II PZP 2/05

Uchwała z dnia 10 marca 2005 r.

II PZP 2/05

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniew-

skiego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2005 r. sprawy z powództwa

Przedsiębiorstwa Usługowo-Produkcyjnego K. Spółki z o.o. w B. przeciwko Grzego-

rzowi G. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okrę-

gowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia

18 listopada 2004 r. [...]

„Czy art. 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków

podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz.U. z

1993 r. Nr 103, poz. 472) ma zastosowanie także do pracownika, który podjął naukę

w szkole wyższej bez skierowania pracodawcy, w miejsce postanowień łączącej go z

pracodawcą umowy (klauzuli autonomicznej), przewidującej mniej korzystne - od

przewidzianych w powyższym przepisie - postanowienia odnoszące się do obowiąz-

ku zwrotu przez tego pracownika opłat za naukę poniesionych przez pracodawcę ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Przepis § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Mini-

stra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i

warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego do-

rosłych ( Dz.U. Nr 103, poz. 472 ze zm. ) nie ma zastosowania do pracownika,

który podjął naukę w szkole wyższej bez skierowania pracodawcy.

U z a s a d n i e n i e

2

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

budzące poważne wątpliwości powstało w następującym stanie sprawy. Pozwany był

zatrudniony u powoda od 1 marca 1999 r. jako handlowiec. Oprócz umowy o pracę

strony zawarły 1 marca 1999 r. umowę, zgodnie z którą powód zobowiązał się uła-

twić pozwanemu kształcenie w Wyższej Szkole Bankowej w T. przez okres wynika-

jący z programu nauczania, czyli przez okres 3 lat i opłacać czesne wynoszące 310

zł miesięcznie. Zgodnie z § 3 umowy pozwany zobowiązał się do przepracowania u

powoda dwóch lat po ukończeniu nauki w szkole wyższej, a w przypadku niedopeł-

nienia tego obowiązku z powodu: 1) wcześniejszego rozwiązania przez pracownika

umowy o pracę za wypowiedzeniem, 2) rozwiązania przez pracodawcę umowy o

pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika, 3) rozwiązania umowy o pracę za po-

rozumieniem stron - do zwrotu całości poniesionych przez pracodawcę kosztów

związanych z nauką pracownika (czesnego). Następnie, 27 września 2000 r. strony

zawarły aneks do umowy z 1 marca 1999 r., na mocy którego pracodawca zobowią-

zał się ułatwić pracownikowi kształcenie przez kolejny okres 2,5 roku na uzupełniają-

cych studiach magisterskich w Wyższej Szkole Handlu i Finansów Międzynarodo-

wych w W. i opłacać czesne w wysokości 2.600 zł semestralnie. Pozostałe warunki

umowy - w tym § 3 - pozostały bez zmian. W okresie studiów pozwanego w Wyższej

Szkole Bankowej powód opłacił za pozwanego - od marca 1999 r. do czerwca 2000

r. - czesne w łącznej kwocie 5.250 zł. W okresie studiów pozwanego w Wyższej

Szkole Handlu i Finansów Międzynarodowych powód opłacił za pozwanego - od

września 2000 r. do sierpnia 2001 r. - czesne w łącznej kwocie 12.863 zł. W dniu 28

listopada 2002 r. pozwany złożył ofertę rozwiązania umowy o pracę za porozumie-

niem stron. Powód wyraził na to zgodę. Umowa została rozwiązana 15 stycznia 2003

r. za porozumieniem stron.

Po rozwiązaniu umowy o pracę powód - już jako były pracodawca pozwanego

- wniósł o zasądzenie od swego byłego pracownika kwoty 16.176 zł z ustawowymi

odsetkami od 19 marca 2003 r. Kwotę roszczenia głównego stanowiła równowartość

kosztów poniesionych przez powoda z tytułu opłat (czesnego) za naukę pozwanego

w obydwu szkołach wyższych w latach 1999 - 2001. W ocenie strony powodowej,

pozwany powinien zwrócić tę kwotę pracodawcy na podstawie § 3 łączącej strony

dodatkowej umowy z 1 marca 1999 r., określającej wzajemne prawa i obowiązki

stron w przedmiocie ułatwienia i dofinansowania przez pracodawcę kształcenia pra-

cownika w szkołach wyższych, skoro pozwany nie przepracował u powoda okresu

3

dwóch lat po ukończeniu nauki na uczelni, a do rozwiązania umowy o pracę doszło

za porozumieniem stron. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, powołując się na

nieważność § 3 punktu 3 łączącej go z powodem umowy (klauzuli autonomicznej) z 1

marca 1999 r. o finansowaniu przez pracodawcę kosztów nauki pracownika. Twier-

dził, że to postanowienie umowne - jako mniej korzystne dla pracownika od unormo-

wania zawartego w § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków

podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz.U. Nr

103, poz. 472 ze zm.) - jest nieważne z mocy art. 18 k.p. w związku z art. 9 k.p., a w

jego miejsce powinien znaleźć zastosowanie § 6 ust. 2 tego rozporządzenia.

Wyrokiem z 7 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bydgoszczy zasą-

dził od pozwanego na rzecz powoda 11.176 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 19

marca 2003 r. do dnia zapłaty i oddalił powództwo w pozostałej części.

Sąd Rejonowy przyjął, że z art. 103 k.p. nie wynika zakaz zawarcia umowy

dotyczącej podnoszenia kwalifikacji pracownika o takiej treści, jaką nadały tej umo-

wie strony, a zatem powód mógł się domagać zwrotu kosztów nauki pozwanego w

zakresie uzupełniających studiów magisterskich w Wyższej Szkole Handlu i Finan-

sów Międzynarodowych, natomiast w odniesieniu do kosztów nauki w Wyższej

Szkole Bankowej doszło do przepracowania przez pozwanego całego karencyjnego

okresu dwóch lat po ukończeniu nauki w tej szkole, a zatem pracodawcy nie przysłu-

guje roszczenie o zwrot tych kosztów.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy, rozpo-

znając apelację wniesioną przez pozwanego, uznał, iż rozstrzygnięcie sprawy zależy

od wyjaśnienia zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, które przed-

stawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Zagadnienie to dotyczy

rozstrzygnięcia kwestii: czy § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej

oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r. w sprawie za-

sad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego do-

rosłych (powoływanego w dalszym ciągu jako: rozporządzenie) ma zastosowanie

także do pracownika, który podjął naukę w szkole wyższej bez skierowania praco-

dawcy, w miejsce postanowień łączącej go z pracodawcą umowy (klauzuli autono-

micznej), przewidującej mniej korzystne - od przewidzianych w powyższym przepisie

- postanowienia odnoszące się do obowiązku zwrotu przez tego pracownika opłat za

naukę poniesionych przez pracodawcę.

4

Źródłem wątpliwości Sądu Okręgowego stało się porównanie treści § 3 dodat-

kowej umowy zawartej przez strony procesu 1 marca 1999 r. z treścią § 6 ust. 1 i ust.

2 rozporządzenia z 12 października 1993 r. Sąd zwrócił uwagę, że przepisy tego roz-

porządzenia wprowadzają dwie kategorie pracowników podnoszących kwalifikacje

zawodowe. Pierwsza obejmuje pracowników, którzy naukę w szkole podejmują na

podstawie skierowania pracodawcy („zakładu pracy"), druga natomiast pracowników

podejmujących naukę bez takiego skierowania (§ 4 i § 5 rozporządzenia). W ocenie

Sądu Okręgowego, pozwany pracownik należy do drugiej z tych kategorii, wobec

braku skierowania go przez pracodawcę do pobierania nauki w szkole wyższej. Zda-

niem Sądu Okręgowego, pozwany bezzasadnie dopatrywał się źródeł skierowania go

przez pracodawcę do podjęcia nauki w szkołach wyższych w samym tylko fakcie za-

warcia umowy z 1 marca 1999 r., normującej wzajemne prawa i obowiązki stron

związane z ułatwieniem i finansowaniem przez pracodawcę nauki pracownika. We-

dług Sądu istota zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości wynika

stąd, że zgodnie z § 3 tej umowy pozwany zobowiązał się do przepracowania u po-

woda dwóch lat po ukończeniu nauki, a w przypadku niedopełnienia tego obowiązku,

między innymi z powodu rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron, do

zwrotu całości poniesionych przez pracodawcę kosztów nauki (czesnego) określo-

nych w § 1 umowy, przy czym wysokość podlegających zwrotowi kosztów podnosze-

nia kwalifikacji miała podlegać proporcjonalnemu zmniejszeniu w stosunku do okresu

przepracowanego po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji. Powyższe postanowienie

umowy (§ 3), przewidujące obowiązek zwrotu kosztów czesnego w przypadku roz-

wiązania umowy o pracę za porozumieniem stron, odbiega na niekorzyść pracownika

od unormowania zawartego w § 6 ust. 2 rozporządzenia. Przepis ten przewiduje bo-

wiem po stronie pracownika obowiązek zwrotu kosztów poniesionych przez praco-

dawcę na jego naukę (w wysokości proporcjonalnej do czasu pracy po ukończeniu

nauki lub czasu pracy w czasie nauki) wyłącznie w przypadku: 1) rozwiązania sto-

sunku pracy za wypowiedzeniem przez pracownika, 2) rozwiązania stosunku pracy

przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pracownika, 3) wygaśnięcia stosunku

pracy z powodu porzucenia pracy. Zdaniem Sądu Okręgowego, uznać przy tym na-

leży, że omawiany przepis (§ 6 ust. 2 rozporządzenia) ma niewątpliwie charakter

normy bezwzględnie stosowanej (iuris cogentis). Za tego rodzaju kwalifikacją prze-

mawia bowiem stanowcze brzmienie tego przepisu oraz przewidziana w jego treści

dolegliwa dla pracownika sankcja w postaci obowiązku zwrotu kosztów poniesionych

5

na jego naukę przez pracodawcę. Wątpliwości budzi jednak -, w ocenie Sądu - czy

przepis § 6 ust. 2 rozporządzenia ma zastosowanie tylko we wzajemnych relacjach

pomiędzy pracodawcą a pracownikiem podejmującym naukę w szkole na podstawie

skierowania pracodawcy, czy także we wzajemnych relacjach pracodawcy i pracow-

nika podejmującego naukę bez takiego skierowania. Źródłem tej wątpliwości jest -

zdaniem Sądu - brzmienie § 6, który wprawdzie w ust. 1 wyraźnie odnosi się tylko do

pracownika, o którym mowa w § 4 ust. 1 (czyli podejmującego naukę w szkole na

podstawie skierowania), ale już w ust. 2 saowi jedynie o pracowniku, który otrzymał

od „zakładu pracy” (pracodawcy) świadczenia, o których mowa w § 4. Nie budzi wąt-

pliwości Sądu Okręgowego to, że w obu powyższych przypadkach strony stosunku

pracy powinny uregulować swe wzajemne prawa i obowiązki w odrębnej umowie

(klauzuli autonomicznej). Obowiązek zawarcia tego rodzaju umowy nałożony został

na pracodawcę i pracownika podejmującego naukę na podstawie skierowania (§ 6

ust. 1 rozporządzenia). Zdaniem Sądu, w przypadku pracownika, podejmującego

naukę w szkole bez skierowania pracodawcy, który zawarł z pracodawcą umowę, o

której mowa wyżej, wykładnia § 6 ust. 2 rozporządzenia może prowadzić w dwóch

kierunkach. Pierwszy z nich prowadziłby do konkluzji, że przepis ten nie znajduje

zastosowania do tej kategorii pracowników. W konsekwencji, w oparciu o zasadę

swobody umów wyrażoną w art. 3531

k.c., uznać należałoby za ważne i wiążące po-

stanowienie § 3 łączącej strony umowy, zgodnie z którym pozwany obowiązany jest

zwrócić powodowi poniesione przez niego koszty nauki w szkole wyższej także w

sytuacji rozwiązania stosunku pracy za porozumieniem stron. Za tego rodzaju wy-

kładnią mogłoby przemawiać - Sądu Okręgowego - korzystniejsze (dla pracownika)

ukształtowanie przepisami rozporządzenia uprawnień pracownika podejmującego

naukę na podstawie skierowania pracodawcy, w stosunku do uprawnień pracownika,

który takiego skierowania nie uzyskał (co wynika z porównania treści § 4 ust. 2 z

treścią § 5 ust. 1 rozporządzenia). Sąd wskazał, że także ściśle ujęta wykładnia języ-

kowa § 6 rozporządzenia mogłaby sugerować, iż ust. 2 może być stosowany wyłącz-

nie do pracowników wskazanych w ust. 1 tego przepisu. Z drugiej jednak strony

twierdzić można- na co wskazał Sąd Okręgowy - że § 6 ust. 2 rozporządzenia powi-

nien być stosowany do obu wskazanych wcześniej kategorii pracowników. Argu-

mentu za przyjęciem tego kierunku wykładni poszukiwać można- w ocenie Sądu -

przede wszystkim w podstawowej zasadzie prawa pracy, za którą uznaje się zasadę

równych praw pracowników wyrażoną w art. 112

k.p., zgodnie z którą mają oni równe

6

prawa z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków. Według takiego

ujęcia problemu pobieranie przez pracownika nauki na podstawie skierowania pra-

codawcy bądź bez takiego skierowania uznane być musi za cechę niemającą zna-

czenia dla zastosowania wobec pracownika unormowania § 6 ust. 2 rozporządzenia,

zaś za prawnie relewantny dla zastosowania tej normy także do pracowników pobie-

rających naukę bez skierowania uznany powinien być element podobieństwa sytuacji

obu kategorii pracowników, podobieństwa wynikającego z samego faktu pobierania

nauki w szkole za zgodą pracodawcy i na warunkach określonych w klauzuli auto-

nomicznej. W opinii Sądu, za tym kierunkiem wykładni przemawiać też może konse-

kwencja, z jaką prawodawca używa w ust. 2, 3 i 4 § 6 rozporządzenia słowa „pra-

cownik”, bez dodatkowego doprecyzowania, że chodzi w tych przepisach tylko o pra-

cownika, o którym mowa w § 4 ust. 1 rozporządzenia. Zdaniem Sądu Okręgowego,

regulacje przewidziane w tych przepisach dotyczą kwestii na tyle istotnych dla praw

pracownika (chodzi o sytuacje, w których obowiązek zwrotu kosztów nie powstaje

mimo rozwiązania stosunku pracy), że z uwagi na swój gwarancyjny charakter po-

winny być one stosowane do wszystkich pracowników, do których odnoszą się prze-

pisy rozporządzenia. Według Sądu, wykładnia celowościowa prowadzi w tym przy-

padku do jednoznacznych wniosków o objęciu unormowaniem § 6 ust. 2, 3 i 4 także

pracowników pobierających naukę bez skierowania pracodawcy.

Sąd Okręgowy opowiedział się za drugim z wyżej przedstawionych kierunków

wykładni, zwracając jednocześnie uwagę, że w doktrynie podniesiono już postulat

ujęcia normy prawnej § 6 ust. 4 rozporządzenia w kategoriach przepisów gwarancyj-

nych, które powinny być stosowane także do klauzul autonomicznych, na podstawie

art. 18 k.p. (por. glosę M. Włodarczyk do wyroku Sądu Najwyższego z 13 październi-

ka 1999 r., l PKN 292/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 112). Według Sądu Okręgowe-

go, powyższy kierunek wykładni § 6 ust. 2 rozporządzenia prowadziłby zatem do

uznania za nieważną z mocy prawa (art. 18 k.p.) tej części § 3 łączącej strony

umowy z 1 marca 1999 r. (klauzuli autonomicznej), która rozszerza katalog zdarzeń

dotyczących rozwiązania bądź wygaśnięcia stosunku pracy, przy których wystąpieniu

pracownik zobowiązany jest do zwrotu pracodawcy poniesionych przez niego kosz-

tów nauki. Rozszerzenie tego katalogu jest niewątpliwie mniej korzystne dla pozwa-

nego pracownika od unormowania z § 6 ust. 2 rozporządzenia.

Występujący przez Sądem Najwyższym Prokurator Prokuratury Krajowej

wniósł o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź przeczącą na postawione pytanie.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładni przepisów rozporządze-

nia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12

października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodo-

wych i wykształcenia ogólnego dorosłych. Rozporządzenie to wydane zostało na

podstawie art. 103 § 1 k.p., który w chwili jego opublikowania przewidywał, że w za-

kresie ustalonym w drodze rozporządzenia przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej i

Ministra Edukacji Narodowej po porozumieniu z ogólnokrajową organizacją między-

związkową zakład pracy ułatwia pracownikom uzupełnienie wykształcenia oraz pod-

noszenie kwalifikacji zawodowych. Obecnie art. 103 k.p. stanowi, że w zakresie i na

warunkach ustalonych, w drodze rozporządzenia, przez Ministra Edukacji Narodowej

oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej pracodawca ułatwia pracownikom podnosze-

nie kwalifikacji zawodowych. Od nowelizacji Kodeksu pracy z 1996 r. treść upoważ-

nienia z art. 103 k.p. została ograniczona do określenia ułatwień, które pracodawca

powinien zapewnić pracownikom podnoszącym kwalifikacje zawodowe.

Rozporządzenie wydane na podstawie delegacji ustawowej z art. 103 k.p. do-

tyczy kształcenia osób dorosłych. Rozróżnia kształcenie w formach szkolnych (roz-

dział 2, § 3 - § 7) w szkołach wszystkich szczebli (w tym w szkołach wyższych - § 3)

oraz kształcenie, dokształcanie i doskonalenie w formach pozaszkolnych (rozdział 3 ,

§ 8 - § 17). W rozpoznawanej sprawie chodzi o wykładnię przepisów dotyczących

kształcenia w formach szkolnych (w szkole wyższej).

Rozporządzenie reguluje dwa sposoby odbywania nauki w szkole przez osobę

dorosłą pozostającą w stosunku pracy - na podstawie skierowania pracodawcy (roz-

porządzenie wydane przed 1996 r. nadal używa określenia „na podstawie skierowa-

nia zakładu pracy” - § 4) oraz bez takiego skierowania (§ 5). W przypadku obu tych

sposobów podjęcia nauki w szkole przepisy rozporządzenia przewidują dla pracow-

nika różnego rodzaju ułatwienia: urlop szkoleniowy (płatny i bezpłatny), dodatkowy

urlop szkoleniowy, zwolnienie z części dnia pracy (płatne lub bezpłatne), oraz świad-

czenia dodatkowe, w tym zwrot kosztów przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia,

pokrycie kosztów podręczników i innych materiałów szkoleniowych, a także pokrycie

opłat za naukę pobieranych przez szkołę. W przypadku podjęcia nauki na podstawie

skierowania pracodawcy część wymienionych ułatwień ma charakter obligatoryjny, w

8

razie odbywania nauki bez skierowania pracodawcy wszelkie świadczenia praco-

dawcy mają charakter fakultatywny.

Wymagające rozważenia, w związku z koniecznością udzielenia odpowiedzi

na wątpliwości prawne Sądu Okręgowego, przepisy rozporządzenia mają następują-

cą treść normatywną. Według § 4, pracownikowi, który podejmuje naukę w szkole na

podstawie skierowania zakładu pracy, przysługują urlop szkoleniowy i zwolnienia z

części dnia pracy w wymiarach określonych w § 7, płatne według zasad obowiązują-

cych przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy (ust. 1), zakład pracy

może przyznać pracownikowi, o którym mowa w ust. 1, dodatkowe świadczenia, a w

szczególności: 1) zwrócić koszty przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia na zasa-

dach obowiązujących przy podróżach służbowych na obszarze kraju, o ile nauka

odbywa się w innej miejscowości niż miejsce zamieszkania i miejsce pracy pracow-

nika, 2) pokryć koszty podręczników i innych materiałów szkoleniowych, 3) pokryć

opłaty za naukę, pobierane przez szkołę, 4) udzielić dodatkowego urlopu szkolenio-

wego (ust. 2), w przypadku powtarzania semestru (roku) nauki z powodu niezado-

walających wyników w nauce zakład pracy może odmówić udzielania świadczeń, o

których mowa w ust. 1 i 2, przez okres powtarzania semestru (roku) nauki (ust. 3).

Nie ulega wątpliwości, że cały § 4 dotyczy pracownika podejmującego naukę na

podstawie skierowania pracodawcy.

Z kolei według § 5, pracownikowi podejmującemu naukę w szkole bez skiero-

wania zakładu pracy może być udzielony bezpłatny urlop i zwolnienie z części dnia

pracy bez zachowania prawa do wynagrodzenia w wymiarze ustalonym na zasadzie

porozumienia pomiędzy zakładem pracy i pracownikiem; zakład pracy może też po-

kryć pracownikowi koszty związane z nauką, o których mowa w § 4 ust. 2 pkt 1-3

(ust. 1), okres bezpłatnego urlopu, o którym mowa w ust. 1, wlicza się do okresu za-

trudnienia w zakładzie pracy w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z Ko-

deksu pracy (ust. 2). Nie może budzić wątpliwości, że § 5 dotyczy pracownika po-

dejmującego naukę bez skierowania pracodawcy.

Wreszcie przytoczyć należy treść § 6, ponieważ o ten przepis w istocie chodzi

w rozpoznawanej sprawie. Zgodnie z § 6 ust. 1, zakład pracy zawiera z pracowni-

kiem, o którym mowa w § 4 ust. 1, umowę określającą wzajemne prawa i obowiązki

stron. Według § 6 ust. 2, pracownik, który otrzymał od zakładu pracy świadczenia, o

których mowa w § 4, i w trakcie nauki lub po jej ukończeniu w terminie określonym w

umowie, nie dłuższym niż 3 lata: 1) rozwiąże stosunek pracy za wypowiedzeniem, 2)

9

z którym zakład rozwiąże stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy, 3) którego

stosunek pracy wygaśnie wskutek porzucenia pracy - jest obowiązany do zwrotu

kosztów poniesionych przez zakład pracy na jego naukę w wysokości proporcjonal-

nej do czasu pracy po ukończeniu nauki lub czasu pracy w czasie nauki, chyba że

zakład pracy odstąpi od żądania zwrotu kosztów w części lub w całości. Stosownie

do § 6 ust. 3, pracownik, który otrzymał od zakładu pracy świadczenia, o których

mowa w § 4, jest obowiązany, na wniosek zakładu pracy, do zwrotu kosztów tych

świadczeń w części lub całości, jeżeli bez uzasadnionych przyczyn przerwie naukę w

szkole lub jej nie podejmie. Wreszcie § 6 ust. 4 przewiduje, że pracownik nie ma

obowiązku zwrotu kosztów, o których mowa w ust. 2, mimo rozwiązania stosunku

pracy, jeżeli zostało ono spowodowane: 1) szkodliwym wpływem wykonywanej pracy

na zdrowie pracownika, stwierdzonym orzeczeniem lekarskim wydanym w trybie od-

rębnych przepisów, w razie gdy zakład pracy nie przeniósł go do innej pracy odpo-

wiedniej ze względu na stan zdrowia i kwalifikacje zawodowe w terminie wskazanym

w orzeczeniu lekarskim, 2) brakiem możliwości dalszego zatrudnienia ze względu na

inwalidztwo lub utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy, 3) przepro-

wadzeniem się pracownika do innej miejscowości w związku ze zmianą miejsca za-

trudnienia małżonka, 4) przeprowadzeniem się pracownika do innej miejscowości ze

względu na zawarcie związku małżeńskiego z osobą zamieszkałą w tej miejscowo-

ści.

Przytoczona treść § 6 rozporządzenia, z której pozwany wyprowadza wniosek

o niezgodności z prawem § 3 łączącej go z powodem umowy o finansowanie przez

pracodawcę kosztów nauki pracownika w szkole wyższej, wskazuje, że przepis ten

dotyczy wyłącznie pracowników podejmujących naukę w szkole na podstawie skie-

rowania pracodawcy. Wniosek taki wynika przede wszystkim z treści § 6 ust. 1 wy-

raźnie podkreślającego, że chodzi o pracownika, o którym mowa w § 4 ust. 1, czyli o

pracownika, który podejmuje naukę w szkole na podstawie skierowania pracodawcy

(zakładu pracy). Przedmiotem regulacji § 6 jest określenie treści umowy zawieranej

przez strony stosunku pracy w przypadku skierowania pracownika do podjęcia nauki

w szkole. Z takim pracownikiem pracodawca zawiera (musi zawrzeć) umowę okre-

ślającą wzajemne prawa i obowiązki stron, której przedmiot (zakres przedmiotowy,

treść) określają § 4 i § 6.

Z pracownikiem podejmującym naukę na podstawie skierowania pracodawcy

powinna być zawarta umowa określająca wzajemne prawa i obowiązki stron. Posta-

10

nowienia takiej umowy powinny mieścić się w ramach określonych rozporządzeniem,

uwzględniając minimalny standard ochrony pracownika wynikający z jego przepisów.

W stosunku do takiej umowy, zawartej pomiędzy stronami stosunku pracy, której

przedmiotem jest określenie praw i obowiązków stron w związku ze skierowaniem

pracownika do podjęcia nauki w szkole, jako czynności prawnej uzupełniającej

umowę o pracę (klauzuli autonomicznej), doktryna prawa pracy formułuje postulat

stosowania zasady korzystności przewidzianej w art. 18 k.p., co oznacza, że umowa

taka nie może być mniej korzystna dla pracownika niż to wynika z przepisów rozpo-

rządzenia.

W przypadku umowy zawartej z pracownikiem, który sam zdecydował o podję-

ciu nauki w szkole - bez skierowania przez pracodawcę - nie obowiązują te zasady.

Rozporządzenie nie reguluje bowiem jej treści. Umowa taka - przewidująca ułatwie-

nia dla pracownika związane z podjęciem przez niego nauki w szkole, jednak bez

skierowania przez pracodawcę - jest oparta o zasadę swobody umów (art. 3531

k.c.

w związku z art. 300 k.p.), zgodnie z którą strony zawierające umowę mogą ułożyć

stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały

się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Zawarcie umowy o takiej treści, jaką ustaliły strony, przewidując w § 3 obowią-

zek przepracowania przez pracownika u pracodawcy, który poniósł koszty jego nauki

w szkole w postaci uiszczenia czesnego, dwóch lat po ukończeniu nauki w szkole

wyższej, a w przypadku niedopełnienia tego obowiązku z powodu, między innymi

rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron - obowiązek zwrotu całości lub

proporcjonalnej części poniesionych przez pracodawcę kosztów związanych z nauką

pracownika (czesnego), nie sprzeciwia się ani naturze stosunku prawnego wykre-

owanego tą umową, ani ustawie - w szczególności Kodeksowi pracy - ani zasadom

współżycia społecznego. Postanowienie umowne będące przedmiotem analizy nie

kłóci się z podstawowymi zasadami prawa pracy. Pracodawca powinien ułatwiać

pracownikowi podnoszenie kwalifikacji zawodowych, co wynika zarówno z podsta-

wowych zasad prawa pracy (art. 17 k.p.), jak i ze szczegółowych regulacji dotyczą-

cych obowiązków pracodawcy (art. 94 pkt 6 k.p.), jednak - wbrew przekonaniu wielu

pracowników - mimo imperatywnego sformułowania obowiązku ułatwiania pracowni-

kom podnoszenia kwalifikacji zawodowych, pracodawca nie ma obowiązku stwarza-

nia warunków do uzyskania określonych kwalifikacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z

25 maja 2000 r., I PKN 657/99, OSNAPiUS 2001 nr 22, poz. 660, z glosą E. Engel-

11

Babskiej OSP 2002 nr 6, poz. 89), w tym obowiązku ponoszenia kosztów edukacji

pracownika. Do pracodawcy należy „ułatwianie" podnoszenia kwalifikacji, przez co

należy rozumieć nieodmawianie bez uzasadnionych przyczyn zgody na korzystanie z

wybranej przez pracownika formy kształcenia oraz tworzenie pozytywnej atmosfery

wobec uczących się pracowników. Pracodawca może wyrazić zgodę na kształcenie

się pracownika (także w czasie pracy), jednak z żadnych przepisów nie wynika obo-

wiązek pracodawcy ponoszenia w takiej sytuacji kosztów zdobywania przez pracow-

nika wykształcenia.

Przyjęciu, że § 6 ust. 2 rozporządzenia dotyczy jedynie pracowników pobiera-

jących naukę w szkole na podstawie skierowania pracodawcy, nie sprzeciwiają się

względy aksjologiczne, a mianowicie przyczyny wprowadzenia dystynkcji między

pracownikiem skierowanym przez pracodawcę do podnoszenia kwalifikacji w drodze

pobierania nauki w szkole (także szkole wyższej) oraz pracownikiem, który sam de-

cyduje o podnoszeniu swoich kwalifikacji i zdobywaniu wyższego wykształcenia. Pra-

codawca zwykle kieruje pracownika do podjęcia nauki w szkole, gdy chodzi o pod-

wyższenie kwalifikacji (zdobycie formalnych kwalifikacji, uzyskanie odpowiednich

uprawnień) związanych z pracą już wykonywaną przez danego pracownika lub prze-

widywaną dla niego do wykonywania. W takiej sytuacji mogą być nałożone na praco-

dawcę większe obowiązki związane z ponoszeniem kosztów podjęcia przez pracow-

nika nauki w szkole. Dotyczy to między innymi dobrowolnego przyjęcia na siebie

przez pracodawcę obowiązku pokrycia kosztów czesnego i ograniczonej możliwości

odzyskania tych kosztów w razie rozwiązania stosunku pracy przed upływem okre-

ślonego czasu od chwili zakończenia przez pracownika nauki w szkole (§ 6 ust. 2

rozporządzenia). Takich obowiązków (rygorów, ciężarów) nie ma w przypadku podję-

cia przez pracownika nauki bez skierowania pracodawcy.

Umowa dotycząca zasad ułatwiania pracownikowi podnoszenia kwalifikacji

zawodowych, którą mogą, choć nie muszą, zawrzeć strony stosunku pracy w razie

podjęcia przez pracownika nauki w szkole, może przewidywać sfinansowanie przez

pracodawcę kosztów nauki pracownika (pokrycie opłat za naukę pobieranych przez

szkołę - § 4 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia) w zamian za „odpracowanie” tych kosztów

przez pracownika przez pewien czas. Ponoszenie kosztów nauki pracownika jest

dobrowolnym, wynikającym z umowy, świadczeniem pracodawcy, któremu odpo-

wiada wzajemne świadczenie pracownika - przyjęte również dobrowolnie - polegają-

ce bądź na „odpracowaniu” tych kosztów (pozostawaniu w stosunku pracy przez pe-

12

wien czas po zakończeniu nauki), bądź zwróceniu ich pracodawcy w całości lub w

części proporcjonalnej do czasu pracy po zakończeniu nauki. Tego rodzaju ukształ-

towanie wzajemnych relacji stron jest uczciwe i nie może być uznane za sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Nie kłóci się również z za-

sadą dobrowolności świadczenia pracy - pracownik może w każdej chwili podjąć

swobodną decyzję, oceniając co jest dla niego korzystniejsze - czy „odpracowanie”

poniesionych przez pracodawcę kosztów kształcenia (opłat za naukę pobieranych

przez szkołę), czy zwrócenie tych kosztów pracodawcy (w całości lub w odpowiedniej

części, proporcjonalnej do czasu, jaki pozostał jeszcze do „odpracowania”). Wyższe

kwalifikacje uzyskane dzięki pomocy pracodawcy stwarzają pracownikowi lepszą po-

zycję na rynku pracy. To on sam decyduje, czy warunki zatrudnienia u innego (no-

wego) pracodawcy są na tyle korzystniejsze od dotychczasowych, aby kompenso-

wały rozstanie się z dotychczasowym pracodawcą (w wyniku wypowiedzenia umowy

o pracę lub rozwiązania tej umowy na mocy porozumienia stron), co może się wiązać

z koniecznością zwrotu w całości lub części kosztów poniesionych przez dotychcza-

sowego pracodawcę na jego naukę, czy też korzystniejszym rozwiązaniem jest po-

zostanie w dotychczasowym zatrudnieniu aż do czasu upływu okresu „odpracowania”

tych kosztów przewidzianego w umowie. Okres pracy u dotychczasowego pracodaw-

cy, zwalniający pracownika od obowiązku zwrotu poniesionych przez pracodawcę

kosztów nauki w razie rozwiązania stosunku pracy, nie powinien być zbyt długi. Na-

leży go skonfrontować z czasem trwania nauki i kosztami poniesionymi przez praco-

dawcę. Gdyby miało się okazać, że pracodawca poniósł nieznaczne koszty w

związku z podjęciem przez pracownika nauki w szkole, a przewidziany umową okres

pozostania pracownika w stosunku pracy po zakończeniu nauki jest istotnie długi,

wówczas można byłoby takie postanowienie umowne oceniać w kategoriach prze-

słanek nieważności czynności prawnej (art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Należy

w związku z tym zwrócić uwagę na przewidziane umową proporcjonalne zmniejsze-

nie obowiązku pracownika zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów opłat po-

bieranych przez szkołę (czesnego) w stosunku do czasu przepracowanego po za-

kończeniu nauki.

Skoro pracownik może podjąć świadomą decyzję, czy pozostać w dotychcza-

sowym stosunku pracy i w ten sposób uniknąć konieczności zwrócenia pracodawcy

poniesionych przez niego kosztów nauki, czy też rozwiązać stosunek pracy, z czym

będzie się wiązał obowiązek zwrotu tych kosztów, to nie można oceniać będącego

13

przedmiotem analizy postanowienia umownego jako niezgodnego z prawem

(zwłaszcza prawem pracy) lub zasadami współżycia społecznego. Zwykle w związku

z uzyskaniem wyższego wykształcenia otwierają się przed pracownikiem nowe, lep-

sze możliwości podjęcia zatrudnienia - lepiej płatnej pracy. Pracownik inicjuje więc

rozwiązanie stosunku pracy - czy to wypowiadając umowę o pracę, czy to składając

ofertę rozwiązania umowy za porozumieniem stron (jak to miało miejsce w rozpo-

znawanej sprawie) - zwykle w tym celu, aby podjąć pracę u innego pracodawcy,

która bardziej mu odpowiada niż praca dotychczasowa (ze względu na korzystniejsze

warunki zatrudnienia, wyższe wynagrodzenie, możliwość rozwoju i awansu zawodo-

wego, zaspokojenie własnych ambicji, zainteresowań itd.). Z kolei pracodawca,

świadcząc pomoc finansową pracownikowi w postaci pokrywania opłat za naukę po-

bieranych przez szkołę, oczekuje od pracownika, że po uzyskaniu wyższego wy-

kształcenia będzie on lepiej wykonywał swoje obowiązki pracownicze, a zatem bę-

dzie pracownikiem bardziej przydatnym dla pracodawcy. Jeżeli to oczekiwanie nie

zostaje zrealizowane - ponieważ pracownik podejmuje decyzję o zmianie pracodaw-

cy i wypowiada dotychczasową umowę o pracę albo występuje z ofertą jej rozwiąza-

nia za porozumieniem stron - pracodawca ma prawo domagać się zwrotu (w całości

lub w części) „zainwestowanych” w pracownika kosztów jego edukacji, wpływającej

na podwyższenie kwalifikacji. Nie można bowiem tracić z pola widzenia faktu, że pra-

cownik odchodzi od dotychczasowego pracodawcy z lepszymi (wyższymi) kwalifika-

cjami uzyskanymi dzięki wsparciu finansowemu tego pracodawcy, czyli dzięki za-

awansowanej realizacji przez pracodawcę obowiązku ułatwiania pracownikowi pod-

noszenia jego kwalifikacji zawodowych (art. 17 k.p. i art. 94 pkt 6 k.p.).

Zbliża to umowę zawartą przez strony stosunku pracy w sytuacji, o jakiej sta-

nowi § 5 rozporządzenia, do umów o cywilnoprawnym charakterze, w których strony

mogą swobodnie kształtować swoje prawa i obowiązki. Cywilnoprawny charakter

umów dotyczących finansowania przez pracodawcę na przykład kosztów odbywania

aplikacji radcowskiej potwierdził Sąd Najwyższy w wyrokach z 18 kwietnia 1980 r., IV

PR 63/80, Służba Pracownicza 1980 nr 12, poz. 68 oraz z 28 lipca 1999 r., I PKN

180/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 789, przyjmując możliwość zastrzeżenia w ta-

kiej umowie świadczenia przemiennego (w postaci sumy pieniężnej) pracownika w

razie rozwiązania przez niego umowy o pracę przed upływem uzgodnionego terminu.

Umowy dotyczące ułatwienia pracownikowi podjęcia nauki w szkole - bez skierowa-

nia pracodawcy - mogą być swobodnie kształtowane przez strony (art. 3531

k.c. w

14

związku z art. 300 k.p.), ponieważ ich treść nie jest regulowana przez przepisy § 4 i §

6 rozporządzenia z dnia 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podno-

szenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych.

Nie można się zgodzić z poglądem Sądu Okręgowego, że pobieranie przez

pracownika nauki na podstawie skierowania pracodawcy i bez takiego skierowania

nie ma znaczenia dla zastosowania wobec pracownika § 6 ust. 2 rozporządzenia,

ponieważ za prawnie relewantny dla zastosowania tej normy także w odniesieniu do

pracowników pobierających naukę bez skierowania uznany powinien być element

pewnego podobieństwa sytuacji obu kategorii pracowników. Otóż, w samej tezie

Sądu Okręgowego wskazuje się jedynie na pewne podobieństwo, a nie tożsamość

sytuacji pracowników pobierających naukę w szkole na podstawie skierowania pra-

codawcy i bez takiego skierowania. Z punktu widzenia obowiązków pracodawcy jest

istotna różnica między obydwoma sposobami kształcenia w formach szkolnych. Skie-

rowanie oznacza, że to pracodawcy zależy na osiągnięciu przez pracownika określo-

nego wykształcenia lub kwalifikacji. W przypadku podjęcia przez pracownika nauki w

szkole bez skierowania pracodawca wyraża jedynie neutralną zgodę na znoszenie

pewnych niedogodności związanych z podnoszeniem kwalifikacji przez pracownika.

W pierwszym przypadku - zdobycie wykształcenia jest potrzebne, konieczne albo

tylko pożądane przez pracodawcę - ze względu na stanowisko, jakie pracownik zaj-

muje, charakter jego pracy, powierzone mu obowiązki pracownicze albo przewidy-

wane (planowane) zmiany w strukturze zatrudnienia. W drugim - zdobywanie wy-

kształcenia zaspokaja przede wszystkim własne aspiracje pracownika, co jest godne

aprobaty, ale odbywa się przede wszystkim w interesie pracownika, w celu polep-

szenia jego szans na zdobycie zatrudnienia na trudnym rynku pracy. Te różnice uza-

sadniają odmienne potraktowanie obydwu kategorii pracowników pobierających

naukę w szkole, kształcących się na podstawie skierowania pracodawcy (§ 4 i § 6

rozporządzenia) i kształcących się bez takiego skierowania (§ 5 rozporządzenia).

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przedstawio-

nej w sentencji.

========================================