III UK 213/04

Wyrok z dnia 23 lutego 2005 r.

III UK 213/04

Rolnik podejmujący zatrudnienie w kwartale następującym po okresie

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników jest objęty tym ubezpiecze-

niem do końca tego kwartału (art. 3a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz.

25 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk (sprawozdawca), Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2005 r. sprawy

z odwołania Janusza B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-

Oddziałowi Regionalnemu w B. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników, na

skutek kasacji odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16

czerwca 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 22 kwietnia 2002 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego-Oddział Regionalny w B. ustaliła, że wnioskodawca Janusz B. podlegał rolni-

czemu ubezpieczeniu społecznemu w okresach od 5 listopada 1996 r. do 30 czerwca

1997 r. i od 26 października 1997 r. do 31 marca 1998 r.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Zamościu wyrokiem z dnia 24 marca 2003 r. zmienił zaskar-

żoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż wnioskodawca nie podlegał rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu w okresach od 26 kwietnia 1997 r. do 30 czerwca 1997

r. i od 9 marca 1998 r. do 31 marca 1998 r., a w pozostałej części odwołanie oddalił.

Sąd ustalił, że wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, którego jest właścicie-

lem. Z tego tytułu po ustaniu zatrudnienia w dniu 4 listopada 1996 r. podlegał obo-

2

wiązkowemu ubezpieczeniu rolniczemu. W okresie od 26 kwietnia 1997 r. do 30

czerwca 1997 r. wnioskodawca pobierał zasiłek dla bezrobotnych, a w okresie od 9

marca 1998 r. do 31 marca 1998 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę.

Ponieważ w tych okresach wnioskodawca podlegał innemu ubezpieczeniu społecz-

nemu, okresy te podlegają wyłączeniu z ubezpieczenia rolniczego na podstawie art.

7 ust.1 i 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol-

ników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.)

Na skutek apelacji organu rentowego od wyroku w części zmieniającej decy-

zję, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z

dnia 16 czerwca 2002 r. [...], zmienił zaskarżony wyrok i odwołanie oddalił. Sąd

Apelacyjny powołał się na przepis art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, zgodnie z którym ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały

okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu. Przepis ten został wprowa-

dzony ustawą z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585) i wszedł w życie 1 stycznia 1997 r. Celem tej

regulacji - poza wydłużeniem okresu trwania ubezpieczenia do końca kwartału, za

który i tak z mocy art. 4 ust. 2 musiała być opłacona składka - było umożliwienie oso-

bom, których obowiązek ubezpieczenia ustał, a które chcą skorzystać z dobrowolne-

go ubezpieczenia, kontynuowania tego ubezpieczenia nieprzerwanie (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 672/98, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz.

198). Ubezpieczenie rolnika przebiega w jednostkach wyznaczonych kwartałami,

stąd obowiązek opłacenia składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym

powstało ubezpieczenie, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w którym ustało ubez-

pieczenie, niezależnie od tego ile faktycznie dni w kwartale trwało podleganie ubez-

pieczeniu rolniczemu. Jednak fakt ten nie może być odczytywany jako naruszenie

konstytucyjnej zasady równości, ponieważ prawo do szeregu świadczeń przewidzia-

nych ustawą zależne jest od wykazania, że ubezpieczony podlegał ubezpieczeniu

przez określoną ilość kwartałów. W dniu 7 czerwca 2004 r. Trybunał Konstytucyjny

orzekł, iż przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nakładające na nich

składki ubezpieczeniowe w wymiarze kwartalnym bez względu na to, czy rolnik pod-

legał innemu ubezpieczeniu społecznemu, nie są niezgodne z Konstytucją. Rolnicy

już przez sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego podlegają obowiązkowi rolni-

czego ubezpieczenia. Na obowiązek ten nie wpływa sytuacja, w której rolnik czę-

ściowo podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, szczególnie, że na wysokość

3

składki nie wpływa dochód uzyskiwany przez rolników. Mimo objęcia wnioskodawcy

w okresach wymienionych w zaskarżonym wyroku innym ubezpieczeniem społecz-

nym, rolnicze ubezpieczenie społeczne trwało do końca kwartału, w którym przypa-

dały te okresy.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca, wnosząc o jego uchylenie i prze-

kazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania. Jako

podstawę kasacji wskazał naruszenie prawa materialnego „a mianowicie art. 3 ust.1,

7 ust.1 oraz 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników”. W uzasadnieniu ka-

sacji podniósł, że zgodnie z powołanymi przepisami wnioskodawca nie mógł podle-

gać jednocześnie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu w czasie wykonywa-

nia zatrudnienia i pobierania zasiłku dla bezrobotnych i rolniczemu ubezpieczeniu

społecznemu. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji przedstawił na-

stępujące zagadnienie prawne: czy okresy ubezpieczenia z tytułu umowy o pracę i

ubezpieczenia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego dotyczące tego samego

okresu nie wyłączają się wzajemnie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, ubezpieczeniu na podstawie ustawy podlega rolnik i domownik rolnika. W

odniesieniu do rolnika podstawą objęcia obowiązkiem ubezpieczenia jest posiadanie

gospodarstwa rolnego i prowadzenie działalności rolniczej . Przepisy określające

obowiązek ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego i obowią-

zek ubezpieczenia emerytalno-rentowego wyłączają z tego ubezpieczenia rolników,

którzy podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu lub mają ustalone prawo do

emerytury lub renty - art. 7 ust. 1 i 16 ust. 3. Jest zatem zasadą, że osoby objęte in-

nym ubezpieczeniem społecznym, na przykład ubezpieczeniem pracowniczym, nie

podlegają ubezpieczeniu społecznemu rolników. Można zatem powiedzieć, że podję-

cie przez rolnika zatrudnienia lub innej działalności podlegającej obowiązkowi ubez-

pieczenia wyłącza obowiązek ubezpieczenia społecznego. Kwestią sporną w niniej-

szej sprawie było ustalenie daty początkowej tego wyłączenia, w szczególności tego,

czy ubezpieczenie rolnicze ustaje z chwilą powstania obowiązku ubezpieczenia

społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), który to obowiązek w stosunku

4

do pracowników powstaje od dnia nawiązania stosunku pracy (art. 13 pkt 1), a w

stosunku do bezrobotnych od dnia nabycia prawa do zasiłku (art. 13 pkt 9). Do czasu

wprowadzenia z dniem 1 stycznia 1997 r. do ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników przepisu art. 3a rolnicze ubezpieczenie społeczne ustawało z chwilą po-

wstania innego ubezpieczenia społecznego. Spór w niniejszej sprawie dotyczy okre-

sów przypadających już pod rządem tego przepisu, który wprowadził regulację od-

mienną od dotychczasowych zasad. Stanowi on w ust. 1, że ubezpieczenie ustaje z

końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpie-

czeniu. Przepis ten był podstawą rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku,

a w kasacji nie ma zarzutu jego błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania.

Zarzut dotyczy naruszenia art. 3 ust. 1, który stanowi, że ubezpieczeniu podlega się

z mocy ustawy albo na wniosek. Jest to przepis ogólny, który samodzielnie nie daje

podstawy do objęcia jedną z wymienionych w nim form ubezpieczenia. Trudno zatem

mówić o jego naruszeniu, zwłaszcza że zawarte w kasacji wywody nie uzasadniają

tego zarzutu.

Ponieważ sprawa może być rozpoznana tylko w granicach podstaw kasacyj-

nych (art. 39311

§ 1 k.p.c.), należy ograniczyć się do zbadania zasadności zarzutu

naruszenia art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Jednakże sformułowanej w tych przepisach zasady wyłączenia z rolników ubezpie-

czenia osób podlegających innemu ubezpieczeniu nie można stosować z pominię-

ciem regulacji zawartej w art. 3a ust. 1. Ustanie okoliczności uzasadniających podle-

ganie ubezpieczeniu w rozumieniu tego przepisu oznacza nie tylko ustanie przesła-

nek pozytywnych (na przykład zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej), lecz

także wystąpienie przesłanek negatywnych (na przykład objęcie innym ubezpiecze-

niem społecznym). W obu wypadkach rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje z

końcem kwartału, w którym wystąpiły te okoliczności, a nie w dacie ich wystąpienia.

Dlatego rolnik podejmujący zatrudnienie w trakcie kwartału następującego po okresie

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega nadal temu ubezpieczeniu

do końca kwartału. Po upływie tego kwartału, jeżeli zatrudnienie jest nadal konty-

nuowane, rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje. Tego rodzaju regulacja wynika z

zasady ustalania w jednostkach kwartalnych zarówno okresów uprawniających do

świadczeń przewidzianych w ustawie, jak i okresów podlegania ubezpieczeniu.

Skoro ubezpieczenie z innego tytułu następuje z chwilą spełnienia warunków do ob-

jęcia tym ubezpieczeniem, może wystąpić sytuacja, że w niewielkim przedziale cza-

5

sowym (do końca kwartału) okresy ubezpieczenia rolniczego pokrywają się z innym

ubezpieczeniem. Podleganie ubezpieczeniu rolniczemu do końca kwartału równole-

gle z innym ubezpieczeniem nie ma dla rolnika żadnych ujemnych skutków, w

szczególności w zakresie wysokości składki. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o ubez-

pieczeniu społecznym rolników obowiązek opłacania składki powstaje z pierwszym

dniem kwartału, w którym powstało ubezpieczenie, a ustaje w z ostatnim dniem

kwartału, w którym ustało ubezpieczenie. Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2004 r., P 4/03

(Dz.U. Nr 141, poz. 1501) Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis ten jest zgodny z

art. 2 i art. 32 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie tego przepi-

su składka musi być uiszczona za cały kwartał, nawet gdy ubezpieczenie powstało

po rozpoczęciu kwartału a ustało przed jego końcem. Ustalenie, że ubezpieczenie

wnioskodawcy ustało przed końcem kwartału, nie miałoby wpływu na wysokość na-

leżnej składki, a podstawą jego odwołania było właśnie żądanie obniżenia składki.

Natomiast przyjęcie koncepcji, że przepis art. 3a ust. 1 ma zastosowanie do rolnika

podejmującego w trakcie kwartału zatrudnienie lub inną działalność podlegającą

ubezpieczeniu, jest dla niego korzystne. Wprawdzie przy przyznawaniu świadczeń

emerytalno-rentowych okres podwójnego ubezpieczenia nie jest liczony podwójnie,

jednak do końca kwartału rolnik jest ubezpieczony od wypadków przy pracy rolniczej

i może ubezpieczenie to kontynuować na wniosek, jeżeli spełnia warunki określone w

art. 7 ust. 2.

Podniesione w kasacji zarzuty okazały się nieuzasadnione i z tych przyczyn

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił kasację.

========================================