III CZP 98/04

Uchwała z dnia 2 marca 2005 r., III CZP 98/04

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie postępowania upadłościowego w celu likwidacji

majątku Tadeusza O. – prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą "I." –

Serwisowa Hurtownia Artykułów Spożywczych w R. na skutek zażalenia z dnia 16

lipca 2003 r. "R." sp. z o.o. w S.S. na zarządzenie sędziego-komisarza z dnia 20

maja 2004 r., o zwrocie zgłoszenia wierzytelności przy udziale syndyka masy

upadłości Aleksandra S. po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 2 marca 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy w

Rzeszowie postanowieniem z dnia 15 listopada 2004 r.:

"Czy na zarządzenie sędziego-komisarza o zwrocie zgłoszenia wierzytelności

przysługuje zażalenie?"

podjął uchwałę:

Na zarządzenie sędziego-komisarza o zwrocie zgłoszenia wierzytelności

przysługuje zażalenie.

Uzasadnienie

Zarządzeniem z dnia 20 maja 2004 r. sędzia – komisarz zwrócił zgłoszenie

wierzytelności na podstawie art. 242 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 – dalej: "Pr.u.n.").

Przy rozpoznaniu zażalenia wierzyciela na to zarządzenie Sądowi

Rejonowemu w Rzeszowie nasunęło się zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości. Sąd wskazał, że art. 222 ust. 1 zdanie pierwsze Pr.u.n. przewiduje

zażalenie na postanowienie sądu upadłościowego oraz sędziego-komisarza w

przypadkach wskazanych w ustawie, natomiast art. 242 Pr.u.n. zażalenia nie

przewiduje. Z zestawienia tych przepisów wynika zatem, że zażalenie na

zarządzenie o zwrocie zgłoszenia wierzytelności jest niedopuszczalne, w literaturze

wyrażany jest jednak odmienny pogląd, w ocenie Sądu wątpliwy, wywodzony z art.

394 k.p.c. przez odesłanie zawarte w art. 229 Pr.u.n.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Prawo upadłościowe tzw. procesowe reguluje kwestię dopuszczalności

zażalenia w postępowaniu o ogłoszenie upadłości (art. 33) i w postępowaniu

upadłościowym (art. 222 ust. 1 zdanie pierwsze) w ten sposób, że dopuszcza je na

postanowienia kończące postępowanie w sprawie (dotyczy postępowania o

ogłoszenie upadłości) oraz w wypadkach wskazanych w ustawie (dotyczy obu

postępowań). Przykładowo, przewiduje dopuszczalność zażalenia na

postanowienie sędziego-komisarza w przedmiocie kosztów postępowania

upadłościowego (art. 231), w przedmiocie zwrotu wierzytelności zgłoszonej po

terminie w wypadku niezłożenia zaliczki (art. 235 § 2), na postanowienie sędziego-

komisarza wydane po rozpoznaniu sprzeciwu co do uznania bądź odmowy uznania

wierzytelności (art. 259), na postanowienie sędziego-komisarza w przedmiocie

zmiany lub uzupełnienia listy wierzytelności (art. 261 i 262), w przedmiocie podziału

wierzycieli ze względu na kategorie interesów (art. 278).

Przepisy art. 33 ust. 1 oraz art. 222 ust. 1 Pr.u.n. nie zawierają wyczerpującej

regulacji dopuszczalności zażaleń w postępowaniu upadłościowym (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 111/03, OSNC 2005, nr 4, poz.

62). Ich treść jest rezultatem zamiaru ustawodawcy, aby przepisy procesowe prawa

upadłościowego nie normowały wszystkich kwestii samodzielnie i wyczerpująco, a

jedynie kwestie, których nie normuje kodeks postępowania cywilnego.

Przepisami realizującymi wskazane założenie ustawodawcy są m.in. art. 35 i

229 Pr.u.n., które regulują w identyczny sposób wzajemny stosunek przepisów

procesowych prawa upadłościowego i kodeksu postępowania cywilnego; art. 35

dotyczy postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości, natomiast art. 229 tzw.

właściwego postępowania upadłościowego. Przepisy te są odpowiednikami art. 68

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), który

odnosił się jednak do obu etapów postępowania upadłościowego.

Przepis art. 229 Pr.u.n. nakazuje odpowiednie stosowanie w postępowaniu

upadłościowym przepisów księgi pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania

cywilnego, z wyjątkiem przepisów o zawieszeniu i wznowieniu postępowania.

Stosowanie odpowiednie oznacza uwzględnienie charakteru i celu postępowania

upadłościowego oraz wynikających stąd różnic w stosunku do księgi pierwszej

części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego. Kodeks ten ma odpowiednie

zastosowanie w postępowaniu upadłościowym w takim zakresie, w jakim jego

przepisy nie zostały wyłączone przez odmienne unormowanie w prawie

upadłościowym. W tym znaczeniu w postępowaniu upadłościowym mają

odpowiednie zastosowanie przepisy tego kodeksu, a więc również art. 394.

Z przedstawionego unormowania wynika, że art. 33 ust. 1 oraz art. 222 ust. 1

Pr.u.n. mają zastosowanie jedynie do orzeczeń sądu bądź sędziego-komisarza

rozstrzygających kwestie regulowane w prawie upadłościowym, a nie do tych

orzeczeń, których przedmiotem jest kwestia uregulowana w przepisach kodeksu

postępowania cywilnego, stosowanych odpowiednio w postępowaniu

upadłościowym. Te orzeczenia podlegają zaskarżeniu stosownie do art. 394 k.p.c.,

jeżeli należą do kategorii wymienionych w tym przepisie. Takie też stanowisko

utrwalone zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle przepisów prawa

upadłościowego z 1934 r., w szczególności art. 68 (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r., II CRN 132/93, "Radca Prawny" 1994, nr

3, s. 57).

Ocena, czy zarządzenie sędziego-komisarza o zwrocie zgłoszenia

wierzytelności nieodpowiadającego art. 239 i 240 Pr.u.n. lub zawierającego inne

braki uniemożliwiające nadanie zgłoszeniu biegu (art. 242 Pr.u.n.) jest specyficzne

tylko dla postępowania upadłościowego, czy też ma charakter ogólny, co

uzasadniałoby uznanie, że dla dopuszczalności zażalenia zastosowanie ma art. 394

§ 1 pkt 1 k.p.c. przez odesłanie wynikające z art. 229 Pr.u.n., wymaga wyjaśnienia

charakteru prawnego zgłoszenia wierzytelności.

Zgodnie z art. 236 Pr.u.n., wierzyciel osobisty upadłego, który chce

uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym, powinien – jeżeli niezbędne jest

ustalenie jego wierzytelności – w terminie oznaczonym w postanowieniu o

ogłoszeniu upadłości zgłosić swą wierzytelność sędziemu-komisarzowi.

Uprawnienie takie przysługuje wierzycielowi także wtedy, gdy wierzytelność była

zabezpieczona hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym,

hipoteką morską lub przez inny wpis w księdze wieczystej lub w rejestrze

okrętowym, jednak w takim wypadku – w braku zgłoszenia – wierzytelności będą

umieszczone na liście wierzytelności z urzędu. Wynika z tego, że zgłoszenie

wierzytelności – z wyjątkiem wypadku określonego w art. 236 § 2, art. 237 i 238

Pr.u.n. – jest przesłanką uczestniczenia w postępowaniu upadłościowym oraz

umieszczenia wierzytelności na liście wierzytelności i uwzględnienia jej w planie

podziału. Z tego względu uznaje się w doktrynie, że zgłoszenie wierzytelności w

postępowaniu upadłościowym stanowi formę jej dochodzenia w postępowaniu

sądowym, zatwierdzenie zaś listy wierzytelności jest orzeczeniem co do istoty

sprawy. Zgłoszenie wierzytelności spełnia więc taką funkcję jak wytoczenie

powództwa w procesie lub zgłoszenie wniosku o wszczęcie postępowania

egzekucyjnego. Przy ocenie charakteru prawnego zgłoszenia wierzytelności nie

można pominąć i tego, że przerywa ono bieg terminu przedawnienia.

Z przedstawionych względów należy uznać, że zarządzenie o zwrocie

zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym nie jest orzeczeniem

charakterystycznym tylko dla tego postępowania, lecz ma charakter ogólniejszy,

brak zatem określenia w art. 242 Pr.u.n., że na takie zarządzenie przysługuje

zażalenie nie oznacza niedopuszczalności tego środka. Oznacza jedynie, że

procesowe prawo upadłościowe kwestii tej nie reguluje, pozostawiając jej

rozwiązanie przepisowi art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c., którego odpowiednie zastosowanie

następuje przez odesłanie zawarte w jego art. 229 Pr.u.n.

Z powyższych przyczyn orzeczono, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).