I UK 195/04

Wyrok z dnia 16 marca 2005 r.

I UK 195/04

Niewywiązanie się rolnika z obowiązku informowania o okolicznościach

mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności

(art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol-

ników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) nie ma znaczenia dla

oceny podlegania ubezpieczeniu społecznemu, powodującemu obowiązek

opłacania składek.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie: SN Roman Kuczyński,

SA Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2005 r. sprawy

z wniosku Krzysztofa Jerzego S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Spo-

łecznego-Oddziałowi Regionalnemu w B. o składki na ubezpieczenie społeczne, na

skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 22 kwietnia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku zmienił decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Spo-

łecznego-Oddziału Regionalnego w B. z dnia 13 sierpnia 2003 r. i ustalił, iż Krzysztof

Jerzy S. nie jest zobowiązany do zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne za

drugi, trzeci i czwarty kwartał 1997 r., a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie

wnioskodawcy.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2004 r. oddalił

apelację organu rentowego, przyjmując dokonaną przez Sąd pierwszej instancji

ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji w aspekcie ustalonego przez Sąd Okręgo-

wy i niespornego stanu faktycznego sprawy.

2

Wnioskodawca od dnia 8 stycznia 1997 r. stał się właścicielem działek rolnych

o powierzchni 6,19 ha. Do ubezpieczenia społecznego rolników zgłosił się w dniu 29

stycznia 2003 r. Decyzją z dnia 19 lutego 2003 r. organ rentowy stwierdził podleganie

przez niego ubezpieczeniu rolniczemu w okresach od 30 czerwca 1995 r. do 31

marca 1997 r., od 30 maja 1997 r. do 31 marca 1998 r., od 3 stycznia 1999 r. do 30

września 1999 r., od 31 października 2001 r. do 31 marca 2002 r. oraz od 3 paź-

dziernika 2002 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że składka od II

kwartału do 1995 r. do I kwartału 1998 r. nie podlega dochodzeniu z uwagi na

przedawnienie. Następnie zaskarżoną decyzją z dnia 13 sierpnia 2003 r. uchylił de-

cyzję z dnia 19 lutego 2003 r. i zobowiązał wnioskodawcę do zapłaty zaległych skła-

dek od dnia 29 maja 1997 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wnioskodawca - z uwagi na upływ przedawnie-

nia - nie jest zobowiązany do zapłaty zaległych składek za rok 1997. Stosownie do

art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia

2002 r., który to przepis znajduje w sprawie zastosowanie poprzez art. 52 ust. 1

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), należności z tytułu składek na ubezpie-

czenie społeczne ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat od dnia, w którym stały się

wymagalne. Po zmianie wskazanego przepisu, dokonanej z dniem 1 stycznia 2003 r.

ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2064), należności z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat

licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa ta nie zawiera przepisu przej-

ściowego, regulującego wymagalność należności powstałych za okres 5 lat wstecz

przed wejściem w życie art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

nowym brzmieniu. Instytucja przedawnienia wywołuje ujemne dla uprawnionego

skutki w postaci niemożności dochodzenia roszczenia w związku z niewykonaniem

przez niego prawa w terminie przez czas oznaczony w ustawie, a w rozpoznawanej

sprawie od objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem do daty wydania decyzji stwier-

dzającej istnienie zaległości w opłaceniu składek niewątpliwie upłynął okres powyżej

pięciu lat, zaś organ rentowy nie podjął w tym czasie żadnych czynności zmierzają-

cych do ich ściągnięcia, co oznacza, iż bieg terminu przedawnienia nie został prze-

rwany. Przedawnienie przewidziane w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

3

społecznych ma charakter materialnoprawny, a więc z upływem terminu roszczenie

wygasa i nie można go dochodzić. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w

którym roszczenie stało się wymagalne, a kończy z upływem oznaczonego terminu.

Przepis art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obo-

wiązującym przed dniem 1 stycznia 2003 r. jednoznacznie wskazuje, że należności z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat,

licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Termin płatności składek na ubezpie-

czenie społeczne rolników za IV kwartał 1997 r. przypadał dla wnioskodawcy najpóź-

niej na dzień 31 października 2002 r. (prawidłowo 1997 r.), a zatem z dniem 31 paź-

dziernika 2002 r. roszczenie organu rentowego o zapłatę składek na ubezpieczenie

społeczne rolników za II, III i IV kwartał 1997 r. wygasło. Natomiast zmiana przepi-

sów wydłuża okres przedawnienia wyłącznie do należności nieprzedawnionych, nie

może zaś wywoływać skutków do należności przedawnionych, tj. takich, które wyga-

sły. W tej sytuacji bezprzedmiotowa jest podnoszona przez organ rentowy kwestia, iż

w myśl art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wnioskodawca

obowiązany był, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłosić Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego osoby podlegające ubezpieczeniu w gospodarstwie

oraz poinformować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpie-

czeniu i o zmianach tych okoliczności oraz że art. 39 ust. 4 ustawy o systemie ubez-

pieczeń społecznych dawał organowi rentowemu podstawy do wydania w miejsce

decyzji z dnia 19 lutego 2003 r. nowej decyzji z dnia 13 sierpnia 2003 r., będącej

przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie.

W kasacji od powyższego wyroku organ rentowy, w ramach podstawy z art.

3931

pkt 1 k.p.c., zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez niezasto-

sowanie art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych

ustaw, zgodnie z którym to uregulowaniem należności z tytułu składek ulegają

przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne i który

to przepis powinien być zastosowany w sprawie na mocy art. 52 ust. 1 ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz poprzez niezastoso-

wanie art. 37 ust. 1 i art. 39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

pomimo iż to z powodu niezachowania przez wnioskodawcę wynikającego z art. 37

ust. 1 tej ustawy 14-dniowego terminu zgłoszenia celem ustalenia podlegania ubez-

4

pieczeniu rolniczemu nie doszło przed dniem 1 stycznia 2003 r. do wydania decyzji

stwierdzającej takie podleganie, a tym samym do czasu wydania decyzji w tym

przedmiocie składki na ubezpieczenie nie były wymagalne. Skoro zaś wymagalność

składek wynika z decyzji wydanych po ostatnio wskazanej dacie, przeto ma do nich

zastosowanie 10-letni okres przedawnienia.

Wskazując na powyższą podstawę skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego

wyroku przez uwzględnienie apelacji organu rentowego oraz zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego i apelacyjnego.

W uzasadnieniu kasacji podniesiono, iż objęcie wnioskodawcy obowiązkowym

ubezpieczeniem rolniczym nastąpiło w oparciu o stan prawny obowiązujący od dnia 1

stycznia 2003 r., albowiem wymagalność należności z tytułu składek na ubezpiecze-

nie rolnicze, stosownie do art. 39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków, wynika dopiero z prawomocnej decyzji ustalającej podleganie temu ubezpie-

czeniu. Oznacza to, iż przed wydaniem decyzji ustalającej podleganie przez wnio-

skodawcę ubezpieczeniu rolniczemu składki na to ubezpieczenie nie mogły być wy-

magalne, a tym samym nie mogło wygasnąć roszczenie organu rentowego o ich za-

płatę za okres nie przekraczający 10 lat wstecz.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przez Sądy obu instancji przepisów prawa materialnego

poprzez niezastosowanie art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o sys-

temie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia

2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie nie-

których innych ustaw jest nieuzasadniony, albowiem przepis ten w ogóle w niniejszej

sprawie nie znajduje zastosowania. Stosownie do art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązują-

cym przed dniem 2 maja 2004 r., w sprawach nie uregulowanych w ustawie stosuje

się przepisy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a ponadto do

składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach po-

datkowych. Ustawa z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) obowiązywała do dnia 31 grud-

nia 1997 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60), stanowiąc w art. 341, iż

5

jeżeli obowiązujące przepisy powołują się na ustawę o zobowiązaniach podatkowych

lub odsyłają ogólnie do przepisów o zobowiązaniach podatkowych, stosuje się prze-

pisy działu III niniejszej ustawy. Z kolei ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. o organi-

zacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25,

poz. 137 ze zm.) utraciła moc z dniem 1 stycznia 1999 r., kiedy to weszła w życie

ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie

z art. 122 ust. 3 pkt 1 ostatnio powołanej ustawy, ilekroć przepisy odsyłają do przepi-

sów o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych lub do przepisów o ubez-

pieczeniach społecznych pracowników - należy przez to rozumieć odesłanie do

przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych.

Błędne jest prezentowane zarówno przez Sądy obu instancji, jak i skarżącego

stanowisko, iż do składek na ubezpieczenie społeczne rolników znajdują zastosowa-

nie przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, a jedynie w kwestiach w niej nie uregulowanych, odpowiednio przepisy o zo-

bowiązaniach podatkowych. Brzmienie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 1990 r. o ubez-

pieczeniu społecznych rolników wskazuje bowiem jednoznacznie, iż w zakresie, w

jakim przepisy tej ustawy nie regulują kwestii dotyczących składek na ubezpieczenie,

stosuje się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych. Gdyby było ina-

czej, przepis art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zawierałby

podwójne odesłanie - do ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecz-

nych, a w kwestiach dotyczących składek w ustawie tej nieuregulowanych - do prze-

pisów o zobowiązaniach podatkowych. Zresztą w takim przypadku przepis art. 52

ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w ogóle byłby zbędny,

gdyż przepisy o zobowiązaniach podatkowych znajdowałyby wówczas zastosowanie

poprzez odpowiednie odesłanie zawarte zarówno w przepisach ustawy o organizacji i

finansowaniu ubezpieczeń społecznych, jak i następnie ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych (np. art. 34 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń spo-

łecznych i art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Należy wreszcie

zauważyć, iż od dnia 2 maja 2004 r. ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpiecze-

niu społecznym rolników zawiera samodzielną regulację w zakresie składek na

ubezpieczenie, stanowiąc w art. 52 ust. 1 pkt 1, iż w sprawach nieuregulowanych w

ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, a ponadto do składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio, enumeratyw-

nie wymienione w tym przepisie, uregulowania ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

6

Ordynacja podatkowa. Potwierdza to tezę, że przed dniem 2 maja 2004 r. w spra-

wach nieuregulowanych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników w zakresie

składek na ubezpieczenie stosowało się odpowiednio przepisy ustawy o zobowiąza-

niach podatkowych, a następnie, od dnia 1 stycznia 1998 r., przepisy działu III

ustawy - Ordynacja podatkowa.

W myśl art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpie-

czeniu podlega się z mocy ustawy albo na wniosek. Stosownie do art. 7 ust. 1 pkt 1

tej ustawy ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega

z mocy ustawy rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powy-

żej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny, jeżeli rolnik ten nie podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu i nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty. Z

kolei w myśl art. 16 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy rolnik, którego gospodarstwo

obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny,

podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Przepisu tego nie

stosuje się do osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub ma

ustalone prawo do emerytury lub renty (ust. 3). Obowiązek podlegania ubezpieczeniu

społecznemu powstaje z mocy samej ustawy w przypadku zaistnienia określonych w

niej warunków, zaś jego konsekwencją jest (określony w art. 4 ust. 2 ustawy) obowią-

zek opłacania składki, który powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym po-

wstało ubezpieczenie. Oznacza to, iż co prawda rolniczy organ rentowy wydaje de-

cyzje w sprawach podlegania ubezpieczeniu oraz ustania ubezpieczenia (art. 36 ust.

1 pkt 1 ustawy), jednakże decyzja taka nie ma charakteru konstytutywnego, lecz de-

klaratoryjny i jako taka nie rodzi stanu prawnego, a tylko stwierdza jego istnienie. W

przypadku bowiem kiedy mamy do czynienia z obowiązkiem bądź prawem wynikają-

cym wprost z ustawy (z mocy prawa), skutek prawny następuje z datą spełnienia się

warunków ustalonych w tej ustawie, natomiast decyzja, jako akt konkretyzujący

przedmiot i skierowana do indywidualnego adresata, ma charakter deklaratoryjny.

Decyzje deklaratoryjne ustalają jedynie istnienie i zakres jakiegoś stosunku prawne-

go, który powstał wcześniej z mocy przepisów prawnych. Skutki prawne w tego typu

sytuacjach powstają więc ex tunc, jako skutki ziszczenia się określonych w przepi-

sach prawa warunków, a nie ex nunc jako skutki prawne decyzji deklaratoryjnej. Jest

to podstawowa cecha różniąca decyzje deklaratoryjne od decyzji konstytutywnych,

które same określają datę, od której następują skutki prawne. Decyzje deklaratoryjne

7

mogą być zatem wydawane w każdym czasie, jako że nie kreują nowych stanów

prawnych, a tylko stwierdzają ich istnienie.

W tej sytuacji nieuzasadniony jest zarzut naruszenia przez Sądy obu instancji

art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym rolnik

jest obowiązany, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać osoby podle-

gające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okoliczno-

ściach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności

oraz art. 39 ust. 3 tej ustawy, w myśl którego z prawomocnej decyzji ustalającej

podleganie ubezpieczeniu wynika obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie w

wysokości i w terminach wynikających z ustawy. Niewywiązanie się rolnika z obo-

wiązku wynikającego z art. 37 ust. 1 ustawy, podobnie jak wydanie decyzji ustalają-

cej podleganie ubezpieczeniu, nie wpływa bowiem w jakikolwiek sposób na powsta-

nie obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu i w konsekwencji obowiązku

opłacania składki na to ubezpieczenie oraz jej wymagalność. Tę ostatnią kwestię

reguluje art. 40 ust. 1 ustawy stanowiąc, że składki na ubezpieczenie opłaca się co

kwartał, zaś termin płatności przypada ostatniego dnia pierwszego miesiąca danego

kwartału. W tym właśnie dniu składka na ubezpieczenie za dany kwartał staje się

wymagalna, niezależnie od daty wydania przez rolniczy organ rentowy decyzji usta-

lającej podleganie ubezpieczeniu.

Zobowiązanie wnioskodawcy z tytułu zapłaty składek na obowiązkowe ubez-

pieczenie rolnicze za II, III i IV kwartał 1997 r. stało się zatem wymagalne odpowied-

nio w dniach 30 kwietnia, 31 lipca i 31 października 1997 r., pod rządami ustawy z

dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, znajdującej zastosowanie

poprzez art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis

art. 30 ust. 1 wskazanej na wstępie ustawy stanowił, iż zobowiązania podatkowe

przedawniają się z upływem 5 lat - licząc od końca roku, w którym upłynął termin

płatności podatku, czego konsekwencją jest ich wygaśnięcie (art. 26 ust. 1 ustawy).

Tak samo kwestia ta uregulowana została w art. 59 § 1 i art. 70 § 1 obowiązującej od

dnia 1 stycznia 1998 r. Ordynacji podatkowej. Odpowiednie zastosowanie powyż-

szych przepisów do składek na ubezpieczenie społeczne rolników oznacza, iż zobo-

wiązanie z tytułu ich zapłaty wygasa wskutek przedawnienia z upływem 5 lat - licząc

od końca kwartału, w którym upłynął termin płatności składki. W konsekwencji zobo-

wiązanie wnioskodawcy do zapłaty składek za sporne okresy wygasło z powodu

przedawnienia z upływem 30 czerwca, 30 września i 31 grudnia 2002 r.

8

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, iż zaskarżony wyrok -

mimo błędnego uzasadnienia - ostatecznie odpowiada prawu i orzekł na podstawie

art. 39312

k.p.c.

========================================