II PZP 13/04

Uchwała z dnia 10 lutego 2005 r.

II PZP 13/04

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Myszka, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-

ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2005 r. sprawy z powództwa Tere-

sy T. przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej Obwo-

dowi Lecznictwa Kolejowego w J.G. o wynagrodzenie, na skutek zagadnienia praw-

nego przekazanego przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 9 listopada 2004 r. [...]

„Czy przepis art. 4a ust. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym

systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) znajduje za-

stosowanie tylko do tych samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej,

które w dniu 1 stycznia 2002 r. zatrudniały powyżej 50 pracowników, czy też również

do tych zakładów, które nie spełniając tego warunku w tym dniu, spełniały go przed

tą datą ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Przepis art. 4a ust. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym

systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębior-

ców oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.)

znajduje zastosowanie tylko do tych samodzielnych publicznych zakładów

opieki zdrowotnej, które w dniu 1 stycznia 2002 r. zatrudniały powyżej 50 pra-

cowników.

U z a s a d n i e n i e

2

Postanowieniem z dnia 9 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Jeleniej Górze przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozpa-

trzenia zagadnienie prawne. Wyłoniło się ono w następującym stanie sprawy.

Powódka Teresa T. była zatrudniona w Samodzielnym Publicznym Zakładzie

Opieki Zdrowotnej Obwodu Lecznictwa Kolejowego w J.G. na stanowisku starszej

pielęgniarki od dnia 15 lipca 1982 r. do dnia 31 grudnia 2003 r. W okresie od 1 stycz-

nia 2001 r. do sierpnia 2001 r. strona pozwana zatrudniała ponad pięćdziesięciu pra-

cowników, natomiast od września 2001 r. do grudnia 2003 r. poniżej pięćdziesięciu

pracowników.

Wyrokiem z dnia 14 października 2003 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jeleniej

Górze zasądził od pozwanego na rzecz powódki przyrost wynagrodzenia w wysoko-

ści po 203 zł miesięcznie za okres od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2001 r. oraz

dalsze 110 zł od 1 stycznia 2002 r. do 1 sierpnia 2003 r., zaś wyrokiem z dnia 25

maja 2004 r. zasądził na rzecz powódki wyrównanie wynagrodzenia za pracę (a

także za dyżury oraz nagrodę jubileuszową i odprawę emerytalną) w kwocie

3.169,21 zł. W odniesieniu do okresu od dnia 1 sierpnia 2003 r. do dnia 1 grudnia

2003 r. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka za powyższy okres nie otrzymywała pod-

wyżki w kwocie 313,23 zł i kwot tej podwyżki nie uwzględniono także przy ustalaniu

wynagrodzenia za dyżury, nagrody jubileuszowej i odprawy emerytalnej. Zdaniem

Sądu pierwszej instancji skoro stan zatrudnienia w dniu 1 stycznia 2001 r. upoważ-

niał do przyrostu wynagrodzenia przewidzianego w art. 4a tej ustawy, to późniejsze

zmiany stanu zatrudnienia nie miały wpływu na nabyte przez pracowników prawa do

podwyżek. Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 25 maja 2004 r. został przez stronę poz-

waną zaskarżony apelacją, w której kwestionuje ona obowiązek wypłacania powódce

podwyższonego wynagrodzenia mimo tego, że stan zatrudnienia nie przekraczał

pięćdziesięciu pracowników. W toku rozpoznawania apelacji wyłoniło się przedsta-

wione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne; zdaniem Sądu drugiej instancji

rozważenia wymaga, czy przepis art. 4a ust. 2 ustawy negocjacyjnej, rozpatrywany w

powiązaniu z przepisem z art. 2 pkt 1 tej ustawy, znajduje zastosowanie do tych

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które z dniem 1 stycznia

2002 r. nie zatrudniały już ponad pięćdziesięciu pracowników, lecz tę przesłankę

spełniały w dniu 1 stycznia 2001 r. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że zmiany

wprowadzone przepisami art. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. (Dz.U. z

2001 r. Nr 5, poz. 45) zmieniającej ustawę z dnia 16 grudnia 1994 r., z jednej strony,

3

stworzyły dla pracowników uprawnienia w przyszłości, określone w art. 4a ust. 2

ustawy negocjacyjnej, z drugiej jednak strony, uzależniały nabycie tych uprawnień od

zaistnienia określonych ustawowo przesłanek u pracodawcy, a mianowicie od za-

trudniania w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej powyżej pięć-

dziesiąt osób. Konstytucyjność takiego rozwiązania nie budzi wątpliwości (patrz:

uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01,

OTK-A 2002 nr 7, poz. 46), wobec czego uprawnione byłoby stanowisko, że także po

tej stronie stosunku pracy, na której spoczywa ciężar realizacji obowiązków z art. 4a

ust. 2 ustawy negocjacyjnej, muszą być spełnione ustawowe wymagania w postaci

określonego w art. 2 pkt 1 tej ustawy limitu zatrudnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o ne-

gocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przed-

siębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej

(Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz.45) włączył samodzielne publiczne zakłady opieki zdro-

wotnej, zatrudniające powyżej pięćdziesięciu pracowników, do grona podmiotów ob-

jętych ustawą z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania

przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych

ustaw. Tym samym takie zakłady opieki zdrowotnej zostały włączone do negocjacyj-

nego kształtowania przyrostu wynagrodzeń i w stosunku do nich (zatrudniających

powyżej 50 osób) Komisja Trójstronna upoważniona jest do uzgodnienia i ustalenia

wskaźników przyrostu wynagrodzeń.

Ustawa zmieniająca dodała jednocześnie art. 4a, wprowadzający (ust. 1) od

dnia 1 stycznia 2001 r. dla pracowników takich zakładów opieki zdrowotnej skonkre-

tyzowany przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia nie niższy niż 203 zł

miesięcznie w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, a w ust. 2 szczególny spo-

sób obliczania tego przyrostu w roku 2002 r. (z zastosowanego wzoru wynikła kwota

110,33 zł). Przepis art. 2 ustawy nowelizującej dokonał także zmiany art. 44 ustawy z

dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze

zm.) wprowadzając sankcje dla kierownika zakładu opieki zdrowotnej w postaci roz-

wiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia lub odwołania ze stanowiska, jeżeli za-

kład ten przekroczył przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ustalonego

4

na podstawie ustawy negocjacyjnej, gdy powodowało to pogorszenie się sytuacji

finansowej zakładu opieki zdrowotnej. Jak z powyższego wynika, ustawą z dnia 22

grudnia 2000 r. samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, zatrudniające po-

wyżej 50 pracowników, zostały włączone w istniejący do tego czasu system negocja-

cyjnego kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń, a przyrost ten przewi-

dziany w dodanym do ustawy negocjacyjnej art. 4a stanowił regulację szczególną do

ogólnych zasad przewidzianych tą ustawą, jedynie w zakresie przyrostu wynagro-

dzenia w latach 2001-2002. W latach następnych przyrost podlegał już przepisom

ustawy negocjacyjnej. Z uzasadnienia ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. wyraźnie

wynika, że włączenie do grupy przedsiębiorców (art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. o negocjacyjnym kształtowaniu przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przed-

siębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw samodzielnych publicznych zakładów

opieki zdrowotnej, stanowi rozwiązanie przejściowe „dla określonej grupy samodziel-

nych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które będzie obowiązywało w 2001 r. i

2002 r."

Ustawa z dnia 16 grudnia 1994 r. w pierwotnym kształcie nie odnosiła się do

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które działały - i nadal dzia-

łają - na podstawie wspomnianej wyżej ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. Według art.

1 ust. 1 tej ustawy zakład opieki zdrowotnej jest wyodrębnionym organizacyjnie ze-

społem osób i środków majątkowych utworzonym i utrzymywanym w celu świadczeń

zdrowotnych i promocji zdrowia. W dacie wejścia w życie tej ustawy świadczenia

zdrowotne i zakłady je świadczące nie były finansowane ani przez nieistniejące wów-

czas Kasy Chorych, ani tym samym przez zastępujący te Kasy Narodowy Fundusz

Zdrowia. Niemniej jednak według art. 35b ust. 1 ustawy o zakładach opieki zdrowot-

nej w brzmieniu znowelizowanym od dnia 5 grudnia 1997 r. (Dz.U. Nr 104, poz. 661)

publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony przez naczelne i centralne organy

administracji państwowej, wojewodów, gminy i związki międzygminne prowadzony

jest w formie samodzielnego zakładu pokrywającego z posiadanych środków i uzy-

skiwanych przychodów koszty działalności i zobowiązań (z zastrzeżeniem art. 35c i

35d zezwalających na prowadzenie zakładu w formie jednostki budżetowej, gdy

powołanie samodzielnego zakładu byłoby przedwczesne lub niecelowe oraz zakła-

dów realizujących zadania dydaktyczne i badawcze). Wynika z powyższego, że jak-

kolwiek rozwiązania ustawowe dotyczące organizacji i finansowania zakładów służby

zdrowia na przestrzeni lat 1991-2004 były niespójne i niekonsekwentne, to jednak

5

stawały i stoją na gruncie samofinansowania się takich zakładów. Wprowadzenie

ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. zmian w ustawie o negocjacyjnym systemie nastą-

piło w wyniku akcji strajkowych w środowisku pielęgniarskim i w takim stanie praw-

nym, w którym zakłady opieki zdrowotnej były już samobilansującymi się jednostkami

i utrzymującymi się ze składek z powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Trudno

zatem uznać, że poza doraźnym uregulowaniem obejmującym lata 2001 i 2002

ustawodawca zamierzał na stałe odstąpić od ustalania przyrostów wynagrodzeń w

latach następnych w sposób odmienny niż to wynika z samej ustawy negocjacyjnej.

Tak też to rozumiał Trybunał Konstytucyjny, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 18

grudnia 2002 r., K 43/01 (OTK -A 2002 nr 7, poz. 96) stanął na stanowisku, że prze-

pisy zawarte w art. 1 pkt 3 ustawy nowelizacyjnej z 22 grudnia 2000 r. zmieniające

ustawę negocjacyjną, mają charakter przepisów przejściowych o wyraźnie określo-

nym czasie obowiązywania - art. 4a ust. 1 ustawy negocjacyjnej obowiązywał tylko w

odniesieniu do wzrostu wynagrodzeń w 2001 r., zaś art. 4a ust. 2 - w odniesieniu do

wzrostu wynagrodzeń w 2002 r. „W następnych latach mechanizm ten nie znajdzie

zastosowania, a wzrost wynagrodzeń dokonywać się będzie w ramach rozwiązań

systemowych uregulowanych w pozostałych przepisach ustawy z dnia 16 grudnia

1994 r. Celem tak ukształtowanych przejściowych przepisów było podniesienie wy-

nagrodzeń do poziomu, który tworzył punkt wyjścia dla wykorzystania instrumentów

ustalania przyrostu wynagrodzeń określonych w ustawie o systemie negocjacyjnym".

W latach 2003 i 2004 przede wszystkim obowiązują - wydane z delegacji art. 3 ust. 5

ustawy negocjacyjnej - rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wskaźników przy-

rostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w 2003 r. i w 2004 r. (Dz.U. z 2002

r. Nr 200, poz. 1690 i z 2003 r. Nr 303, poz. 1967). Rozporządzenia te na rok 2003

wprowadziły maksymalny roczny wskaźnik przyrostu przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia w wysokości 3%, a w 2004 r. 3,2%.

Wynagrodzenie pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej ukształtowane przepisem art. 4a ustawy negocjacyjnej powinno być re-

gulowane po 2002 r. mechanizmami wynikającymi z tej ustawy, bez odnoszenia się

do kwot 203 i 110,33 zł, skoro były one przewidziane przejściowo na lata 2001 i

2002. Ustawa negocjacyjna w art. 5 zobowiązuje Prezesa Głównego Urzędu Staty-

stycznego do przedstawiania informacji o kształtowaniu się przeciętnych wynagro-

dzeń u przedsiębiorców. W roku 2001 pielęgniarki i położne zarabiały przeciętnie

1.538,61 zł, a w 2002 r. 1.587 zł (dane GUS).

6

Na ścisły związek regulacji zawartej w art. 4a z pozostałymi przepisami ustawy

negocjacyjnej wskazuje także terminologia jaką posługuje się ustawodawca, operu-

jąc określeniem o przysługiwaniu przyrostu miesięcznego wynagrodzenia, tj. okre-

śleniem charakterystycznym dla ustawy negocjacyjnej. Dlatego też brak ograniczenia

w samym przepisie art. 4a co do wielkości zakładu nie może prowadzić do wniosku,

że przepis ten dotyczy wszystkich samodzielnych publicznych zakładów opieki zdro-

wotnej niezależnie od wielkości zatrudnienia. Wniosek taki pozostawałby w sprzecz-

ności z wykładnią systemową ustawy negocjacyjnej, której częścią składową jest art.

4a. Zatrudnienie co najmniej 50 pracowników stanowi wspólną wielkość dla wszyst-

kich przedsiębiorstw w rozumieniu ustawy negocjacyjnej. Tym samym uznać należy,

że podmioty nie objęte zakresem działania ustawy negocjacyjnej, w tym również za-

kłady opieki zdrowotnej zatrudniające mniej niż 50 pracowników, nie są objęte prze-

widzianym tą ustawą systemem, a tym samym zakresem stosowania art. 4a (por.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04 OSNP 2004 nr 19,

poz. 326). Nie ulega kwestii, że zarówno z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytu-

cyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., jak i z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 maja

2004 r., II PZP 7/04 (OSNAPiUS 2004 nr 19, poz. 327) wynika przejściowy charakter

przepisów zawartych w art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. „Celem tak

ukształtowanych przejściowych przepisów było podniesienie wynagrodzeń do pozio-

mu, który tworzył punkt wyjścia dla wykorzystania instrumentów ustalania przyrostu

wynagrodzeń określonych w ustawie o systemie negocjacyjnym”. Przepisy te mają

charakter jednorazowy w tym znaczeniu, że ich wejście w życie (zastosowanie w

określonym momencie) spowodowało jednorazowy wzrost wynagrodzenia. Unormo-

wania z art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. nie dotyczą jednak przy-

znania określonego dodatku do wynagrodzenia, ale określają wzrost wynagrodzenia,

czyli jego podwyższenie „na stałe”, a zatem wysokość tego wynagrodzenia, ukształ-

towanego w wyniku wzrostu wynikającego z wymienionych przepisów, nie ulega ob-

niżeniu do poziomu sprzed ich wejścia w życie. Wysokość wynagrodzenia ukształto-

wana w wyniku wzrostu wynikającego z art. 4a ustawy negocjacyjnej nie stanowi

standardu określonego w bezwzględnie obowiązujących przepisach prawa pracy,

ponieważ celem zmian wprowadzonych do ustawy negocjacyjnej było stworzenie

nowego punktu wyjścia dla wykorzystania określonych w niej instrumentów ustalania

przyrostu wynagrodzeń w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej

zatrudniających powyżej 50 pracowników, nie było natomiast tym celem usztywnienie

7

osiągniętego w ten sposób poziomu płac poszczególnych pracowników. Możliwość

taka nie znajduje uzasadnienia w treści art. 4a, który wprawdzie przyznał pracowni-

kom roszczenie o określony w nim przyrost wynagrodzenia, ale nie zagwarantował

zachowania osiągniętego w ten sposób poziomu zarobków „na zawsze” (por. uza-

sadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004

r., I PZP 8/04, Biuletyn Sądu Najwyższego 2004 nr 12, poz. 18).

„Uznanie takiej możliwości byłoby sprzeczne z prawem stron stosunku pracy

do kształtowania wynagrodzeń w drodze czynności prawnych w granicach swobody

kontraktowej, wyznaczonych przez bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa oraz

warunki wynagrodzenia ustalone w układach zbiorowych i regulacjach wynagrodze-

nia zgodnie z art. 771

i 772

k.p. w związku z art. 4 ust. 4 ustawy”. Przepis art. 4 a

ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagro-

dzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych innych ustaw ograniczający swobo-

dę pracodawcy w zakresie ustalania poziomu i struktury wynagrodzeń stosownie do

warunków funkcjonowania zakładu pracy stanowi wyjątek od tych zasad, z zatem

powinien podlegać wykładni ścisłej. W omawianej uchwale Sąd Najwyższy stanął na

stanowisku, że wynagrodzenie pracowników samodzielnych publicznych zakładów

opieki zdrowotnej mogło być, począwszy od 1 stycznia 2003 r., zmniejszone wskutek

wypowiedzenia przez pracodawcę warunków płacy wprawdzie do kwoty stanowiącej

sumę przyrostów wynagrodzenia wynikających z art. 4a ust. 1 i 2 ustawy i najniższe-

go wynagrodzenia za pracę pracowników, określonego w rozporządzeniu Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 stycznia 1998 r. w sprawie najniższego wynagro-

dzenia za pracę pracowników (Dz.U. Nr 16, poz. 74) w brzmieniu nadanym przez § 1

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 grudnia 2000 r. zmienia-

jącego rozporządzenie w sprawie najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników

(Dz.U. Nr 171, poz. 1308) z jednoczesnym wskazaniem, że odpowiedź w kwestii

obniżenia wynagrodzenia dotyczy tylko samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej objętych ustawą, to jest zatrudniających powyżej 50 pracowników. Z ta-

kiego stanowiska a contrario wypływa wniosek, że zastrzeżenie ograniczenia kwoty

obniżenia wynagrodzenia do kwot wymienionych w uchwale nie dotyczy tych zakła-

dów opieki zdrowotnej, które nie są objęte ustawą negocjacyjną, a więc zatrudniają-

cych poniżej 50 pracowników. Obniżenie zatem liczby pracowników poniżej 50 wyłą-

cza stosowanie przepisów ustawy negocjacyjnej, co może uzasadnić dokonanie

przez pracodawcę wypowiedzeń warunków płacy tym pracownikom, którzy w okre-

8

sie, kiedy pracodawca zatrudniał powyżej 50 pracowników, objęci byli regulacją z art.

4a ustawy. Argumenty na poparcie takiego stanowiska zawarte są w uzasadnieniu

wymienionej już uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04, i

skład orzekający je podziela.

Z powyższych motywów orzeczono jak w sentencji uchwały.

========================================