III KK 276/04

WYROK Z DNIA 9 MARCA 2005 R.

III KK 276/04

Jeżeli znaczenie dowodów przeprowadzonych w sprawie w trybie art.

452 § 2 k.p.k. jest tak duże, że dopiero na ich podstawie można skutecznie

podważyć ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji, wówczas w

zasadzie wydanie przez sąd odwoławczy orzeczenia reformatoryjnego nie

jest dopuszczalne, jako naruszające zasadę instancyjności.

Przewodniczący: sędzia SN F. Tarnowski (sprawozdawca).

Sędziowie SN: E. Gaberle, E. Strużyna.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Pogorzelski.

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny D., Stanisława S.,

Wiesławy C. i Ryszarda S., o odszkodowanie i zadośćuczynienie, po roz-

poznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 9 marca 2005 r., kasacji,

wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyj-

nego w L. z dnia 19 kwietnia 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu

Okręgowego w L. z dnia 20 stycznia 2004 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Apelacyj-

nemu w L. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Z u z a s a d n i e n i a :

Pełnomocnik wnioskodawców wniósł w dniu 4 października 2002 r. o

zasądzenie od Skarbu Państwa na ich rzecz odszkodowania za poniesioną

szkodę i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wysokości 100 000 zł,

2

na podstawie art. 3 ust. 1 i art. 6 w zw. z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 23 lu-

tego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób repre-

sjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskie-

go (Dz. U. Nr 34, poz. 149). W uzasadnieniu żądania powołał się na to, że

dnia 20 września 1947 r. ojciec wnioskodawców Konstanty S. został upro-

wadzony „prawdopodobnie przez funkcjonariuszy b. Urzędu Bezpieczeń-

stwa lub bandę U.P.A. ze swojego domu i odtąd wszelki ślad po nim zagi-

nął”. (...)

Sąd Okręgowy w L., wyrokiem z dnia 20 stycznia 2004 r., oddalił

wniosek.

Powyższy wyrok zaskarżył pełnomocnik wnioskodawców (...).

Sąd Apelacyjny w L., wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2004 r., utrzymał

zaskarżony wyrok w mocy.

Od tego wyroku złożył kasację pełnomocnik wnioskodawców zarzuca-

jąc rażące naruszenie prawa mające wpływ na treść orzeczenia:

 art. 167 k.p.k. i art. 170 § 1 pkt 2 k.p.k., poprzez uznanie, że nieprzepro-

wadzenie dowodu z zeznań świadka Edwarda Z. nie może doprowadzić

do odmiennego rozstrzygnięcia, mimo dopuszczenia tego dowodu przez

Sąd pierwszej instancji,

 art. 410 k.p.k., poprzez wydanie orzeczenia bez ustosunkowania się do

pisemnego stanowiska wnioskodawcy,

 art. 7 k.p.k., poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny mate-

riału dowodowego polegające na uznaniu, że Konstantego S. uprowadzi-

li członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii,

 art. 452 § 2 k.p.k., poprzez nieprzeprowadzenie zgłoszonego w apelacji

przez pełnomocnika wnioskodawców dowodu z zeznań świadka Cze-

sława B. i niezajęcie stanowiska w tym przedmiocie.

Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie obu wyroków i prze-

kazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

3

W odpowiedzi na kasację Prokurator Apelacyjny w L. wniósł o uchyle-

nie wyroków sądów obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowe-

mu w L. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spośród podniesionych zarzutów kasacyjnych niewątpliwe zasadny

jest przede wszystkim zarzut ostatni, dotyczący nieustosunkowania się

przez sąd odwoławczy do zawartego w apelacji wniosku o przesłuchanie w

charakterze świadka Czesława B., który – według tezy dowodowej – posia-

da wiedzę na temat sprawców zamordowania ojca wnioskodawców. Sto-

sownie do treści art. 427 § 3 k.p.k. skarżący ma uprawnienie do wskazania

w postępowaniu odwoławczym nowych faktów i dowodów, jakie nie były

znane sądowi rozpoznającemu sprawę w pierwszej instancji. Wnioskowany

dowód osobowy należał oczywiście do tej kategorii dowodów, i w zamie-

rzeniu pełnomocnika wnioskodawców wspierał postawione w apelacji za-

rzuty obrazy przepisów postępowania karnego oraz błędu w ustaleniach

faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, sprowadzające

się do zakwestionowania ocen i ustaleń, zgodnie z którymi Konstantego S.

uprowadzili członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii, nie zaś funkcjona-

riusze Urzędu Bezpieczeństwa, co zadecydowało o oddaleniu dochodzo-

nego odszkodowania i zadośćuczynienia pieniężnego.

W zaistniałej przeto sytuacji procesowej Sąd Apelacyjny powinien był

rozważyć i rozstrzygnąć, czy zgłoszony w środku odwoławczym wniosek

dowodowy spełniał wymogi określone w art. 169 k.p.k., czy jego uwzględ-

nieniu nie sprzeciwiały się powody wymienione w art. 170 § 1 i 2 k.p.k., a

wreszcie czy możliwe było przeprowadzenie dowodu na rozprawie odwo-

ławczej bez naruszenia unormowań zawartych w art. 452 § 1 i 2 k.p.k.

Już wstępna ocena owego wniosku upoważnia do stwierdzenia, że

bez wątpienia spełniał on ustawowe wymagania, o których mowa w art. 169

§ 1 k.p.k. Pozostawały zatem do rozstrzygnięcia dalsze kwestie, wymaga-

4

jące podjęcia odpowiednich decyzji procesowych. W wypadku oddalenia

wniosku należało wskazać jedną z podstaw przewidzianych w art. 170 § 1 i

2 k.p.k. oraz wyczerpująco uzasadnić podjętą decyzję. Co się zaś tyczy

drugiej możliwości, zgodnej z intencją wyrażoną w apelacji, nadmienić wy-

pada, że ustawodawca zezwala na przeprowadzenie uzupełniającego po-

stępowania dowodowego w sądzie odwoławczym w razie spełnienia trzech

warunków, a mianowicie statuuje, że jest ono możliwe:

 w wyjątkowych wypadkach,

 gdy przyczyni się do przyspieszenia postępowania,

 gdy nie jest konieczne przeprowadzenie przewodu sądowego w całości

lub w znacznej części (art. 452 § 2 k.p.k.).

Decyzja sądu odwoławczego o zaniechaniu prowadzenia postępowa-

nia dowodowego, albo o jego uzupełniającym przeprowadzeniu, powinna

być zawsze poprzedzona szczegółową analizą, a w razie potrzeby weryfi-

kacją przesłanek leżących u jej podstaw oraz dążeniem do skonkretyzowa-

nia okoliczności, jakie mają być udowodnione przy pomocy wnioskowanego

dowodu, w tym także przy pomocy przesłuchania wskazanej we wniosku

osoby pod kątem ustalenia przydatności i znaczenia jej zeznań dla roz-

strzygnięcia sprawy.

Niejednokrotnie dopiero przeprowadzenie dowodu zawnioskowanego

w postępowaniu odwoławczym pozwala na zorientowanie się, czy dotyczy

on istoty sprawy, czy też kwestii o drugorzędnym znaczeniu. W szczegól-

ności zaś wypowiedzi świadka przesłuchanego na rozprawie odwoławczej

mogą umożliwić weryfikację tezy co do ich ewentualnego wpływu na treść

rozstrzygnięcia i sposobu dalszego procedowania. Podkreślić bowiem trze-

ba, że dowody, które na podstawie art. 452 § 2 k.p.k. może przeprowadzić

sąd odwoławczy, mają zawsze charakter jedynie uzupełniający materiał

dowodowy zgromadzony przed sądem a quo, a ich celem jest przede

wszystkim weryfikacja zarzutów podniesionych w środku odwoławczym.

5

Mogą one bądź potwierdzać zarzuty, bądź potwierdzać zasadność ustaleń

faktycznych przyjętych przez sąd pierwszej instancji. Jeśli zarzuty wskaza-

ne w środku odwoławczym zostaną poparte owymi dowodami, to podstawy

do zmiany zaskarżonego orzeczenia muszą wynikać w głównej mierze z

dowodów przeprowadzonych przez sąd pierwszej instancji i być efektem

błędów tego sądu w ocenie okoliczności faktycznych sprawy. Jeżeli jednak

znaczenie dowodów przeprowadzonych w sprawie w trybie art. 452 § 2

k.p.k. jest tak duże, że dopiero na ich podstawie można skutecznie podwa-

żyć ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji, wówczas wydanie

przez sąd odwoławczy orzeczenia reformatoryjnego nie jest wskazane,

gdyż naruszałoby zasadę instancyjności. Jednocześnie zaś pamiętać nale-

ży, że uprawnienia sądu odwoławczego do dokonywania ustaleń podlegają

znacznym ograniczeniom ze względu na zasadę bezpośredniości.

Na temat właściwego rozumienia i stosowania unormowań zawartych

w przepisie art. 452 k.p.k. wypowiadał się Sąd Najwyższy w licznych judy-

katach, aprobowanych z reguły przez przedstawicieli nauki (zob.: uchwała z

dnia 24 listopada 1999 r., I KZP 38/99, OSNKW 2000, z. 1-2, poz. 5; wyrok

z dnia 12 maja 1999 r., II KKN 205/97, OSNPiPr. 2000, nr 2, poz. 18; wyrok

z dnia 19 sierpnia 2004 r., II KK 388/03, OSNKW 2004 r., z. 11-12, poz.

103; wyrok z dnia 5 czerwca 2000 r., IV KKN 310/99, LEX nr 51083; wyrok

z dnia 15 kwietnia 2002 r., III KK 35/02, LEX nr 53344; K. Marszał: Glosa

do uchwały z dnia 24 stycznia 2001 r., I KZP 47/2000, PiP 2001, z. 10, s.

115; Z. Muras: Postępowanie odwoławcze w procesie karnym, Warszawa

2004, s. 321-325; W. Kociubiński: Możliwości reformacyjnego orzeczenia

sądu odwoławczego – wybrane zagadnienia, PS 2001, nr 7-8, s. 101-106).

W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny w L. nie ustosunkował się w

ogóle do wniosku pełnomocnika wnioskodawców o przesłuchanie w charak-

terze świadka Czesława B. na rozprawie odwoławczej, pomimo że w świe-

tle tezy dowodowej oraz uzasadnienia jego zeznania mogły mieć istotne

6

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W konsekwencji, głównie z tego wła-

śnie powodu, zaskarżony wyrok ulec musiał uchyleniu w celu ponowienia

postępowania odwoławczego i jego uzupełnienia we wskazanym wyżej kie-

runku. Sąd Apelacyjny winien mieć na uwadze, że w razie uwzględnienia

wniosku, uzupełniające przesłuchanie zgłoszonego dodatkowo świadka po-

zwoli zweryfikować zasadność tezy dowodowej oraz ustalić czy depozycje

świadka istotnie mogą mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Dopiero wów-

czas Sąd Apelacyjny podejmie właściwą decyzję w kwestii zasadności lub

bezzasadności zarzutów apelacyjnych pełnomocnika wnioskodawców, do-

datkowo uargumentowanych w skardze kasacyjnej, oraz co do treści osta-

tecznego rozstrzygnięcia.