III CZP 95/04

Uchwała z dnia 4 marca 2005 r., III CZP 95/04

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tomasza K. przy uczestnictwie "W.8" sp.

z o.o. w W. o ogłoszenie upadłości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 4 marca 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury

Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Warszawie postanowieniem z dnia 20 października 2004 r.:

"Czy przepis ust. 3 art. 13 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (ustawa z

dn. 28 lutego 2003 r. – Dz.U. Nr 60 poz. 535) w wypadku zaistnienia

przewidzianych w nim przesłanek obliguje Sąd rozpoznający wniosek do ogłoszenia

upadłości dłużnika, czy też uchyla jedynie imperatyw zawarty w ust. 1 wyżej

powołanego przepisu art. 13 nakazujący bezwzględnie oddalić wniosek o

ogłoszenie upadłości, jeżeli majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na

pokrycie kosztów postępowania?"

podjął uchwałę:

Sąd nie oddala wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 ust.

1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr

60, poz. 535 ze zm.) w razie uprawdopodobnienia dokonania przez dłużnika

czynności prawnych bezskutecznych według przepisów ustawy, którymi

wyzbył się on majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów

postępowania.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 marca 2004 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy

oddalił wniosek Tomasza K. o ogłoszenie upadłości spółki z o.o. „W. 8”,

stwierdzając, że mimo iż spełnione zostały przesłanki przewidziane w art. 10 i 11

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60,

poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”), to upadłość nie może być ogłoszona, nie istnieje

bowiem możliwość poniesienia przez dłużnika kosztów postępowania

upadłościowego. W ocenie tego Sądu, art. 13 ust. 3 Pr.u.n. ma zastosowanie

jedynie w sytuacji, w której majątek dłużnika pozwoli na pokrycie choćby

początkowych kosztów postępowania upadłościowego, a w przypadku spółki, której

wniosek dotyczy możliwość taka nie istnieje, a zatem do jej sytuacji nie ma

zastosowania art. 13 ust. 3, lecz art. 13 ust. 1 Pr.u.n.

Rozpoznając zażalenie wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w Warszawie

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, budzące

poważne wątpliwości. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Istota pytania sprowadza się do oceny skutków wystąpienia przesłanek

zawartych w art. 13 ust. 3 Pr.u.n. Wątpliwość Sądu odwoławczego wyraża się

pytaniem, czy skutkiem tym jest powinność Sądu ogłoszenia upadłości dłużnika,

czy też jedynie uchylenie nakazu oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości w razie

wystąpienia przesłanki określonej w art. 13 ust. 1 Pr.u.n.

Brak podstaw do przyjęcia, aby zastosowanie art. 13 ust. 3 Pr.u.n.

uzasadniało obowiązek sądu uwzględnienia wniosku o ogłoszenie upadłości

dłużnika, sąd wydaje bowiem takie postanowienie po stwierdzeniu, że występują

przesłanki ogłoszenia upadłości. Konstrukcja tytułu I, działu III Prawa

upadłościowego i naprawczego ujęta jest w taki sposób, że część przepisów (art.

10, 14 ust. 1 i art. 15) określa przesłanki, których wystąpienie uzasadnia ogłoszenie

upadłości, natomiast inne (np. art. 13 ust. 1 i 2) określają przesłanki przesądzające

oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub uprawnienie sądu do oddalenia

takiego wniosku. Przepis art. 13 ust. 3 Pr.u.n. nie może więc być źródłem

obligującym sąd do ogłoszenia upadłości dłużnika, gdyż wyłącza on jedynie

zastosowanie art. 13 ust. 1 i 2 w razie zaistnienia okoliczności wskazanych w ust. 3.

Oznacza to, że sąd nie może oddalić wniosku o ogłoszenie upadłości w razie

stwierdzenia jedynie, że majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na

zaspokojenie kosztów postępowania, jeżeli uzna zarazem, że zostało

uprawdopodobnione, iż dłużnik dokonał także innych czynności prawnych, aniżeli

obciążające jego majątek, bezskutecznych według przepisów ustawy, którymi

wyzbył się majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania.

W poprzednim stanie prawnym przyjmowano w orzecznictwie, że wniosek o

ogłoszenie upadłości oparty na stwierdzonej niewypłacalności podlega ocenie w

płaszczyźnie podstaw ogłoszenia upadłości określonych w rozporządzeniu

Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł."), jedynie przy

uwzględnieniu uregulowań zawartych w przepisach art. 13 Pr.upadł. (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1999 r., II CKN 167/99, „Wokanda” 1999, nr 7,

s. 10). Regulacji zawartej w art. 13 § 1 zdanie pierwsze Pr.upadł. nie traktowano

jednak jako bezwzględnej przesłanki uzasadniającej oddalenie wniosku dłużnika o

ogłoszenie upadłości z tej tylko przyczyny, że w majątku dłużnika nie ma środków

pieniężnych lub papierów wartościowych albo rzeczy ruchomych dających się łatwo

spieniężyć na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 1998 r., I CKN 540/97, OSNC 1998, nr 12,

poz. 204). Podkreślano, że celem postępowania upadłościowego jest zaspokojenie

(choćby niepełne) wierzycieli upadłego dłużnika, dlatego w razie braku możliwości

osiągnięcia tego celu, czego świadectwem jest brak środków na pokrycie kosztów

postępowania, postępowanie takie w ogóle nie powinno być wszczęte (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1997 r., III CZP

51/97, OSNC 1998, nr 3, poz. 37).

W orzecznictwie wyrażono również pogląd, że wierzytelności i roszczenia nie

należą do majątku dłużnika, o którym mowa w art. 13 Pr.upadł., gdyż celem tego

przepisu jest zapobieżenie ogłaszaniu upadłości dłużników, których majątek

oczywiście nie wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania, a zatem

chodzi w tym przepisie o taki majątek, który można spieniężyć bez nadzwyczajnych

trudności (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2003 r., II CK

484/02, OSP 2004, nr 3, poz. 38).

W piśmiennictwie wyraźnie wypowiedziany został również pogląd, że

postępowanie upadłościowe ma zmierzać do zaspokojenia wierzycieli, choćby w

minimalnym stopniu. Nie można jednak abstrahować od art. 13 ust. 3 Pr.u.n., dla

zastosowania którego wystarczy uprawdopodobnienie wystąpienia jednej z

rozłącznie ujętych przesłanek: obciążenia majątku dłużnika czynnościami

bezskutecznymi według przepisów ustawy, obciążenia majątku czynnościami

skutecznymi, ale dokonanymi w celu pokrzywdzenia wierzycieli, albo

uprawdopodobnienia, że dłużnik czynnościami bezskutecznymi wyzbył się majątku

wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania.

Ostatnia przesłanka pozostaje w związku z art. 13 ust 1 Pr.u.n., a zatem

wyłącza stosowania tego przepisu. Oznacza to, na co trafnie zwrócono uwagę w

piśmiennictwie, że sąd nie może oddalić wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli są

widoki na to, iż postępowanie upadłościowe może doprowadzić do uzyskania

majątku potrzebnego nie tylko na pokrycie kosztów postępowania, lecz także na

zaspokojenie wierzycieli. Sytuacja taka może wystąpić np. wówczas, gdy jeszcze

przed wszczęciem postępowania upadłościowego dłużnik dokonał czynności, które

w drodze ich zaskarżenia można obalić, wskutek czego jest wysoce

prawdopodobne, że do masy upadłości wejdzie określony majątek. Innymi słowy,

art. 13 ust. 3 in fine Pr.u.n. wskazuje na możliwość zaskarżenia dokonanych także

przez dłużnika czynności prawnych skutkujących wyzbyciem się majątku

wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania. Uruchomienie służących

do tego celu instrumentów prawnych może zatem spowodować, że majątek

dłużnika ulegnie niebawem powiększeniu w stopniu uzasadniającym celowość

prowadzenia postępowania wszczętego wnioskiem o ogłoszenie upadłości.

Prawo upadłościowe i naprawcze zawiera wiele instrumentów służących

unicestwianiu skutków czynności prawnych, bezskutecznych w stosunku do masy

upadłości. Przepisy art. 127 i 128 określają przesłanki przesądzające

bezskuteczność z mocy prawa czynności prawnych upadłego, a art. 129-133

modyfikują rozwiązania zawarte w przepisach ogólnych poświęconych czynnościom

prawnym dłużnika, m.in. dokonywanym z pokrzywdzeniem wierzycieli. Ogłoszenie

upadłości daje więc wymienionym podmiotom szersze możliwości uznania

czynności prawnych dłużnika za bezskuteczne, w konsekwencji czego po

ogłoszeniu upadłości wierzyciele mogą znaleźć się nawet w korzystniejszej sytuacji,

aniżeli w razie dochodzenia przez nich roszczeń w drodze egzekucji singularnej.

Dowodzi tego choćby art. 134 ust. 1 Pr.u.n., który stanowi, że jeżeli czynność

upadłego jest bezskuteczna z mocy prawa lub została uznana za bezskuteczną, to

to co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło,

podlega przekazaniu do masy upadłości, a gdy przekazanie w naturze jest

niemożliwe, do masy upadłości powinna być wpłacona równowartość w

pieniądzach.

Podkreślić również trzeba, że art. 13 ust. 3 Pr.u.n. nie wymaga udowodnienia

okoliczności, iż czynności obciążające majątek dłużnika, dokonane z

pokrzywdzeniem wierzycieli lub skutkujące wyzbyciem się majątku wystarczającego

na zaspokojenie kosztów postępowania były czynnościami bezskutecznymi. Dla

zastosowania tego przepisu wystarczy uprawdopodobnienie tych okoliczności, co

uzasadnia stosowanie w tym postępowaniu – na podstawie art. 35 Pr.u.n. – art. 243

k.p.c.

W konsekwencji stwierdzić należy, że sąd nie oddala wniosku o ogłoszenie

upadłości na podstawie art. 13 ust. 1 Pr.u.n. w razie uprawdopodobnienia

dokonania przez dłużnika czynności prawnych bezskutecznych według przepisów

ustawy, którymi wyzbył się on majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów

postępowania.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.)