III PK 101/04

Wyrok z dnia 17 marca 2005 r.

III PK 101/04

Prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu trwałego uszczerbku

na zdrowiu doznanego przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą,

która uległa wypadkowi w związku z tą działalnością po dniu 31 grudnia 1998 r.,

lecz zmarła przed dniem 1 stycznia 2003 r., nie przysługuje jej następcom praw-

nym (art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. Nr 199,

poz. 1673 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Maria

Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2005 r. sprawy

z odwołania Ireny C., Macieja C., Mirosława C., Joanny C. i Magdaleny C. przeciwko

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o prawo do jednorazowego

odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, na skutek kasacji organu rentowego od

wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z

dnia 20 października 2004 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia 16 lipca 2004 r. [...] i

oddalił odwołanie wnioskodawców od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziału w S. z dnia 1 września i 26 listopada 2003 r.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Siedlcach odmówił przyznania

prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku Zygmunta C., jakiemu

uległ w dniu 13 maja 1999 r. przy wykonywaniu pozarolniczej działalności gospodar-

czej: decyzją z dnia 1 września 2003 r. jego żonie Irenie C., a decyzją z dnia 26 listo-

pada 2003 r. jego dzieciom - Maciejowi, Mirosławowi, Joannie i Magdalenie C., po-

2

nieważ lekarz orzecznik stwierdził, że śmierć ubezpieczonego w dniu 7 grudnia 2000

r. nie miała związku z tym wypadkiem. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawców

(od obydwu decyzji) Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedl-

cach wyrokiem z dnia 16 lipca 2004 r. [...] zmienił zaskarżone decyzje, zasądził na

rzecz odwołujących się kwotę 37.400 zł tytułem jednorazowego odszkodowania z

tytułu uszczerbku na zdrowiu, jakiego Zygmunt C. doznał w wyniku wypadku z dnia

13 maja 1999 r.

Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych. Zygmunt C.,

który od 1996 r. prowadził działalność gospodarczą, udał się w dniu 12 maja 1999 r.,

w ramach tej działalności w podróż służbową do Holandii, podczas której 13 maja

1999 r., w wyniku kolizji drogowej doznał szeregu obrażeń ciała. W karcie wypadku

sporządzonej 12 sierpnia 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S.

uznał zdarzenie z dnia 13 maja 1999 r. za wypadek przy wykonywaniu rzemiosła, nie

stwierdziwszy przy tym naruszenia przez ubezpieczonego przepisów dotyczących

ochrony życia i zdrowia, ani też przyczynienia się do powstania wypadku, natomiast

decyzją z dnia 6 września 1999 r. odmówił Zygmuntowi C. prawa do jednorazowego

odszkodowania, podnosząc, iż przepisy obowiązującej wówczas ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych (jednolity tekst: Dz.U. 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) nie przewidywały prawa

osób prowadzących działalność gospodarczą do jednorazowego odszkodowania. Na

skutek odwołania od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Siedlcach wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2000 r. [...] zmienił zaskarżoną decy-

zję i zasądził na rzecz Zygmunta C. kwotę 35.616 zł tytułem jednorazowego odszko-

dowania za 96% uszczerbku na zdrowiu, jakiego doznał on w związku z tym wypad-

kiem. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, po rozpo-

znaniu apelacji organu rentowego, wyrokiem dnia 17 listopada 2000 r. [...], zmienił

zaskarżony wyroki i oddalił w całości odwołanie Zygmunta C., uznając, że istniejący

stan prawny nie przewiduje prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu

uszczerbku na zdrowiu w związku z wypadkiem przy pracy osób prowadzących

działalność gospodarczą. Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca. Wobec jego

śmierci w dniu 7 grudnia 2000 r., w spór wstąpili jego żona i dzieci. Kasację wniosko-

dawcy Sąd Najwyższy odrzucił postanowieniem z dnia 4 lutego 2002 r., II UKN

153/01.

3

W dniu 1 kwietnia 2003 r. spadkobiercy Zygmunta C. (żona Irena C. i wymie-

nione wyżej dzieci) wystąpili na zasadzie art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 30 października

2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm., zwanej dalej ustawą wypadkową) do organu

rentowego z wnioskiem o wypłatę im jednorazowego odszkodowania przysługują-

cego Zygmuntowi C. z tytułu wypadku z dnia 13 maja 1999 r.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach, zmieniając

w całości wskazanym wyżej wyrokiem z dnia 16 lipca 2004 r. decyzje organu rento-

wego, zaskarżone w rozpoznawanej sprawie, zasądził na rzecz odwołujących się

jednorazowe odszkodowanie za doznany przez Zygmunta C. 100% uszczerbek na

zdrowiu wskutek wypadku przy prowadzeniu pozarolniczej działalności w dniu 13

maja 1999 r. Sąd ten uznał, że żądanie wnioskodawców jest uzasadnione ponieważ

znajduje oparcie w art. 47 ustawy wypadkowej. Przepis ten zrównał sytuację prawną

osób prowadzących działalność gospodarczą z pracownikami w zakresie prawa do

jednorazowego odszkodowania. Wypadek Zygmunta C. miał miejsce w okresie ob-

jętym ustawą, czyli pomiędzy dniem 31 grudnia 1998 r., a przed wejściem jej w życie

1 stycznia 2003 r. Wniosek został złożony w terminie przewidzianym ustawą, a na

koncie wnioskodawcy nie było zaległości w opłacaniu składek ubezpieczeniowych.

Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, iż spadkobiercy mogą na zasadzie art. 922 § 1

k.c. dochodzić od organu rentowego roszczeń z tytułu jednorazowego odszkodowa-

nia, jakie przysługiwałoby poszkodowanemu, gdyby żył. Wnioskodawcy występując z

wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie za stały i długotrwały uszczerbek na

zdrowiu, jakiego doznał Zygmunt C., wyłącznie jako spadkobiercy realizowali upraw-

nienie, którego nie zdążył zrealizować sam poszkodowany. W ocenie Sądu Rejono-

wego, uprawnienie do świadczenia, którego nie uzyskał poszkodowany z uwagi na

zgon, przysługuje również spadkobiercom jako świadczenie niezrealizowane na za-

sadzie art. 136 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm., zwanej dalej ustawą o FUS) w związku z art. 58 ustawy wypadkowej.

Rozpatrując sprawę na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach w wyroku z dnia 20 października

2004 r. [...] podzielił argumenty organu rentowego zawarte w apelacji, iż w sprawie

nie istniały podstawy do zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego. Jednak, zda-

niem Sądu drugiej instancji, nie miało to wpływu na wynik rozstrzygnięcia ponieważ -

4

na zasadzie art. 136 ustawy o FUS w związku z odesłaniem art. 58 ustawy wypad-

kowej - rodzina zmarłego może żądać jednorazowego odszkodowania za doznany

wskutek wypadku przy pracy stały bądź długotrwały uszczerbek na zdrowiu. W oce-

nie Sądu Okręgowego, art. 47 ustawy wypadkowej nie zawęża kręgu osób upraw-

nionych do występowania z wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałe-

go lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy wyłącznie

do osoby poszkodowanej.

Kasację od wyroku Sądu drugiej instancji złożył Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych Oddział w Siedlcach, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Siedlcach. Podstawę kasacji

stanowił zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 136 ust.

1 i 2 ustawy o FUS w związku z art. 58 ustawy wypadkowej przez przyjęcie, że prze-

pis ten pozwala spadkobiercom domagać się ustalenia praw należnych zmarłemu

ubezpieczonemu, a nie wyłącznie - realizacji praw, które ubezpieczony za życia na-

był, bądź o które wystąpił za życia. Zarzucił też błędną wykładnię art. 47 ust. 1 w

związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy wypadkowej przez przyjęcie, że przepis ten „w

żaden sposób nie zawęża kręgu osób uprawnionych do występowania z wnioskiem o

jednorazowe odszkodowanie”. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji

pełnomocnik organu rentowego wskazał istnienie istotnego zagadnienia prawnego

oraz potrzebę wykładni wyżej powołanych przepisów budzących wątpliwości i wy-

wołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39311

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w grani-

cach kasacji, a granice te wyznaczają przytoczone w niej podstawy skonkretyzowane

zarzutami, ich uzasadnieniem oraz jej wnioskami. Podniesiony w kasacji zarzut naru-

szenia zaskarżonym wyrokiem art. 136 ust. 1 i 2 ustawy o FUS w związku z art. 58

ustawy wypadkowej jest zasadny. Przepis art. 136 ustawy o FUS dotyczy tylko takiej

sytuacji, w której osoba uprawniona do uzyskania świadczenia z ubezpieczenia spo-

łecznego przed swoją śmiercią złożyła stosowny wniosek do organu rentowego, a do

chwili śmierci nie wydano jeszcze decyzji w sprawie wnioskowanego świadczenia,

bądź też, gdy decyzja ta została co prawda wydana, lecz świadczenie nie zostało

jeszcze wypłacone do rąk ubezpieczonego. Wówczas, wymienieni w tym przepisie

5

następcy prawni ubezpieczonego mają prawo udziału w dalszej części postępowania

w sprawie przyznania świadczenia, o ile decyzja nie została jeszcze wydana; jeśli

zaś decyzję taką wydano, to ustalone decyzją świadczenie należy im wypłacić za

okres od dnia ustalonego w decyzji do dnia śmierci ubezpieczonego. Sąd Najwyższy

w swoim dotychczasowym orzecznictwie, jeszcze w poprzednio obowiązującym, lecz

w tym zakresie w takim samym stanie prawnym, podkreślał, że w sytuacji gdy

„uprawniony do świadczeń emerytalno-rentowych nie zgłosił wniosku o ich przyzna-

nie, to członkowie rodziny pozostałej po jego śmierci nie mogą - bez względu na

przyczynę braku takiego wniosku - domagać się wypłacenia im świadczeń należnych

uprawnionemu" (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 1997 r., II UKN

77/97, OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 55).

Zagadnienie wzajemnego stosunku przepisu dotyczącego następstwa praw-

nego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i prawa spadkowego od wielu

lat nie budziło kontrowersji, ani w praktyce i orzecznictwie sądowym, ani też w dok-

trynie. Z uwagi jednak na poglądy wyrażane w rozpatrywanej sprawie Sąd Najwyższy

przypomina, że aktualnie obowiązujący art. 136 ustawy w FUS jest w stosunku do

prawa spadkowego przepisem szczególnym, a więc wyklucza możliwość stosowania

tego prawa. Prawo do świadczeń z zakresu ubezpieczenia (zabezpieczenia) spo-

łecznego jest prawem osobistym, nie wchodzącym w skład masy spadkowej. Rosz-

czenie o świadczenie przysługujące z tego tytułu wygasa wraz ze śmiercią upraw-

nionego. Stanowisko Sądu Okręgowego, że w sprawie odpowiednie zastosowanie

ma, stosownie do art. 58 ustawy wypadkowej - art. 136 ustawy o FUS jest nietrafne.

Podkreślić należy, że przepis ten w ust. 2 (pominiętym w rozważaniach zaskarżone-

go wyroku) jednoznacznie stanowi, że osoby wymienione w ust. 1 (czyli następcy

prawni) mają prawo do udziału w dalszym prowadzeniu postępowania o świadczenia,

nieukończonego wskutek śmierci osoby, która o te świadczenia wystąpiła." Jest to

wyraźne i jednoznaczne zakreślenie granic następstwa prawnego. Przepis ten po-

zwalający na realizację w tych granicach prawa osobistego, wygasłego ze śmiercią

uprawnionego, jest przepisem szczególnym, którego wykładnia rozszerzająca jest

niedopuszczalna.

Odnosząc przedstawione powyżej rozważania do sytuacji będącej przedmio-

tem analizy Sądu Okręgowego, który wydał zaskarżony kasacją wyrok, trzeba pod-

kreślić, że art. 136 ustawy o FUS miał zastosowanie jedynie przy rozpoznawaniu

sprawy, jaka zakończyła się wydaniem wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia

6

17 listopada 2000 r. [...], gdyż tamto postępowanie zostało zainicjowane wnioskiem

zmarłego Zygmunta C. W sytuacji zaś, złożenia wniosku do organu rentowego przez

członków rodziny zmarłego, dyspozycja art. 136 ustawy o FUS nie może i nie mogła

znaleźć zastosowania, zatem powołanie się przez Sąd Okręgowy na ten przepis w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku było ewidentnie błędne.

Błędny też jest zaprezentowany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku pogląd

Sądu, że dostosowanie art. 136 ustawy o FUS „do szczególnej sytuacji prawnej wy-

nikającej z treści art. 47 ustawy z dnia 30 października 2002 r. (...) pozwala na

stwierdzenie, że Zygmunt C., który uległ wypadkowi przy prowadzeniu pozarolniczej

działalności gospodarczej (...) w okresie objętym ustawą, w chwili swojej śmierci w

dniu 7 grudnia 2000 r. miał prawo do jednorazowego odszkodowania." Przede

wszystkim, błędny dlatego, że art. 136 ustawy o FUS - w tej sprawie - nie ma zasto-

sowania do wnioskodawców, a ponadto, że skoro Zygmunt C. zmarł przed wejściem

w życie ustawy wypadkowej, to nie mógł on „nabyć prawa" w niej przewidzianego.

Retroaktywność art. 47, na który powołał się Sąd w zaskarżonym wyroku, polega

wyłącznie na tym, że przepisy ustawy stosuje się do „wniosków o jednorazowe od-

szkodowanie z tytułu wypadku (...), który nastąpił po dniu 31 grudnia 1998 r. a przed

dniem wejścia w życie ustawy." Oznacza to, że przepis ten działa wstecz w tym zna-

czeniu, że hipotezą tej normy prawnej są objęte zdarzenia faktyczne, jakie nastąpiły

we wskazanym przedziale czasowym, natomiast nie oznacza „retroaktywności po-

wstania prawa". Nie znajduje oparcia ani w doktrynie, ani w orzecznictwie pogląd, że

zmiana stanu prawnego powoduje restytucję praw, które wygasły ze śmiercią osoby,

która nabyłaby to prawo, gdyby żyła.

Drugi z podniesionych w kasacji zarzutów, zarzut naruszenia art. 47 ust. 1

ustawy wypadkowej, także jest usprawiedliwiony mimo wadliwego postawienia go „w

związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5" tej ustawy. Sąd Najwyższy jako nietrafny ocenia też

przedstawiony przez Sąd Okręgowy pogląd, że ponieważ przepis art. 47 ustawy wy-

padkowej „nie zawęża kręgu osób uprawnionych do występowania z wnioskiem o

jednorazowe odszkodowanie", to następcy prawni w zmienionym stanie prawnym

mają własne prawo, na podstawie art. 136 ustawy o FUS, do wystąpienia po śmierci

ubezpieczonego z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia. Ustawodawca

nie miał potrzeby wymieniania w art. 47 ustawy wypadkowej „kręgu osób uprawnio-

nych do występowania z wnioskiem". Skoro bowiem ustawa wypadkowa nie określa

zasad wszczęcia postępowania o świadczenia w niej przewidziane, to na podstawie

7

jej art. 58 odpowiednie zastosowanie ma art. 116 ustawy o FUS, stanowiący, że

postępowanie w sprawach o świadczenia wszczyna się na podstawie wniosku zain-

teresowanego „chyba, że ustawa stanowi inaczej". Ponieważ, ustawa wypadkowa nie

stanowi inaczej, zainteresowanym, uprawnionym do złożenia wniosku o jednorazowe

odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu doznanego w wyniku wypadku przy

pracy jest - stosownie do art. 11 ustawy wypadkowej - tylko ta osoba, która doznała

tego uszczerbku. Członkom rodziny osoby, która uległa wypadkowi przy pracy przy-

sługują natomiast inne świadczenia na warunkach określonych w tejże ustawie.

Należy też podkreślić, że w poprzednim stanie prawnym, obowiązującym do

dnia 31 grudnia 2002 r., ustawodawca nie przewidział możliwości wypłaty jednora-

zowego odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu, powstały na skutek wypadku

przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. Możliwość ta została

wprowadzona w nowej ustawie wypadkowej, obowiązującej od dnia 1 stycznia 2003

r. Chcąc zapobiec sytuacji, w której osoby, które doznały uszczerbku przed dniem 1

stycznia 2003 r., byłyby w gorszej sytuacji (pozbawione prawa do odszkodowania),

aniżeli osoby poszkodowane na skutek wypadku, powstałego po dniu 1 stycznia

2003 (uprawnione do odszkodowania), ustawodawca nie naruszając zakazu retroak-

cji prawa, wprowadził przepis przejściowy art. 47, zgodnie z którym osoby, które w

ciągu 4 lat przed dniem wejścia w życie nowych przepisów uległy wypadkowi przy

pozarolniczej działalności gospodarczej, mogły złożyć w terminie sześciomiesięcz-

nym, począwszy od 1 stycznia 2003 r., wniosek o wypłatę odszkodowania z tego ty-

tułu. Ponieważ wprowadzenie tego typu regulacji było wyjątkiem od generalnej zasa-

dy niedziałania prawa wstecz, stosowanie rozszerzającej wykładni przepisu art. 47

ustawy wypadkowej jest niedopuszczalne i jest oczywiste, że z wnioskiem, przewi-

dzianym w tym przepisie mogła wystąpić tylko i wyłącznie osoba, która uległa wy-

padkowi, a nie członkowie jej rodziny. Członkowie rodziny mogliby wystąpić z takimi

wnioskami jedynie wówczas, gdyby przewidywał taką ewentualność konkretny prze-

pis ustawy wypadkowej.

Skoro zatem Zygmunt C. nie żył w okresie między 1 stycznia 2003 r., a 30

czerwca 2003 r., nie mógł wystąpić do organu rentowego z wnioskiem o ewentualne

przyznanie mu prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku zaistnia-

łego przy pracy pozarolniczej, a tym samym nie powstało jego prawo do świadczenia

przewidzianego w powołanym powyżej przepisie przejściowym ustawy wypadkowej.

W związku z powyższym, zgodzić się należy ze skarżącym, iż Sąd Okręgowy doko-

8

nał błędnej wykładni przepisu art. 47 ustawy wypadkowej, czym spowodował niewła-

ściwe jego zastosowanie w rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy.

Chybiony natomiast jest zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy wy-

padkowej. Przepis art. 6 określa jej zakres przedmiotowy wymieniając świadczenia

przysługujące na jej podstawie, natomiast prawo podmiotowe do jednorazowego od-

szkodowania, które było przedmiotem sporu, a więc i zaskarżenia kasacyjnego, wyni-

ka dla ubezpieczonego z art. 11, a dla członków jego rodziny z art. 13 tej ustawy.

Wadliwość tego zarzutu nie ma jednak istotnego znaczenia dla oceny zasadności

kasacji nie tylko dlatego, że pozostałe jej zarzuty są usprawiedliwione lecz i dlatego,

że zaskarżony wyrok oczywiście narusza prawo.

Mając powyższe na uwadze, wobec usprawiedliwienia przytoczonej podstawy

kasacyjnej, na podstawie art. 39315

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wy-

roku.

========================================