury na zasadach

określonych w § 4 i jest uważany za wykonującego pracę w szczególnym charakte-

rze. Nabycie więc prawa do emerytury na podstawie tego przepisu uzależnione zo-

7

stało od dwóch podstawowych warunków: praca wykonywana przez nauczyciela po-

winna być określona w art. 1 pkt 1-7 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r., ponadto zaś

powinna kwalifikować się ona do pierwszej kategorii zatrudnienia. Dopiero wtedy

nauczyciel jest w rozumieniu § 15 rozporządzenia uważany za wykonującego pracę

w szczególnym charakterze. W ten sposób, w obowiązującym stanie prawnym ure-

gulowana została kwestia "odrębnych przepisów" określających uprawnienia nauczy-

cieli z tytułu szczególnego charakteru ich zatrudnienia.

Przepis § 15 wymienionego rozporządzenia nie przewiduje możliwości zali-

czenia nauczycielom do okresów pracy w szczególnym charakterze jakichkolwiek

innych okresów zatrudnienia, nawet uznanych w myśl rozporządzenia za wykonywa-

ne w szczególnym charakterze (lub w szczególnych warunkach). Przedstawione za-

sady, w pełni podzielane przez skład rozpoznający sprawę, wynikają z uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 1986 r., III UZP 56/85, (OSNCP 1986 nr 12, poz.

203). W kontekście powyższego orzeczenia warto też powołać się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02 (OSNP 2004 nr 11, poz. 197), wy-

dany w sprawie o tzw. nauczycielską emeryturę. W jego uzasadnieniu, Sąd Najwyż-

szy wskazał, powołując się także na wykładnię historyczną, że „po wejściu w życie

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych wyraźnie zarysowują się dwa odrębne systemy emerytalne nauczycieli,

wywodzące się z potraktowania pracy nauczycielskiej jako zatrudnienie w szczegól-

nym charakterze: pierwszy, związany z wykonywaniem pracy w szczególnym cha-

rakterze określonej w rozporządzeniu, i drugi, w którym warunki emerytalne regulo-

wane są przepisami odrębnymi. Nauczyciele urodzeni w okresach wskazanych w art.

32 ustawy, mogą więc nabyć prawo do emerytury na zasadach określonych w § 4

rozporządzenia, czyli po osiągnięciu wieku wynoszącego 55 lat dla kobiet i 60 lat dla

mężczyzn i okresu zatrudnienia, odpowiednio 20 i 25 lat, w tym co najmniej 15 lat

pracy w szczególnych warunkach, przy czym pracę nauczycielską wymienioną w art.

1 pkt 1-7 ustawy - Karta Nauczyciela, określoną w tej ustawie jako praca zaliczona

do pierwszej kategorii zatrudnienia, uważa się pracę w szczególnym charakterze.

Nauczyciele urodzeni w tych okresach nabywają zgodnie z art. 32 ust. 1 i art. 47

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawo do

emerytury bez względu na wiek na podstawie odrębnych przepisów. Nie ulega wąt-

pliwości, że chodzi tu o art. 88 ust. 1 ustawy Karta Nauczyciela, zgodnie z którym

nauczyciel może przejść na emeryturę po wykazaniu 30-letniego okresu zatrudnie-

8

nia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, lub 25-letniego

okresu zatrudnienia, w którym przez co najmniej 20 lat wykonywał pracę w szczegól-

nym charakterze w szkolnictwie specjalnym. Przez pracę nauczyciela wykonywaną w

szczególnym charakterze należy rozumieć - przez odwołanie się do ogólnej definicji

nauczyciela zawartej w art. 3 pkt 1 Karty - pracę wykonywaną w charakterze nauczy-

ciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego w przedszkolu, szkole

lub innej placówce wymienionej w art. 1 ust. 1 ustawy (por. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1984 r., III UZP 8/86, OSNCP 1986 nr 12, poz.

193, oraz wyroki z dnia 21 sierpnia 1985 r., II URN 117/85, niepublikowany, z dnia 12

lutego 1985 r., II UR 2/85, OSNCP 1985 nr 10, poz. 161 oraz w uchwałę z dnia 23

stycznia 1986 r., III UZP 56/85, wyżej powołaną).

W stanie faktycznym sprawy, przyjmując nawet, że wnioskodawca pracował w

szczególnym charakterze w „A.S.” - w tej części bowiem to ustalenie Sądu Apelacyj-

nego nie zostało skutecznie zakwestionowane - trzeba stwierdzić, iż okres pracy w

szczególnych warunkach i liczone rozłącznie okresy pracy w szczególnym charakte-

rze, nie osiągają 15 lat, co oznacza, że wnioskodawca nie spełniał przesłanek § 4

ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szcze-

gólnym charakterze i nie był w związku z tym uprawniony do nabycia emerytury w

oparciu o art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Z powyższych motywów Sąd Najwyższy uznając, że kasacja ma usprawiedli-

wione podstawy, orzekł jak w sentencji w oparciu o art. 39315

k.p.c.

========================================