III CZP 79/04

Uchwała z dnia 11 lutego 2005 r., III CZP 79/04

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzycieli Wojciecha D. i GE Capital

Banku, S.A. w G. przy uczestnictwie dłużnika Stanisława J. w przedmiocie skargi

Elżbiety D. na czynności komornika po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 11 lutego 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury

Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 20 września 2004 r.:

"Czy umowa o wyłączeniu wspólności majątkowej małżeńskiej zawarta przez

małżonków przed uchyleniem art. 215 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848) znosi współwłasność

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego po uchyleniu art.

215 Prawa spółdzielczego ustawą z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz.

2058)?"

podjął uchwałę:

Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przysługujące na podstawie

art. 215 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn.

tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) łącznie obojgu małżonkom

pozostającym w ustroju rozdzielności majątkowej stało się z dniem uchylenia

tego przepisu przedmiotem ich wspólności w częściach ułamkowych.

Uzasadnienie

Elżbieta D. i Stanisław J. są małżeństwem od dnia 30 kwietnia 1983 r. W

1989 r. mąż otrzymał przydział własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu

mieszkalnego. Dnia 21 grudnia 1998 r. małżonkowie zawarli umowę ustanawiającą

rozdzielność majątkową. Na przełomie 2003 i 2004 r. komornik wszczął egzekucję

przeciwko Stanisławowi J. na podstawie tytułów wykonawczych z 2003 r.,

wydanych jedynie przeciwko niemu. Egzekucja została skierowana do

wymienionego własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu.

Elżbieta D. wniosła skargę na czynności komornika, powołując się m.in. na to,

że prawo, do którego egzekucja została skierowana, jest prawem wspólnym jej i

męża.

Sąd Rejonowy oddalił skargę, a w toku rozpoznawania zażalenia Elżbiety D.

Sąd Okręgowy powziął wątpliwości co do statusu prawa do lokalu przydzielonego

Stanisławowi J., wiążących się z trudnościami w ustaleniu przynależności tego

prawa do określonego majątku w ramach stosunków majątkowych małżeńskich.

Wątpliwości te łączą się z zawarciem przez Elżbietę D. i Stanisława J. umowy

ustanawiającej rozdzielność majątkową oraz uchyleniem art. 215 ustawy z dnia 16

września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz.

1848 ze zm. – dalej: "Pr.spółdz."). (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 215 Pr.spółdz. w pierwotnym brzmieniu, który wszedł w życie dnia

1 stycznia 1983 r., spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego przydzielonego

obojgu małżonkom lub jednemu z nich w czasie trwania małżeństwa dla

zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodziny należało wspólnie do obojga

małżonków bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe; jeżeli

między małżonkami istniała rozdzielność majątkowa, do wspólności spółdzielczego

prawa do lokalu w kwestiach nie uregulowanych w przepisach przytoczonego

artykułu należało stosować odpowiednio przepisy o wspólności ustawowej. Ustanie

wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa nie pociągało za sobą ustania

wspólności spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego; jednakże sąd, stosując

odpowiednio przepisy o zniesieniu wspólności majątkowej, mógł na żądanie

jednego z małżonków z ważnych powodów znieść wspólność tego prawa.

Przytoczone przepisy art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. uległy z dniem 24 kwietnia 2001 r.

na podstawie art. 29 pkt 9 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 27 ze zm.; jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej: „u.s.m.”) ograniczeniu do spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Od tego dnia spółdzielnie

mieszkaniowe nie mogły też ustanawiać spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu mieszkalnego. Znowelizowane przepisy art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. miały więc

zastosowanie jedynie do spółdzielczych własnościowych praw do lokalu

mieszkalnego powstałych na podstawie tzw. przydziału spółdzielczego przed dniem

24 kwietnia 2001 r. Począwszy od dnia 15 stycznia 2003 r. znów powstała

możliwość ustanawiania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego (art. 171-1719

u.s.m.). Wprowadziła ją ustawa z dnia 19 grudnia

2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych i niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 2058). Artykuł 3 tej ustawy uchylił jednak z dniem 15

stycznia 2003 r. przepisy art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz.

Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego będącego

przedmiotem przydziału z 1989 r., opiewającego na Stanisława J., męża Elżbiety

D., podlegało więc niewątpliwie od chwili powstania aż do dnia 14 stycznia 2003 r.

regulacji zawartej w art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. Należy zaznaczyć, że w tym dniu

prawo to stało się na podstawie art. 10 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr

172, poz. 1804), który zgodnie z art. 13 tej ustawy wszedł w życie 19 sierpnia

2004 r., spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu w rozumieniu przepisów

rozdziału 21 u.s.m (por. także art. 244 k.c.).

Przepisy art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. były przepisami szczególnymi w stosunku

do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, normującego stosunki majątkowe między

małżonkami. W świetle art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz., spółdzielcze własnościowe prawo

do lokalu mieszkalnego przydzielone w czasie trwania małżeństwa obojgu

małżonkom lub jednemu z nich stawało się ich prawem wspólnym niezależnie od

tego, z jakich środków zostało nabyte, a więc choćby według przepisów kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego normujących wspólność majątkową małżeńską powinno

stać się składnikiem majątku odrębnego tylko jednego z nich lub przedmiotem ich

wspólności w częściach ułamkowych, a nawet choćby małżonkowie w chwili

dokonania przydziału podlegali rozdzielności majątkowej. Była to wspólność co do

zasady taka, jaka istnieje w ustroju ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej,

jednak z pewnymi cechami szczególnymi. Powstawała niezależnie od przepisów

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego normujących stosunki majątkowe między

małżonkami zawsze, a więc niejako przymusowo, w każdym przypadku

przydzielenia spółdzielczego własnościowego prawo do lokalu mieszkalnego obojgu

małżonkom lub jednemu z nich w czasie trwania małżeństwa dla zaspokojenia

potrzeb mieszkaniowych rodziny, oraz nie przestawała istnieć w razie ustania

wspólności majątkowej podczas trwania małżeństwa, nie mogła być zatem

wyłączona przez zawarcie umowy małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność

majątkową. Kres jej przymusowemu trwaniu podczas istnienia małżeństwa mogło

położyć tylko orzeczenie sądu o jej zniesieniu wydane na podstawie stosowanego

odpowiednio art. 52 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu.

Zawarta przez Elżbietę D. i Stanisława J. w dniu 21 grudnia 1998 r. umowa

ustanawiająca rozdzielność majątkową nie mogła zatem wywrzeć skutków w

odniesieniu do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego

przydzielonego Stanisławowi J. Gdyby nawet objęła swą treścią to prawo – na co

jednak dokument umowy nie wskazuje – byłaby ona w tym zakresie nieważna (art.

58 § 1 k.c. w związku z art. 215 § 3 Pr.spółdz.). Mimo więc pozostawania Elżbiety

D. i Stanisława J. od dnia 21 grudnia 1998 r. w rozdzielności majątkowej

małżeńskiej, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego

przydzielone Stanisławowi J. było nadal przedmiotem ich wspólności łącznej. Stan

ten utrzymywał się niewątpliwie aż do dnia 14 stycznia 2003 r.

Według jednej ewentualności branej pod uwagę przez Sąd Okręgowy,

wspólność spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu wynikająca z przepisów

art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. istniała także po uchyleniu tych przepisów, a więc

przepisy te, mimo ich uchylenia w dniu 15 stycznia 2003 r., należało nadal stosować

po tym dniu do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego

przydzielonego przed dniem 24 kwietnia 2001 r. Konsekwencją opowiedzenia się za

tą ewentualnością byłaby możliwość zastosowania w sprawie art. 7671

k.p.c. Jego

uchylenie w dniu 5 lutego 2005 r. przez art. 1 pkt 109 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 172, poz. 1804) nie stałoby temu na przeszkodzie, ponieważ według art.

7 wymienionej ustawy postępowanie egzekucyjne wszczęte przed dniem wejścia w

życie tej ustawy toczy się według przepisów dotychczasowych. Warto dodatkowo

zaznaczyć, że bez wpływu na sprawę powinna pozostać także nowelizacja

majątkowego prawa małżeńskiego oraz przepisów o postępowaniu egzekucyjnym

dokonana z mocą od 20 stycznia 2005 r. ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o

zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 162, poz. 1691), ponieważ według art. 5 tej ustawy przepisy

dotychczasowe stosuje się do oceny odpowiedzialności małżonków za

zobowiązania sprzed wejścia nowelizacji w życie, jak też do wyłączenia lub

ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym za zobowiązania jednego

małżonka powstałe przed wejściem nowelizacji w życie; również egzekucję

roszczeń powstałych przed wejściem nowelizacji w życie prowadzi się według

przepisów dotychczasowych.

Wskazana ewentualność nie zasługuje jednak na akceptację. Należy przyjąć,

że przepisy art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz., mimo uchylenia stanowiły nadal podstawę

przysługiwania obojgu małżonkom spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego przydzielonego przed dniem 24 kwietnia 2001 r. Nasuwające się

zapatrywanie, wynikające z unormowania zawartego w art. 10 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw, że o przynależności spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego z chwilą uchylenia art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. powinny rozstrzygać w

drodze analogii do art. V i VIII przepisów wprowadzających kodeks rodzinny i

opiekuńczy obowiązujące w tej chwili przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

normujące stosunki majątkowe między małżonkami, prowadziłoby do naruszenia

zakazu nieretroakcji. W razie przyjęcia tego zapatrywania w niektórych sytuacjach

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego przysługujące do dnia 14

stycznia 2003 r. na podstawie art. 215 § 2 Pr.spółdz. wspólnie obojgu małżonkom

dzień później stałoby się składnikiem majątku tylko jednego z nich, np. stosownie

do art. 33 pkt 3 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu, gdy wkład mieszkaniowy został

pokryty w całości ze środków majątkowych nabytych przez tego małżonka przed

wstąpieniem w związek małżeński. Ustawodawca wprawdzie wyjątkowo może z

ważnych powodów dopuścić moc wsteczną określonych norm (por. art. 3 k.c.),

trudno jednak uznać – jak trafnie podniesiono w piśmiennictwie – za

usprawiedliwiony takimi racjami wskazany wyżej rezultat omawianego

zapatrywania, zwłaszcza przy uwzględnieniu znaczenia i funkcji mieszkania (por.

np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 kwietnia 1999 r., K 36/98, OTK

Zb.Urz. 1999, nr 3, poz. 40, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., II

CKN 329/01, OSNC 2003, nr 12, poz. 165 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 16 września 2004, IV CK 108/04, nie publ.).

Z dniem uchylenia przepisów art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz. przysługujące obojgu

małżonkom spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego

przydzielonego przed dniem 24 kwietnia 2001 r. nie mogło być już jednak ich

prawem wspólnym na takich zasadach, jakie wynikały z tych przepisów, tj. stanowić

przedmiotu ich wspólności łącznej przymusowej w przedstawionym wyżej

znaczeniu. Należy przyjąć, że z dniem 15 stycznia 2003 r. przysługujące obojgu

małżonkom spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego

przydzielonego przed dniem 24 kwietnia 2001 r. poddane zostało, zgodnie z regułą

bezpośredniego działania ustawy nowej, reżimowi obowiązującego małżonków

ustroju majątkowego. Jeżeli zatem małżonkowie w dniu 15 stycznia 2003 r.

podlegali ustawowej wspólności majątkowej, omawiane spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu stało się z tym dniem przedmiotem ich wspólności łącznej jedynie

według norm regulujących ustawową wspólność majątkową małżeńską (tj. już bez

ograniczeń wynikających z uchylonych przepisów art. 215 § 2 i 3 Pr.spółdz.), a

jeżeli podlegali rozdzielności majątkowej – przedmiotem wspólności w równych

częściach ułamkowych, tj. takiej, jaka powstałaby, gdyby po dniu 14 stycznia

2003 r. nabyli spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, pokrywając w równych

częściach wkład budowlany. Należy zaznaczyć, że dla powyższej oceny nie ma

znaczenia, czy rozdzielność majątkowa była wynikiem zawarcia umowy majątkowej

małżeńskiej, czy też innego zdarzenia. Nie przekonuje wyrażony w piśmiennictwie

pogląd, że jeżeli małżonkowie przed dniem 15 stycznia 2003 r. zawarli umowę

ustanawiającą rozdzielność majątkową, to do objęcia tą rozdzielnością po tym dniu

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przydzielonego

przed dniem 24 kwietnia 2001 r. nieodzowne jest uzupełnienie tej umowy przez

rozciągnięcie jej na to prawo. Pogląd ten pomija, że z chwilą uchylenia art. 215 § 2 i

3 Pr.spółdz. z mocy samej ustawy nastąpiło poddanie objętego nimi prawa reżimowi

obowiązującego małżonków w tej chwili ustroju majątkowego, a więc także

wynikającego z zawartej wcześniej umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową.

Z przedstawionych przyczyn udzielono odpowiedzi, jak w uchwale (art. 390 §

1 k.p.c.).