II CK 434/04

Wyrok z dnia 25 lutego 2005 r., II CK 434/04

W postępowaniu upominawczym w sprawach gospodarczych pozwany

może zgłosić zarzut potrącenia także po wniesieniu sprzeciwu od nakazu

zapłaty.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa O. Przedsiębiorstwa Komunalnego,

spółki z o.o. w O. przeciwko Stanisławowi P. – właścicielowi Przedsiębiorstwa

Produkcyjno – Handlowo – Usługowego "S." w Ł. o zapłatę 344 436,89 zł, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 lutego 2005 r. kasacji

pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 marca 2004 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Pozwem z dnia 20 sierpnia 2001 r. O. Przedsiębiorstwo Komunalne, sp. z o.o.

w O. zażądało od pozwanego Stanisława P., właściciela Przedsiębiorstwa

Produkcyjno-Handlowo-Usługowego "S." w Ł. zapłaty kwoty 320 597,33 zł z

ustawowymi odsetkami w kwocie 23 839,56 zł, wyliczonymi na dzień 14 sierpnia

2001 r., za energię cieplną sprzedaną w okresie od marca do końca czerwca

2001 r.

Nakazem zapłaty z dnia 2 października 2002 r. wydanym w postępowaniu

upominawczym powództwo zostało uwzględnione. W sprzeciwie pozwany podniósł,

że akceptuje tylko te koszty dostawy ciepła, które wynikają wprost z umowy, tj.

sprzeciwił się cenom wynikającym z taryfy, choć przyznał, iż nie wnosi zastrzeżeń

co do wynikającej z faktur ilości zużytego ciepła oraz zamówionej mocy. W toku

postępowania zarzucił nieważność zawartej umowy ze względu na jej sprzeczność

z prawem energetycznym, natomiast w piśmie z dnia 8 kwietnia 2003 r. podniósł

zarzut potrącenia kwoty 200 755,53 zł z tytułu, jego zdaniem, dokonanej nadpłaty

za energię cieplną, oraz kwoty 160 000 zł tytułem szkody poniesionej w związku z

sprzecznym z umową wyłączeniem przez powódkę dostaw pary wodnej.

Po rozpoznaniu sprzeciwu pozwanego wyrokiem z dnia 22 października

2003 r. Sąd Okręgowy w Łodzi powództwo uwzględnił, oddalając je tylko co do

odsetek od skapitalizowanych odsetek za okres od dnia 15 sierpnia 2001 r. do dnia

19 sierpnia 2001 r. (...)

Według oceny Sądu pierwszej instancji, powództwo należało uwzględnić w

całości na podstawie art. 335 w związku z art. 555 k.c., skoro powódka dostarczyła

pozwanemu umówioną ilość ciepła w okresie od marca do końca czerwca 2001 r. i

w związku z tym pozwany jest zobowiązany do zapłaty ceny według obowiązującej

wtedy taryfy. Z powołaniem się na art. 47914

§ 2 k.p.c. wskazał, że pozwany po

wniesieniu sprzeciwu nie mógł już skutecznie zgłosić dalszych okoliczności

faktycznych i wniosków dowodowych, a także podnieść zarzutu potrącenia.

Apelację pozwanego Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił wyrokiem z dnia 26

marca 2004 r., wyrażając zapatrywanie, że art. 47914

§ 2 k.p.c. znajduje

zastosowanie do sprzeciwu od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu

upominawczym (art. 503 § 1 k.p.c.).

Pozwany w kasacji opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj.

art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie i art. 405 k.c. przez błędne zastosowanie,

oraz na naruszeniu prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, a to art. 227, 233 § 1 i art. 47914

w związku z art. 503 § 1 k.p.c., wniósł o

zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa bądź o jego uchylenie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Przy analizie relacji między art. 503 § 1 i art. 47914

§ 1 i 2 k.p.c. nie można

pominąć unormowania zawartego w art. 505 § 1 k.p.c., który ma zastosowanie na

określonym etapie postępowania w konkretnym układzie czynności procesowych, tj.

po wniesieniu sprzeciwu od nakazu zapłaty. Zgodnie z tym przepisem

przewodniczący zarządza doręczenie powodowi sprzeciwu wniesionego przez

pozwanego „razem z wezwaniem na rozprawę". Nie można więc w sposób

uzasadniony twierdzić, że art. 505 § 1 k.p.c. pozostawia margines czasowy na to,

aby po wniesieniu sprzeciwu od nakazu zapłaty, a przed wyznaczeniem rozprawy,

powstał obowiązek pozwanego wniesienia odpowiedzi na pozew. Kategoryczne

brzmienie tego przepisu pozwala przyjąć, że ma on zastosowanie także w

sprawach gospodarczych rozpoznawanych w postępowaniu upominawczym. Brak

w tym wypadku obowiązku wniesienia odpowiedzi na pozew wynika z art. 47914

§ 1

k.p.c., który ogranicza konieczność wniesienia odpowiedzi na pozew do wypadków,

w których sąd nie wydał nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym lub

upominawczym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP

118/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 79).

Zgodnie z art. 503 § 1 k.p.c., w piśmie zawierającym sprzeciw pozwany

powinien wskazać, czy zaskarża nakaz zapłaty w całości bądź w części i podnieść

zarzuty, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co

do istoty sprawy, tj. zarzut niewłaściwego oznaczenia wartości przedmiotu sporu

(art. 25 § 2 k.p.c.), zarzut istnienia umowy wyłączającej jurysdykcję sądów polskich

czy zapisu na sąd polubowny (art. 1105 § 3 k.p.c.), niewłaściwości miejscowej sądu

dającej się usunąć za pomocą umowy stron (art. 202 k.p.c.). Tylko niezgłoszenie

tych zarzutów powoduje utratę możliwości ich podniesienia w dalszym toku

postępowania, natomiast inne zarzuty, środki dowodowe i okoliczności faktyczne

podlegają tylko takim ograniczeniom, jakie obowiązują w postępowaniu

zwykłym. (...)

Przepis dotyczący odpowiedzi na pozew w sprawach gospodarczych (art.

47914

§ 1 i 2 k.p.c.) nie stanowi legis specialis w stosunku do art. 503 § 1 k.p.c.,

chociażby z tego względu, że ich hipotezy pozostają w logicznym stosunku

krzyżowania (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia

2003 r., I CK 363/02, OSP 2004, nr 11 poz. 142). Z art. 13 § 1 i art. 201 § 1 k.p.c.

wynika, że sąd z urzędu rozpoznaje sprawę w postępowaniu odrębnym, a więc

niezależnie od woli stron, jeżeli odpowiada ona przedmiotowym kryteriom

wyznaczającym zakres danego postępowania odrębnego. Ustawodawca nie

wprowadził w zasadzie ograniczeń odnośnie do postępowań odrębnych, w których

ta sama sprawa cywilna może się toczyć, jak również nie zhierarchizował tych

postępowań, co pozwoliłoby – w wypadku nakładania się w tej samej sprawie

przepisów o kilku rodzajach postępowań odrębnych – na wybór i stosowanie

jednego – właściwego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2003 r.,

III PZP 2/03, OSNP 2003, nr 15, poz. 350).

Jak trafnie podniesiono w literaturze, czynności procesowe muszą być

podejmowane w odpowiedniej formie, miejscu i czasie. Wynikająca z zasady

formalizmu procesowego ich funkcja delimitacyjna prowadzi do ich rozgraniczenia

przez określenie charakteryzujących je elementów istotnych. Z tego punktu

widzenia odpowiedź na pozew jest czynnością odrębną w porównaniu ze

sprzeciwem od nakazu zapłaty, będącym szczególnym środkiem zaskarżenia.

Zasada dyspozycyjności w procesie (dyspozycyjność formalna) opiera się na

zasadzie dyspozycyjności materialnej. (...) Z tych względów nie można

zaakceptować stanowiska Sądu Apelacyjnego, że sprzeciw od nakazu zapłaty w

postępowaniu upominawczym stanowi szczególną formę odpowiedzi na pozew,

obwarowaną rygorem określonym w art. 47914

§ 2 k.p.c. Wskazywane w literaturze

na poparcie tego poglądu argumenty natury celowościowej, wyprowadzane z

zasady sprawności postępowania, nie są wystarczająco przekonujące. W sprawach

gospodarczych, jak wynika z praktyki, strony w zasadzie są reprezentowane przez

profesjonalnych pełnomocników; w postępowaniu, które toczy się po wniesieniu

sprzeciwu od nakazu zapłaty, można zapewnić wymaganą sprawność

postępowania bez konieczności stosowania zabiegu interpretacyjnego, że sprzeciw

stanowi w tym wypadku odpowiedź na pozew, wystarczy bowiem zastosowanie

ogólnego przepisu art. 207 § 3 k.p.c. Niedopuszczenie do rozpoznania zarzutu

potrącenia zgłoszonego po wniesieniu sprzeciwu od nakazu zapłaty w

postępowaniu upominawczym pozostawałoby w sprzeczności z zasadą ekonomi

procesowej, gdyż prowadziłoby do mnożenia postępowań sądowych.

Nietrafne przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że zarzut potrącenia został

zgłoszony z opóźnieniem i w konsekwencji nierozpoznanie go, stanowiło

wystarczającą przesłankę do uwzględnienia kasacji. (...)

Z tych względów kasację należało uwzględnić (art. 39313

k.p.c.).