I UK 197/04

Wyrok z dnia 3 marca 2005 r.

I UK 197/04

Polski Związek Niewidomych nie należał do podmiotów zwolnionych z

opłacania składek za pracowników na Fundusz Pracy na podstawie art. 53

ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106,

poz. 457 ze zm.) lub art. 54 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn (spra-

wozdawca), Andrzej Kijowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2005 r. sprawy

z odwołania Polskiego Związku Niewidomych Okręgu M. w K. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o zapłatę składek na Fundusz Pracy, na

skutek kasacji ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 6

kwietnia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z 6 kwietnia 2004 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie, po rozpoznaniu

sprawy z wniosku Polskiego Związku Niewidomych Okręgu M. w K. przeciwko Za-

kładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K., o zapłatę składek na Fundusz

Pracy, na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K. od wy-

roku Sądu Okręgowego w Krakowie z 18 grudnia 2002 r., zmienił zaskarżony wyrok i

oddalił odwołanie.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że wyrokiem z 18 grudnia

2002 r. Sąd Okręgowy w Krakowie zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w K. z 28 września 2000 r. w ten sposób, że stwierdził, iż Polski Zwią-

zek Niewidomych Okręg M. w K. nie jest obowiązany do opłacania składek na Fun-

2

dusz Pracy od 1 grudnia 1991 r. Sąd Okręgowy ustalił, iż wnioskodawca nie prowa-

dzi działalności gospodarczej. Związek w latach 1994 - 1999 zatrudniał pracowników

opłacając w tym czasie składki na Fundusz Pracy w łącznej kwocie 7.440,74 zł. W

dniu 14 września 1999 r. wnioskodawca wystąpił do organu rentowego o zwrot wpła-

conych składek powołując się na art. 54 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu, wskutek czego uzyskał zwrot składek za okres od stycznia 1994 r. do

grudnia 1998 r. w kwocie 7.409,50 zł, zaś wraz z odsetkami i zwrotem nadpłaty

kwota zwrotu wyniosła łącznie 15.136,58 zł. Zaskarżoną decyzją organ rentowy

stwierdził, że wnioskodawca był i jest zobowiązany do opłacania składek na Fundusz

Pracy za okres od 1 grudnia 1991 r. „i nadal”, wzywając go pismem z tej samej daty

do zwrotu niesłusznie przekazanej kwoty.

W tym niespornym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy stanął na stano-

wisku, że, co prawda, art. 53 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i

bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze zm.), jak i obowiązujący od dnia 1 stycznia

1995 r. art. 54, wyłączały zakłady szkoleniowo-produkcyjne, a później przedsiębior-

ców Polskiego Związku Niewidomych z obowiązku opłacania składek na Fundusz

Pracy za pracowników o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,

to jednak zwolnienie to należy odnieść nie tylko do pracowników zatrudnionych w

zakładach produkcyjnych Związku, lecz również w zakładach wykonujących jego

statutowe obowiązki. Celem ustawodawcy było bowiem odciążenie instytucji, której

głównym celem jest pomoc osobom niepełnosprawnym, a skoro z obowiązku opła-

cania składek zostali zwolnieni przedsiębiorcy nastawieni na osiąganie zysku, to tym

bardziej obejmuje ono pracodawców realizujących bezpośrednie cele statutowe.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy wnosząc o jego zmianę

i oddalenie odwołania. Skarżący podniósł, że art. 52 ust. 1 i art. 53 ustawy z 16 paź-

dziernika 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 lit. a i art. 54

ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 25, poz. 128 ze zm.) zawierają szczegółowe wylicze-

nie podmiotów zwolnionych z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy, zaś

dokonana przez Sąd wykładania rozszerzająca jest bezpodstawna. Gdyby bowiem

ustawodawca chciał objąć zwolnieniem podmioty inne, niż wymienione w przytoczo-

nych przepisach, to by je wymienił.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepisy dotyczące obowiązku opłacania skła-

dek oraz zwolnienia z tego obowiązku muszą być interpretowane i stosowane ściśle.

3

Stosownie do art. 53 obowiązującej do 31 grudnia 1994 r. ustawy z dnia 16 paź-

dziernika 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, obowiązku opłacania składek na Fun-

dusz Pracy nie miały spółdzielnie inwalidów i niewidomych oraz zakłady szkole-

niowo-produkcyjne Polskiego Związku Głuchych i Polskiego Związku Niewidomych

oraz Związku Ociemniałych Żołnierzy Rzeczypospolitej Polskiej, Towarzystwo Opieki

nad Ociemniałymi oraz Zakład dla Niewidomych w Laskach. W myśl art. 54 obowią-

zującej od 1 stycznia 1995 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i prze-

ciwdziałaniu bezrobociu z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy za za-

trudnionych pracowników o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawno-

ści zwolnieni są przedsiębiorcy Polskiego Związku Głuchych i Polskiego Związku

Niewidomych oraz Związku Ociemniałych Żołnierzy Rzeczypospolitej Polskiej, Towa-

rzystwo Opieki nad Ociemniałymi, Zakład Opieki dla Niewidomych w Laskach oraz

zakłady aktywizacji zawodowej. Trafne jest stanowisko skarżącego, że wymienione

przepisy w sposób jasny, jednoznaczny i enumeratywny wymieniają podmioty zwol-

nione z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy. Analiza tych przepisów

prowadzi do wniosku, że zwolnienie to ma na celu przede wszystkim przeznaczanie

większych środków na rozwój produkcji, aktywizację zawodową i tworzenie miejsc

pracy, nie zaś - jak przyjął to Sąd pierwszej instancji - odciążenie instytucji, których

głównym celem jest niesienie pomocy osobom niepełnosprawnym. Podmioty speł-

niające takie zadania zostały przy tym w omawianych przepisach wymienione i są to:

Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi i Zakład Opieki dla Niewidomych w Laskach.

Trzeba przy tym mieć na uwadze, że Fundusz Pracy jest państwowym funduszem

celowym, przeznaczanym na pokrycie działań i świadczeń wymienionych w obu po-

wołanych wyżej ustawach. Należy zatem zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego,

że gdyby ustawodawcy chodziło o rozciągnięcie zwolnienia z obowiązku opłacania

składek na ten Fundusz na inne jeszcze podmioty, niż określone w wymienionych

przepisach, wymieniłby je w powołanych unormowaniach. Skoro zaś tego nie uczynił,

to brak jest podstaw do stosowania wykładni rozszerzającej wskazanych przepisów,

jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji.

W kasacji wnioskodawca zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego za-

rzucając mu naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, a w

szczególności: 1) art. 53 ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobo-

ciu; 2) art. 54 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezro-

bociu; 3) art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu

4

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.); 4)

art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wy-

roku polegającą na oddaleniu apelacji organu rentowego i utrzymaniu w mocy wy-

roku Sądu pierwszej instancji oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz

strony odwołującej się kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisa-

nych, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania - przy uwzględnieniu kosztów postę-

powania kasacyjnego, jako części kosztów procesu.

W uzasadnieniu kasacji skarżący podniósł, że w analogicznej sytuacji faktycz-

nej i prawnej, jak strona odwołująca się, znalazły się również Okręgi Polskiego

Związku Niewidomych w L. i w W., od których tamtejsze oddziały ZUS domagały się

opłacania składek na Fundusz Pracy. Na skutek odwołań od decyzji ZUS wniesio-

nych przez Okręgi Polskiego Związku Niewidomych, zarówno Sąd Wojewódzki w

Lublinie, jak i Sąd Okręgowy we Wrocławiu, uchyliły decyzje Oddziałów ZUS, które

od wyroków tych nie wniosły środków zaskarżenia. Następnie wskazał, że Sąd

Apelacyjny dokonał wyłącznie językowej wykładni art. 53 ustawy z 16 października

1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu i art. 54 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnie-

niu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Nie sposób jednak, zdaniem kasatora, przyjąć in-

terpretacji, w myśl której założone przez Polski Związek Niewidomych „podmioty go-

spodarcze", które stać na opłacanie składek na Fundusz Pracy - korzystałyby ze

zwolnienia podmiotowego od opłacania tych składek, natomiast organy statutowe

Związku, utrzymujące się z dotacji Państwa oraz darowizn - obowiązane byłyby

składki takie odprowadzać. Aby usunąć tego rodzaju sprzeczność, pojawiającą się

na płaszczyźnie wykładni językowej, konieczne jest postawienie pytania o funkcję,

jaką analizowany przepis ma spełniać w systemie instytucji prawnych mających na

celu ochronę socjalną pracowników pozbawionych pracy oraz udzielanie im pomocy

w uzyskaniu zatrudnienia. Niewątpliwie, zwalniając stowarzyszenia osób niepełno-

sprawnych najciężej upośledzonych i mających najpoważniejsze problemy ze znale-

zieniem pracy z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy ustawodawca dążył

do ułatwienia im wypełniania zadań wobec swoich członków i podopiecznych. W tym

celu zwolnił z wpłat na Fundusz Pracy nie tylko prowadzone przez te związki pod-

mioty gospodarcze, ale również ich organy statutowe, których podstawowym zada-

niem jest aktywizacja zawodowa (prowadzenie szkoleń) i zatrudnianie osób niepełno-

5

sprawnych. Taki wniosek, na płaszczyźnie wykładni funkcjonalnej, można wyprowa-

dzić stosując zasadę interpretacyjną a maiori ad minus, przyjmując, że w sytuacji,

gdy ze zwolnienia korzystają przedsiębiorcy utworzeni przez Związek, tym bardziej

korzystać z niego powinny organy statutowe zatrudniające nieliczny personel biu-

rowo - rehabilitacyjny i spełniające te same zadania na rzecz niepełnosprawnych po-

szukujących pracy. Sąd Apelacyjny uznał, że funkcją analizowanego przepisu jest

"przede wszystkim przeznaczenie większych środków na rozwój produkcji, aktywiza-

cję zawodową i tworzenie miejsc pracy, nie zaś - jak przyjął to Sąd pierwszej instancji

- odciążenie instytucji, których głównym celem jest niesienie pomocy osobom niepeł-

nosprawnym". Rozumowanie to cechuje bezduszny fiskalizm, przerzucający ciężar

tworzenia Funduszu Pracy - służącego osobom co prawda bezrobotnym, lecz mimo

wszystko sprawnym fizycznie i mającym możność samodzielnego poszukiwania

pracy lub przekwalifikowania się - na najciężej dotknięte przez los osoby kalekie

(niewidome i głuche). Taka wykładnia jest sprzeczna nie tylko ze zdrowym rozsąd-

kiem, ale przede wszystkim z zasadami współżycia społecznego, a w szczególności

z zasadą solidaryzmu społecznego.

Następnie skarżący podniósł, że w dacie wydania decyzji z 28 września 2000

r. ZUS był uprawniony do ponownego ustalenia obowiązku opłacania składek na

Fundusz Pracy najdalej od 1 września 1995 r., a nie od 1 grudnia 1991 r. Zgodnie

bowiem z art. 55 ust. 1 ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu

„składki na Fundusz Pracy opłaca się za okres trwania ubezpieczenia społecznego,

w trybie i na zasadach przewidzianych dla składek na ubezpieczenie społeczne i za-

opatrzenie emerytalne." Skoro zatem art. 35 ust. 3 ustawy z 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych stanowił, że „należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne pracowników ulegają przedawnieniu po upływie

5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna" to należy uznać, że

identyczny okres przedawnienia obowiązywał w odniesieniu do składek na Fundusz

Pracy. Po wejściu w życie ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, na podstawie art. 24 ust. 4 tej ustawy nadal obowiązywał 5 letni okres

przedawnienia należności z tytułu składek, mający zastosowanie do składek na Fun-

dusz Pracy na podstawie art. 56 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu. Dopiero od 1 stycznia 2003 r. należności z tytułu skła-

dek na ubezpieczenie społeczne przedawniają się po upływie lat dziesięciu. Stwier-

dzając zatem obowiązek opłacania składek od 1 grudnia 1991 r. Oddział ZUS w K.

6

rażąco naruszył art. 35 ust. 3 ustawy z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finanso-

waniu ubezpieczeń społecznych i art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych, nakładając na stronę odwołującą się obowiązek

zapłaty świadczeń przedawnionych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja podlega oddaleniu, ponieważ nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach podstaw kasacyjnych, a ponieważ

skarżący nie zarzucił naruszenia przepisów postępowania Sąd Najwyższy jest zwią-

zany podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku przy ocenie naruszenia prawa mate-

rialnego (art. 39311

§ 1 i 2 k.p.c.).

Nietrafny okazał się zarzut naruszenia art. 53 ustawy z dnia 16 października

1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu i stanowiącego jego odpowiednik art. 54 ustawy z

dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Treść tych

przepisów, przytoczona w omówionym wyżej uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego, była

jednoznaczna. Zwalniały one enumeratywnie wyliczone kategorie pracodawców oraz

dwa imiennie wskazane podmioty z obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy

za wskazanych w tych przepisach pracowników. Nie ulega wątpliwości, że Polski

Związek Niewidomych lub okręg tego Związku, nie należał do żadnej z kategorii

pracodawców zamieszczonych w tym wyliczeniu, ani - w odróżnieniu od Towarzy-

stwa Opieki nad Ociemniałymi oraz Zakładu dla Niewidomych w Laskach - nie został

imiennie wskazany w powołanych wyżej przepisach. Zwolnienie od obowiązku opła-

cania składek na Fundusz Pracy dotyczyło bowiem jedynie zakładów pracy chronio-

nej oraz przedsiębiorców (podmiotów gospodarczych) tego Związku, a od 1 stycznia

1998 r., na podstawie zmiany wprowadzonej ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 r. o re-

habilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych także

należących do niego zakładów aktywności zawodowej. W tym stanie rzeczy w pełni

uzasadnione jest twierdzenie Sądu Apelacyjnego, że niedopuszczalna jest wykładnia

rozszerzająca rozważanych przepisów. Wobec tego, że ich brzmienie nie budzi wąt-

pliwości nie ma również podstaw do stosowania wykładni systemowej lub celowo-

ściowej. Sięgnięcie w tej sytuacji do tych metod wykładni byłoby bowiem, w świetle

powszechnie przyjętych poglądów orzecznictwa sądowego i doktryny prawa, równo-

znaczne z negowaniem przez sąd jasno wyrażonej woli ustawodawcy, prowadząc do

7

niedopuszczalnej wykładni prawotwórczej, naruszającej konstytucyjnie określone role

sądów i ustawodawcy. Nawet uzasadnione względy celowościowe nie mogą prze-

kreślać jasno wyrażonego językowego sensu przepisu, a tym samym założeń usta-

wodawczych, na których został on oparty. W takiej sytuacji możliwe jest jedynie wy-

sunięcie postulatu interwencji ustawodawcy w celu nowego rozwiązania kwestii re-

gulowanej przez taki przepis (por. uchwała Sądu Najwyższego z 28 lutego 1991 r., III

PZP 24/90, OSNCP 1991 nr 7, poz. 80).

Nietrafne okazały się także zarzuty naruszenia art. 35 ust. 3 ustawy z 25 listo-

pada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych i art. 24 ust. 4

ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Skarżący ma

wprawdzie rację, że zgodnie z tymi przepisami (w związku z art. 55 ust. 1 ustawy z

16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, a później z art. 56 ust. 1 ustawy

z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu) należności z tytułu

składek na Fundusz Pracy ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w

którym składka stała się wymagalna. Naruszenie tych przepisów przez zaskarżony

wyrok nie wchodzi jednak w grę z dwóch względów. Po pierwsze, zarzut naruszenia

przepisów dotyczących przedawnienia należności z tytułu składek jest nieuzasadnio-

ny, ponieważ składki te do grudnia 1998 r. były opłacane i z tego względu należności

z ich tytułu nie mogły ulec przedawnieniu. Po drugie, w decyzji ZUS z 28 grudnia

2000 r. stwierdzono, że „związek był i jest zobowiązany do opłacania składek na

Fundusz Pracy, tj. za okres od 01.12.1991 r. do nadal.” Przytoczona decyzja, wbrew

twierdzeniom zawartym w kasacji, nie zobowiązuje zatem skarżącego do zapłaty

składek za okres od 1 grudnia 1991 r., lecz jedynie stwierdza, że od tej daty obowią-

zek ten istniał. Należy przy tym przypomnieć, że data 1 grudnia 1991 r. jest datą wej-

ścia w życie ustawy z 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu, która

wprowadziła obowiązek opłacania składek na Fundusz Pracy. Rozważana decyzja

ustaliła zatem obowiązek Polskiego Związku Niewidomych podlegania Funduszowi

Pracy od 1 grudnia 1991 r., nie dotyczy zaś wymiaru składki. Natomiast w piśmie z

tej samej daty ZUS wezwał Związek do zwrotu kwoty 15.136,55 zł, przekazanej mu

wskutek pomyłki, a ponadto wezwał go do prawidłowego naliczania składek od

stycznia 1999 r., z uwzględnieniem kwot należnych na Fundusz Pracy. Z dokumen-

tów tych wynika jasno, że ZUS nie żąda zapłaty składek od 1 grudnia 1991 r. W

związku z powyższym decyzja nie nałożyła na skarżącego obowiązku zapłaty świad-

czeń przedawnionych.

8

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39312

k.p.c., orzekł jak w

sentencji.

========================================