III CZP 87/04

Uchwała z dnia 24 lutego 2005 r., III CZP 87/04

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SA Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zenona S., Jerzego K., "A.H.A.” –

Mirosław T., Edyta T., Andrzej D., sp.j. w G. przeciwko Kazimierzowi S., Markowi G.

i Adamowi Ś. o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 lutego 2005 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy postanowieniem z dnia 26

października 2004 r.:

„W jakim składzie sąd rejonowy orzeka o zakazie prowadzenia działalności

określonej w art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i

naprawcze?"

podjął uchwałę:

W sprawach, o których mowa w art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), sąd orzeka w

składzie jednego sędziego.

Uzasadnienie

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Świdnicy zagadnienie prawne wyłoniło

się przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawców od postanowienia Sądu

Rejonowego w Wałbrzychu z dnia 9 czerwca 2004 r., którym Sąd ten oddalił ich

wniosek, oparty na podstawie art. 373 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 – dalej: „Pr.u.n.”), o pozbawienie

uczestników prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek

oraz pełnienia określonych funkcji.

Zaskarżone orzeczenie wydane zostało przez sąd prowadzący postępowanie

po ogłoszeniu upadłości, w składzie jednego sędziego.

W ocenie Sądu Okręgowego, kwestia składu sądu orzekającego w tych

sprawach, która była pod rządem rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24

października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł.") wyjaśniona w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 8 maja 2001 r., III CZP 15/01 (OSNC 2002, nr 1, poz. 1), wymaga ponownego

rozważenia ze względu na zmianę przepisów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nowa kategoria spraw cywilnych, mających za przedmiot pozbawienie osób,

które nie dopełniły określonych obowiązków, prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz sprawowania oznaczonych funkcji, została

wprowadzona do Prawa upadłościowego ustawą z dnia 31 lipca 1997 r. o zmianie

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 117, poz. 751). Przepisy

art. 171

-173

zostały zawarte w rozdziale IV „Odpowiedzialność cywilna” działu II-go

„Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości”. Takie usytuowanie tych

przepisów oraz powierzenie kompetencji do prowadzenia spraw, o których była

mowa w art. 172

, sądowi „prowadzącemu postępowanie upadłościowe” (art. 172

§ 2

Pr.upadł.) wywołało wątpliwości co do tego, czy mogło ono być wszczęte także w

fazie tzw. właściwego postępowania upadłościowego, prowadzonego po ogłoszeniu

upadłości, a przede wszystkim, czy mogło być prowadzone poza postępowaniem

upadłościowym.

Wątpliwości te rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 października

2001 r., III CZP 56/01 (OSNC 2002, nr 5, poz. 60) stwierdzając, że sąd

gospodarczy właściwy do prowadzenia postępowania upadłościowego może orzec

o sankcji przewidzianej w art. 172

Pr.upadł. także wówczas, gdy nie została

ogłoszona upadłość przedsiębiorcy. Chociaż sam problem stracił obecnie na

znaczeniu, wobec wyraźnej regulacji ustawowej, zawartej w art. 375 ust. 2 Pr.u.n.,

to aktualność – także dla obecnie rozważanego zagadnienia – zachowały dwa

stwierdzenia wyrażone w uzasadnieniu tej uchwały. Po pierwsze, Sąd Najwyższy

zaakcentował, że postępowanie przewidziane w art. 172

Pr.upadł. nie jest

postępowaniem upadłościowym, a z postępowaniem tym jest związane tylko w

sposób pośredni (…). Po drugie, Sąd Najwyższy podkreślił, że przepisy określające

sądy powołane do rozpoznawania poszczególnych kategorii spraw mają charakter

norm kompetencyjnych (art. 171

§ 2, art. 172

§ 2 i art. 173

§ 1).

Pod rządem Prawa upadłościowego z 1934 r. w obu fazach postępowania

upadłościowego sąd orzekał w składzie trzech sędziów (art. 8 § 2, art. 64 i 67 § 3).

Fakt ten nie był pozbawiony znaczenia przy podejmowaniu uchwały z dnia 8 maja

2001 r., III CZP 15/01; Sąd Najwyższy uznał, że art. 172

§ 2 powierzający orzekanie

w tych sprawach sądowi prowadzącemu postępowanie upadłościowe jest

przepisem szczególnym, określającym skład sądu w sprawach wymienionych w art.

171

§ 2 Pr.upadł. Ta szczególna regulacja wyłącza stosowanie w tym zakresie

przepisów kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym, do

których – w zakresie nieuregulowanym w art. 172

§ 2-5 – odsyłał § 6 tego przepisu.

Sąd Najwyższy dostrzegł więc w art. 172

§ 2 nie tylko normę kompetencyjną, lecz

uznał, że wynika z niej także regulacja co do składu sądu, chociaż w przepisie nie

było o tym mowy.

Orzekanie o pozbawieniu prawa prowadzenia działalności gospodarczej na

własny rachunek oraz pełnienia określonych funkcji, unormowane obecnie w art.

373-377 Pr.u.n., uległo poważnym w stosunku do poprzedniej regulacji, zarówno w

aspekcie materialnoprawnym, jak i procesowym.

Postępowanie w sprawach orzekania zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej zostało wyodrębnione w tytule X, zamykającym całą część pierwszą

„Przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym i jego skutkach”; uregulowanie tej

kategorii spraw znalazło się zatem poza przepisami normującymi postępowanie w

przedmiocie ogłoszenia upadłości (tytuły II i III) oraz postępowanie prowadzone po

ogłoszeniu upadłości (tytuły IV-VIII). Zmiana ta wyraźnie przemawia na rzecz

umocnienia stanowiska o autonomicznym charakterze omawianego postępowania,

pozostającego jedynie w pewnym funkcjonalnym związku z postępowaniem

upadłościowym.

O samodzielnym charakterze postępowania w sprawach orzekania zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej świadczy również wyraźne, wspomniane

wcześniej, ustawowe uregulowanie dopuszczalności jego prowadzenia także wtedy,

gdy postępowanie upadłościowe nie było w ogóle wszczęte (art. 375 ust. 2).

Obecnie skład sądu upadłościowego nie jest już w obu fazach postępowania

jednakowy: sprawy o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd upadłościowy w składzie

trzech sędziów zawodowych (art. 18 Pr.u.n.), a po ogłoszeniu upadłości sąd orzeka

w składzie jednego sędziego (art. 150 ust. 1 Pr.u.n., z wyjątkami wynikającymi z

ustępu 2). Trzyosobowy skład zawodowy nie jest już zatem „cechą” sądu

upadłościowego. (…)

Postępowanie w sprawach o orzekaniu zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej jest samodzielnym, autonomicznym postępowaniem cywilnym,

uregulowanym poza kodeksem postępowania cywilnego; może ono pozostawać w

związku funkcjonalnym z postępowaniem upadłościowym, może jednak także być

prowadzone niezależnie od niego. Sprawy te prowadzone są na podstawie

przepisów postępowania nieprocesowego, z wyjątkami, które wynikają wprost z

regulacji szczególnej. Tak postrzegany już pod rządem poprzednich przepisów

charakter tego postępowania uległ wyraźnemu wzmocnieniu w wyniku

zastosowanej w ustawie systematyki przepisów oraz bezpośredniego odesłania do

kodeksu postępowania cywilnego.

Zawarte w art. 375 Pr.u.n. wskazanie sądu (ust. 1 – sąd upadłościowy, ust. 2 –

sąd właściwy do rozpoznania sprawy o ogłoszenie upadłości) ma wyłącznie

charakter kompetencyjny i oznacza poddanie spraw w nim wymienionych

kompetencji sądów upadłościowych; sądem upadłościowym jest zawsze sąd

rejonowy-sąd gospodarczy ( art. 18 i 149 ust. 1 Pr.u.n.). Przepis ten nie określa

składu tego sądu, nie jest zatem przepisem szczególnym w tym zakresie. Skład

sądu nie jest też przedmiotem zawartej w art. 376 regulacji obejmującej jedynie

legitymację czynną, orzekanie na rozprawie, dopuszczalność kasacji i

powiadamianie Krajowego Rejestru Sądowego. Oznacza to, że o składzie sądu w

omawianych sprawach rozstrzygają przepisy o postępowaniu nieprocesowym (art.

376 ust. 1 zdanie drugie Pr.u.n.), z tego zaś wynika, że orzeka w nich sąd w

składzie jednego sędziego (art. 509 k.p.c.). Takie też stanowisko dominuje w

piśmiennictwie na tle Prawa upadłościowego i naprawczego.

Jak wcześniej wskazano, obecnie sąd upadłościowy orzeka w różnych

składach w zależności od fazy postępowania upadłościowego. Przyjęcie, że

przyznanie sądowi upadłościowemu kompetencji do rozpoznawania analizowanych

spraw wyznacza tym samym skład sądu (ustalony w ustawie dla sądu

upadłościowego), które mogło budzić wątpliwości nawet w poprzednim stanie

prawnym, obecnie wywoływałoby skutki niemożliwe do zaakceptowania, nie ma już

bowiem jednakowego składu sądu upadłościowego. Sprawa tego samego rodzaju

(w przedmiocie orzekania o zakazie prowadzenia działalności gospodarczej)

podlegałaby rozpoznaniu w różnych składach, w zależności od tego, w której fazie

postępowania orzekałby sąd, a więc – trzyosobowo, gdyby sprawę prowadził sąd

upadłościowy orzekający „w sprawie o ogłoszenie upadłości” (art. 18 Pr.u.n.) i

jednoosobowo, gdyby sąd upadłościowy (ten, który ogłosił upadłość) orzekał po

ogłoszeniu upadłości (art. 150 ust. 1 Pr.u.n.); jeżeli sprawa była prowadzona poza

postępowaniem upadłościowym żaden z tych przepisów nie określałby składu „sądu

upadłościowego” i pozostawałby art. 509 k.p.c. Dodatkowe wątpliwości

powstawałyby w sytuacjach przejścia jednej fazy postępowania upadłościowego w

drugą lub takich, w których wszczęto sprawę o ogłoszenie upadłości oraz sprawę o

orzeczenie zakazu na podstawie art. 373 lub 374 Pr.u.n., po czym – przed

zakończeniem drugiej sprawy – wniosek o oddalenie upadłości oddalono.

Zastosowanie art. 509 k.p.c., na podstawie odesłania zawartego w art. 376

ust. 1 zdanie drugie Pr.u.n., powoduje ustalenie składu sądu jasne i jednolite dla

wszystkich spraw prowadzonych na podstawie art. 373 i 374 ustawy.

Należy też podkreślić, że jednoosobowy skład sądu w pierwszoinstancyjnym

postępowaniu cywilnym nie jest wyjątkiem, ale zasadą, zarówno w postępowaniu

nieprocesowym (art. 509 k.p.c., jak i w procesie (art. 47 k.p.c.). Skład trzyosobowy

zawodowy w pierwszej instancji jest w kodeksie postępowania cywilnego składem

wyjątkowym: w procesie orzeka na zarządzenie prezesa sądu (art. 47 § 1), a w

postępowaniu nieprocesowym w sprawach wymienionych w art. 544 § 1, art. 1148 §

1 i art. 1151 § 1 k.p.c.

Orzekanie w rozważanej kategorii spraw przez sąd w składzie jednego

sędziego jest zatem zgodne z regułą obowiązującą w postępowaniu cywilnym.

Całkowicie chybiony jest argument odwołujący się do „szczególnej rangi”

spraw o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. O składzie

sądu przesądza ustawa, a ta ustanawia w pierwszoinstancyjnym postępowaniu

cywilnym, doznającą nielicznych wyjątków, zasadę jednoosobowego składu sądu i

to niezależnie od tego, czy sądem pierwszej instancji jest sąd rejonowy czy

okręgowy. (…)

Omówione względy uzasadniały rozstrzygnięcie przedstawionego

zagadnienia, jak w uchwale.