I PK 187/04

Wyrok z dnia 16 marca 2005 r.

I PK 187/04

Przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach

urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.),

dotyczący ograniczenia do połowy wynagrodzenia w okresie tymczasowego

aresztowania, nie ma zastosowania do prokuratorów.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Roman Kuczyński

(sprawozdawca), SA Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2005 r. sprawy

z powództwa Jerzego H. przeciwko Prokuraturze Apelacyjnej w K. o wynagrodzenie,

na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 8 kwietnia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 31 marca 2003r. Prokurator Apelacyjny w K. z dniem 15 listo-

pada 2002 r ograniczył wynagrodzenie powoda (prokuratora) do 50%. Podstawę

prawną podjętej decyzji wywodzono z art. 11 ust.2 ustawy z dnia 16 września 1982 r.

o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz.

953 ze zm.), którą to ustawę - w oparciu o art. 118 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r.

o prokuraturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm.) - stosuje się

posiłkowo w sprawach nieuregulowanych w ustawie o prokuraturze. Przyczyną wy-

dania powyższej decyzji było zastosowanie wobec powoda środka zapobiegawczego

w postaci tymczasowego aresztowania (postanowienie Sądu Rejonowego w Krako-

wie z dnia 15 listopada 2002 r.).

W wyniku odwołania powoda od wyżej wymienionej decyzji, Sąd Rejonowy-

Sąd Pracy w Katowicach wyrokiem z dnia 30 lipca 2003 r., zasądził od pozwanego

na rzecz powoda kwotę 22.067,43 zł. Kwota ta stanowiła 50% wynagrodzenia powo-

2

da za okres od 15 listopada 2002 r. do dnia 8 kwietnia 2003 r. Sąd pierwszej instancji

w uzasadnieniu wyroku wskazał, że wobec powoda - jako prokuratora - decyzję o

obniżeniu wynagrodzenia do 50 % może podjąć jedynie sąd dyscyplinarny. Podsta-

wą prawną takich decyzji mogą być wyłącznie przepisy ustawy z dnia 20 czerwca

1985 r. o prokuraturze, a nie przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracowni-

kach urzędów państwowych.

Od wyroku tego pozwany - Prokurator Apelacyjny w K. - wniósł apelację, którą

wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Katowicach oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd drugiej instancji

wskazał, iż podziela pogląd Sądu pierwszej instancji, a kwestia obniżenia wynagro-

dzenia prokuratora została całościowo uregulowana w ustawie o prokuraturze i nie

ma potrzeby sięgania do innych ustaw. Kasacja pozwanego zarzuciła wyrokowi Sądu

drugiej instancji naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 118

ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze, w związku z art. 11 ust. 2 ustawy o

pracownikach urzędów państwowych, polegającą na niesłusznym uznaniu, że obni-

żenie wynagrodzenia prokuratorowi tymczasowo aresztowanemu może nastąpić je-

dynie w drodze orzeczenia sądu dyscyplinarnego oraz naruszenie konstytucyjnej

zasady równości wszystkich wobec prawa - to jest przepisu art. 32 Konstytucji RP. W

powyższym pozwany upatruje istotne zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu. Zarzut naru-

szenia art. 118 ustawy o prokuraturze jest chybiony. Przepis ten stanowi wprawdzie,

że w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie lub w przepisach szczególnych do

prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury stosuje się od-

powiednio przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów pań-

stwowych, a w sprawach nieuregulowanych także w przepisach tej ustawy - przepisy

Kodeksu pracy, jednakże stosowanie do prokuratorów przepisów tej ostatnio wymie-

nionej ustawy nie może nie uwzględniać zawartego w niej ograniczenia podmiotowe-

go. Przepis art. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. z jednej strony wymienia 18 in-

stytucji i urzędów, których pracowników i urzędników w zakresie praw i obowiązków

ustawa dotyczy; nie jest pośród tych instytucji wymieniona prokuratura, z drugiej zaś

strony przepis art. 44 tej ustawy (w brzmieniu obowiązującym w dacie obniżenia po-

3

wodowi wynagrodzenia) obejmuje stosowanie przepisów ustawy do pracowników

administracyjnych, pomocniczych, technicznych i obsługi, sądów, prokuratury ze

zmianami wynikającymi z przepisów szczególnych. Przepisami szczególnymi w ro-

zumieniu tego przepisu są ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o pracownikach sądów i

prokuratury (Dz.U. Nr 162, poz. 1125 ze zm.) oraz rozporządzenie Ministra Sprawie-

dliwości z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie stanowisk i szczególnych zasad wynagra-

dzania urzędników i innych pracowników sądów i prokuratury oraz odbywania stażu

urzędniczego (Dz.U. Nr 143, poz. 1399 ze zm.). Nie wymieniają one prokuratorów.

Nie jest w tym miejscu zatem niezbędne ustalenie, które z przepisów ustawy z dnia

16 września 1982 r. stosuje się - w rozumieniu art. 118 ustawy o prokuraturze - od-

powiednio do prokuratorów, ale zbadanie, czy do prokuratora może mieć zastosowa-

nie przepis art. 11 ustawy o pracownikach urzędów państwowych przewidujący (w

ust. 1) zawieszenie z mocy prawa urzędnika państwowego w pełnieniu obowiązków

służbowych w razie tymczasowego aresztowania i (w ust. 2) ograniczenie do połowy

wynagrodzenia urzędnika państwowego w okresie tymczasowego aresztowania. Na

postawioną kwestię należy odpowiedzieć negatywnie. Już w motywach uchwały z

dnia 28 października 1998 r., III ZP 28/98 (OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 158) Sąd

Najwyższy stanął na stanowisku, że art. 118 ustawy o prokuraturze nie może stano-

wić podstawy do stosowania przepisów Kodeksu pracy o odpowiedzialności porząd-

kowej do odpowiedzialności dyscyplinarnej prokuratorów, zauważając, że odesłanie

do przepisów Kodeksu pracy - z art. 118 tej ustawy - jest odesłaniem pośrednim, po-

przez przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów pań-

stwowych. Pogląd ten jest o tyle przydatny w rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy,

że powołuje się na względy formalne i systemowe jako zasadnicze, a zatem zauwa-

żyć należy, że przepis art. 11 ustawy z dnia 16 września 1982 r. zamieszczony jest w

Rozdziale 2 „nawiązanie, zmiana i rozwiązanie stosunku pracy”, a nie w Rozdziale 5

„odpowiedzialność porządkowa i dyscyplinarna urzędnika państwowego”, gdy tym-

czasem zbliżona instytucja zawieszenia prokuratora w czynnościach i obniżenia do

50% wysokości jego wynagrodzenia uregulowana jest w art. 71 i 71a ustawy o proku-

raturze w rozdziale regulującym odpowiedzialność dyscyplinarną. Z kolei w Roz-

dziale 4 „Prokuratorzy. Obowiązki i prawa” w art. 54 tej ustawy ustanowiony jest im-

munitet zabraniający pociągnięcia prokuratora do odpowiedzialności karnej, sądowej

lub administracyjnej bez zezwolenia właściwego sądu dyscyplinarnego, i zatrzymania

bez zgody przełożonego dyscyplinarnego. Nie dotyczy to zatrzymania na gorącym

4

uczynku popełnienia przestępstwa, przy czym (ust. 2 tego przepisu) do czasu roz-

strzygnięcia wniosku o zezwolenie na pociągnięcie prokuratora do odpowiedzialności

karnej, sąd dyscyplinarny może polecić niezwłoczne zwolnienie prokuratora zatrzy-

manego na gorącym uczynku. Nie można więc zgodzić się z twierdzeniem kasacji, iż

ustawodawca nie przewidział, iż urzędujący prokurator może być tymczasowo

aresztowany i dlatego dopuszczalne jest stosowanie w stosunku do prokuratora art.

11 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Z art. 54 ust. 1 ustawy o proku-

raturze wynika, że za zezwoleniem właściwego sądu dyscyplinarnego prokurator

może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej; jeżeli przewinienie dyscyplinarne

ma znamiona przestępstwa, sąd dyscyplinarny wydaje zezwolenie obligatoryjnie i

bez wniosku (art. 81 ust. 1), postępowanie przygotowawcze przeciwko sprawcy

przestępstwa będącego prokuratorem, może prowadzić wyłącznie prokurator (art. 55

tej ustawy), który może wnioskować o zastosowanie przez sąd wobec sprawcy tym-

czasowego aresztowania. Takiej procedury nie przewidują przepisy ustawy o pra-

cownikach urzędów państwowych, pracowników tych nie chroni immunitet, tymcza-

sowe aresztowanie takiego pracownika skutkuje zawieszenie go w obowiązkach

służbowych z mocy prawa, a konsekwencją tymczasowego aresztowania jest ograni-

czenie jego wynagrodzenia do połowy. Natomiast wszczęcie przeciwko urzędnikowi

państwowemu mianowanemu postępowania dyscyplinarnego może skutkować za-

wieszenie go w pełnieniu obowiązków służbowych z zachowaniem prawa do wyna-

grodzenia i innych świadczeń przysługujących na podstawie stosunku pracy (art. 12

ustawy o pracownikach urzędów państwowych). Tymczasem zawieszenie prokurato-

ra w czynnościach, jakkolwiek przepis art. 71 ustawy o prokuraturze zamieszczony

jest w rozdziale o odpowiedzialności dyscyplinarnej, może nastąpić przed wszczę-

ciem postępowania dyscyplinarnego i na mocy decyzji przełożonego dyscyplinar-

nego, co wynika z ust. 3, 4 i 5 tego przepisu. Dopiero po zawieszeniu prokuratora w

czynnościach sąd dyscyplinarny może, na wniosek przełożonego dyscyplinarnego

obniżyć do 50% wysokość wynagrodzenia zawieszonego prokuratora, na czas trwa-

nia tego zawieszenia. Słusznie zatem Sąd drugiej instancji takie obniżenie wynagro-

dzenia uznał za część postępowania dyscyplinarnego, nie można zaś podzielić ar-

gumentacji kasacji, iż ze względu na sformułowanie art. 66 ust. 1 ustawy o prokuratu-

rze (prokurator odpowiada dyscyplinarnie za przewinienia służbowe) odpowiedzial-

ność karna winna być traktowana odrębnie (gdy prokurator zostanie aresztowany za

czyny niemające znamion „przewinienia służbowego”, na przykład za czyny popeł-

5

nione przed wykonywaniem funkcji prokuratora). Przepis art. 66 ust. 1 ustawy o pro-

kuraturze przewiduje odpowiedzialność dyscyplinarną także za uchybienia godności

urzędu prokuratorskiego i wprowadzenie poprzez kandydata na ten urząd w błąd

Prokuratora Generalnego co do spełnienia wymagań z art. 11 ust. 2 i art. 14 ust. 1

pkt 1-5 ustawy o prokuraturze i ujawnienie tej okoliczności po objęciu urzędu proku-

ratorskiego, niewątpliwie mogłoby zostać zakwalifikowane jako uchybienie godności

urzędu, stanowiłoby zatem przewinienie dyscyplinarne, a niewykluczone, że mogłoby

zawierać znamiona przestępstwa (art. 81 ust. 1 ustawy), np. sfałszowanie wymaga-

nych dokumentów. Powaga jednak urzędu prokuratorskiego i nałożone przez ustawę

o prokuraturze zadania (art. 2 ustawy), tj. obowiązek udzielania Prokuratorowi Gene-

ralnemu i podległym mu prokuratorom pomocy w realizacji ich zadań przez organy

administracji rządowej, samorządu terytorialnego, a także inne państwowe jednostki

organizacyjne, spółdzielnie i ich związki, organizacje samorządowe i inne organizacje

społeczne (art. 9 ust. 1 ustawy), niezależność prokuratora przy wykonywaniu czyn-

ności określonych w ustawach (art. 8 ust. 1 ustawy) i przysługujący prokuratorowi

immunitet (art. 54 ust. 1), tak sytuują prokuratora pośród innych funkcjonariuszy pu-

blicznych, iż zastosowanie wobec prokuratora przepisu art. 11 ustawy o pracowni-

kach urzędów państwowych stanowiłoby ograniczenie pozycji, nadanej prokuratorowi

przez ustawę o prokuraturze. Nie pozostaje to w sprzeczności z zasadą równości

obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) gdyż Trybunał Konstytucyjny

wielokrotnie w swoim orzecznictwie zwracał uwagę, że nie ma bezwzględnej równo-

ści obywateli. Z konstytucyjnej zasady równości wynika nakaz jednakowego trakto-

wania wszystkich obywateli w obrębie określonej klasy (kategorii). Wszystkie pod-

mioty charakteryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną powinny być trak-

towane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań, zarówno dyskry-

minujących jak i faworyzujących (por. wyrok z dnia 5 listopada 1997 r., K 22/97,

OTK-ZU 1997 nr 3-4). W wyroku z dnia 12 maja 1998 r. (U 17/97, OTK-ZU 1998 nr 3,

poz. 34) Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że samo odstępstwo od równego

traktowania nie prowadzi jeszcze do uznania wprowadzających je przepisów za nie-

konstytucyjne. Nierówne traktowanie podmiotów podobnych nie musi oznaczać dys-

kryminacji lub uprzywilejowania, a w konsekwencji niezgodności z art. 32 Konstytucji.

Konieczna jest jeszcze ocena kryterium, na podstawie którego dokonano zróżnico-

wania. Powinno ono być odpowiednio przekonujące, to jest mieć charakter istotny i

racjonalnie uzasadniony. Waga interesu, któremu ma służyć zróżnicowanie, musi

6

pozostawać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w

wyniku nierównego potraktowania podmiotów podobnych oraz pozostawać w jakimś

związku z innymi wartościami, zasadami czy normami konstytucyjnymi, uzasadniają-

cymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych (por. orzeczenie z dnia 23 paź-

dziernika 1995 r., K 4/95, OTK 1995 cz. II, poz. 31). W świetle powyższej wykładni

art. 32 Konstytucji RP, za podmioty podobne można by uznać pracownika prokura-

tury niebędącego prokuratorem i pracownika urzędu państwowego, o jakim mowa w

art. 1 i 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, natomiast z uwagi na wy-

magania chociażby z art. 3 tej ustawy i z art. 14 ustawy o prokuraturze, a także od-

mienności w zakresie trwałości stosunku służbowego, brak jest - zdaniem Sądu Naj-

wyższego - możliwości stosowania do prokuratora, wobec którego zastosowano tym-

czasowe aresztowanie, w istocie wprost przepisu art. 11 ustawy o pracownikach

urzędów państwowych.

W przedmiotowej sprawie Sąd Dyscyplinarny dla Prokuratorów orzeczeniem z

dnia 14 października 2002 r. przychylił się do wniosku Prokuratora Okręgowego w K.

i udzielił zgody na pociągnięcie powoda do odpowiedzialności karnej. Skoro do za-

wieszenia prokuratora w czynnościach nie jest konieczne wszczęcie postępowania

dyscyplinarnego przed sądem dyscyplinarnym, a wystarczająca jest decyzja przeło-

żonego dyscyplinarnego, mogła ona zapaść jeszcze przed orzeczeniem Sądu Dys-

cyplinarnego pierwszej instancji w sprawie udzielenia zgody na pociągnięcie powoda

do odpowiedzialności karnej, w sytuacji, gdy odwołanie powoda ze stanowiska Pro-

kuratora Apelacyjnego nastąpiło już w dniu 23 kwietnia 2002 r. Wówczas Sąd Dys-

cyplinarny mógłby orzec o obniżeniu wynagrodzenia powoda we wcześniejszym ter-

minie. Tymczasem zawieszenie powoda w czynnościach przez przełożonego dyscy-

plinarnego nastąpiło dopiero 29 listopada 2002 r., a orzeczenie Sądu Dyscyplinarne-

go pierwszej instancji w przedmiocie obniżenia wynagrodzenia zapadło dopiero 9

kwietnia 2003 r. Dlatego za okres od 15 listopada 2002 r. do 8 kwietnia 2003 r. Sąd

pierwszej instancji zasądził na rzecz powoda niewypłaconą część wynagrodzenia.

Bulwersujące i bezprecedensowe postępowanie prokuratora prokuratury apelacyjnej

uzasadniające jego tymczasowe aresztowanie nie powinno jednak, z uwagi na cza-

sokres postępowania przed przełożonymi i dyscyplinarnymi organami prokuratury,

prowadzić do stosowania w sprawie przepisów ustawy o urzędnikach państwowych,

jeżeli w przepisach ustrojowych prokuratury istnieją wystarczające, przy właściwym

wykorzystaniu, instrumenty prawne.

7

Z powyższych motywów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================