V CK 364/04

Wyrok z dnia 19 stycznia 2005 r., V CK 364/04

W razie wniesienia apelacji od wyroku orzekającego rozwód w części

dotyczącej winy rozkładu pożycia małżeńskiego tylko przez jednego

małżonka, sąd drugiej instancji może z urzędu orzec w tym zakresie także na

niekorzyść tego małżonka.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana S. przeciwko Agnieszce S. o

rozwód, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 stycznia 2005 r.

kasacji pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 stycznia

2004 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Pozwana wnosiła o orzeczenie rozwodu z winy męża, a powód, żądający

orzeczenia separacji z winy żony, nie sprzeciwiał się orzeczeniu rozwodu, jednak

także z jej winy.

Wyrokiem z dnia 4 września 2003 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, orzekając

rozwód ustalił, że żadna ze stron nie ponosi winy za rozkład pożycia, uregulował

kontakty powoda z małoletnią córką i zasądził od niego na jej rzecz alimenty.

Uznając, że między stronami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego

uzasadniający orzeczenie rozwodu, stwierdził, iż żadnej ze stron nie można

postawić zarzutu zawinionego doprowadzenia do rozkładu pożycia, którego

przyczyną była niemożność porozumienia się małżonków co do miejsca wspólnego

zamieszkania.

Apelację od powyższego wyroku wniósł jedynie powód, zaskarżając

orzeczenie w przedmiocie winy rozkładu pożycia, uregulowania jego kontaktów z

córką i wysokości alimentów zasądzonych na jej rzecz.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 stycznia 2004 r. Sąd Apelacyjny w

Katowicach zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punkcie pierwszym w ten

sposób, że orzekł rozwód z winy pozwanej, a w pozostałej części oddalił apelację.

Uznał apelację za uzasadnioną w części dotyczącej rozstrzygnięcia o winie stron za

rozkład pożycia i stwierdził, że ustalenia wskazują, iż niemożność osiągnięcia

kompromisu w kwestii wspólnego mieszkania była zawiniona przez obie strony i

zachodzą podstawy do uznania, że do rozkładu pożycia małżeńskiego doszło z

winy obojga małżonków, co powinno prowadzić do orzeczenia rozwodu z winy obu

stron. Jednakże wobec tego, że wadliwe orzeczenie Sądu Okręgowego w tym

przedmiocie zaskarżył tylko powód, Sąd Apelacyjny uznał, iż zawarty w art. 384

k.p.c. zakaz orzekania na niekorzyść strony wnoszącej apelację nie pozwala mu na

zmianę zaskarżonego wyroku przez stwierdzenie winy obu stron a możliwe jest

jedynie orzeczenie rozwodu z winy pozwanej, co, jak wskazał, jest konsekwencją

zaskarżenia w tej części wyroku przez powoda, a niezaskarżenia przez pozwaną.

W kasacji pozwana powołała obie podstawy, zarzucając naruszenie art. 57 § 1

k.r.o. w związku z art. 384 k.p.c. przez pominięcie zasady integralności wyroku

rozwodowego i obowiązku sądu orzekania z urzędu o winie stron oraz

zastosowanie art. 384 k.p.c. w sytuacji procesowej, w której przepis ten nie ma

zastosowania. Wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie rozwodu z winy

obojga małżonków, ewentualnie uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 57 § 1 k.r.o., sąd orzekając rozwód, orzeka także, czy i który z

małżonków ponosi winę rozkładu pożycia, co oznacza obowiązek sądu orzekania w

tym przedmiocie z urzędu, chyba że oboje małżonkowie zgodnie wniosą o

zaniechanie orzekania o winie (art. 57 § 2 k.r.o.). Wskazany przepis, podobnie jak

art. 58 k.r.o., realizuje obowiązującą w prawie polskim zasadę integralności wyroku

rozwodowego, która, jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej z dnia 12 października 1970 r., III CZP 6/70 (OSNCP 1971, nr 7-8, poz.

117), oznacza konieczność orzekania w sprawie rozwodowej nie tylko o

ewentualnym rozwiązaniu małżeństwa, lecz także o całości spraw rodziny.

Obowiązek orzekania przez sąd z urzędu o winie rozkładu pożycia małżeńskiego

wynika także z tego, że stosownie do art. 56 k.r.o., dopuszczalność orzeczenia

rozwodu nie zależy tylko od samego faktu powstania zupełnego i trwałego rozkładu

pożycia małżeńskiego, lecz także od przyczyn rozkładu oraz od tego, czy i który z

małżonków ponosi winę za ten stan rzeczy. Oznacza to, że bez wyjaśnienia i oceny

okoliczności związanych z zawinieniem przez małżonków rozkładu pożycia

małżeńskiego nie jest możliwa ocena, czy rozwód jest dopuszczalny. Konsekwencją

takiej regulacji jest zaś to, że niemożliwe jest uprawomocnienie się samego

orzeczenia o rozwodzie bez uprawomocnienia się rozstrzygnięcia w przedmiocie

winy stron za rozkład pożycia, a zatem zaskarżenie apelacją wyroku rozwodowego

w części dotyczącej rozstrzygnięcia o winie oznacza zaskarżenie całego orzeczenia

o rozwodzie.

W takiej sytuacji sąd odwoławczy jest także zobowiązany, na podstawie art.

57 § 1 k.r.o., do badania z urzędu wszystkich okoliczności dotyczących winy

rozkładu pożycia, niezależnie od tego czy wyrok zaskarżyła jedna, czy obie strony.

Zgodnie z przeważającym stanowiskiem doktryny, z tych przyczyn w sprawach o

rozwód nie ma zastosowania w postępowaniu apelacyjnym art. 384 k.p.c.,

zawierający zakaz reformationis in peius, w sprawach tych bowiem przepisy art. 57

§ 1 i art. 58 k.r.o. nakładają na sądy obu instancji obowiązek orzekania z urzędu o

wszystkich kwestiach stanowiących konieczne i integralne części rozstrzygnięcia

wyroku rozwodowego, w tym o winie stron. Podobne stanowisko zajął także Sąd

Najwyższy w orzeczeniu z dnia 13 maja 1957 r., 3 CR 56/56 (OSN 1958, nr 2, poz.

48) i stanowisko to należy podzielić. Skoro bowiem zaskarżenie apelacją przez

którąkolwiek ze stron orzeczenia w zakresie winy rozkładu pożycia sprawia, że całe

orzeczenie rozwodowe staje się przedmiotem zaskarżenia, sąd apelacyjny

obowiązany jest samodzielnie ocenić wszystkie przesłanki przewidziane w art. 56 i

57 § 1 k.r.o. a więc także zbadać z urzędu, czy i która ze stron zawiniła rozkład

pożycia i czy orzeczenie rozwodu jest dopuszczalne. W obecnym systemie

apelacyjnym sąd odwoławczy jest sądem rozpoznającym po raz drugi sprawę

merytorycznie, co dodatkowo uzasadnia w sprawie rozwodowej konieczność

badania i oceny przez ten sąd z urzędu wszystkich przesłanek materialnoprawnych

rozwodu w zakresie, który obciążał sąd pierwszej instancji i jest uzasadniony

zakresem zaskarżenia. Należy zatem uznać, że w razie zaskarżenia przez jedną

tylko stronę wyroku rozwodowego w zakresie dotyczącym winy za rozkład pożycia,

sąd apelacyjny, nie związany zakazem reformationis in peius, jest uprawniony do

orzeczenia z urzędu także na niekorzyść strony skarżącej.

Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny, uznając, iż obie

strony zawiniły rozkład pożycia małżeńskiego i zachodzą podstawy do wydania

rozstrzygnięcia merytorycznego, orzekającego rozwód z winy obojga małżonków,

powinien wydać wyrok zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 56, 57 § 1 i art.

58 k.r.o., natomiast nie miał podstaw do orzeczenia rozwodu tylko z winy pozwanej,

z powołaniem się na art. 384 k.p.c.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 oraz art. 108 § 2 w

związku z art. 39313

k.p.c.).