III CZP 7/05

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2005 r., III CZP 7/05

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary S.-L. przeciwko Skarbowi

Państwa – Prezydentowi Miasta P. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia

2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu

postanowieniem z dnia 18 stycznia 2005 r.:

"Czy do osób trzecich, których praw nie narusza art. 182 ust. 1 ustawy z dnia

12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) należą

również osoby, które na podstawie pozwolenia na budowę wybudowały przed

dniem 5 grudnia 1990 r. ze środków własnych garaż na gruncie stanowiącym

własność Skarbu Państwa i które zgłosiły we właściwym czasie właściwemu

organowi żądanie nabycia tego garażu na własność (art. 211 ustawy z dnia 21

sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46,

poz. 543 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Nabycie przez państwową uczelnię – na podstawie art. 182 ust. 1 ustawy

z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze

zm.) – użytkowania wieczystego gruntów państwowych pozostających w jej

zarządzie oraz własności budynków i urządzeń trwale z nim związanych nie

obejmuje garażu z gruntem niezbędnym do korzystania z tego garażu

wybudowanego w warunkach określonych w art. 211 ustawy z dnia 21

sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 261, poz. 2603 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 lipca 2004 r. oddalił

powództwo o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli o

przeniesieniu na rzecz powódki własności garażu oraz oddaniu w użytkowanie

wieczyste gruntu niezbędnego do korzystania z tego garażu.

Z bezspornej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wynika, że powódka w

1967 r. wybudowała z własnych środków – na podstawie pozwolenia na budowę –

garaż na gruncie, który Skarb Państwa oddał w zarząd Uniwersytetowi im. A.M. w

P. Powódka używa garaż na podstawie umowy najmu zawartej na czas

nieoznaczony.

Sąd pierwszej instancji uznał, że przeszkodą do uwzględnienia powództwa

jest uwłaszczenie Uniwersytetu na podstawie art. 182 ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm., dalej: "u.s.w.")

Wprawdzie art. 182 ust. 2 tej ustawy stanowi, że przepisy ust. 1 nie naruszają praw

osób trzecich (z wyjątkiem Skarbu Państwa), lecz – zdaniem Sądu – nie dotyczy on

powódki. W chwili uwłaszczenia Uniwersytetu (27 września 1990 r.) powódce nie

przysługiwało bowiem – przewidziane w art. 8 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o

zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz.U. Nr

79, poz. 464, dalej: "u.zm.u.g.g.") – uprawnienie do żądania nabycia garażu na

własność oraz oddania w użytkowanie wieczyste gruntu niezbędnego do

korzystania z tego garażu, gdyż wymieniona ustawa weszła w życie z dniem 5

grudnia 1990 r.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powódki, przedstawił – na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępie pytanie prawne. Podkreślając, że

powództwo zostało oparte na art. 211 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o

gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r., Nr 46, poz. 543 ze zm.

– dalej: "u.g.n."), który jest odpowiednikiem art. 8 u.zm.u.g.g., Sąd drugiej instancji

uznał, że budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne dotyczy relacji między

art. 182 ust. 1 u.s.w. a art. 211 u.g.n. Sposób rozstrzygania przez sądy zaistniałej

między nimi kolizji prowadzi do diametralnie odmiennych orzeczeń, zapadają

bowiem także wyroki uwzględniające powództwo na skutek uznania, że art. 211

u.g.n. jako przepis szczególny uchyla działanie art. 182 ust. 1 u.s.w. w zakresie, w

jakim nie da się on pogodzić z uprawnieniem przyznanym najemcom garaży.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do kwestii, jaka

relacja zachodzi między normami zawartymi w art. 182 ust. 1 u.s.w. i art. 211 ust. 1

u.g.n. Problem nie polega natomiast na tym, czy osoby, o których mowa w art. 211

ust. 1 u.g.n., są objęte wyłączeniem zawartym w art. 182 ust. 2 u.s.w., ponieważ nie

ulega wątpliwości, że wspomniane wyłączenie odnosi się do osób, których prawa

istniały w chwili wejścia w życie ustawy o szkolnictwie wyższym. Niedopuszczalna

jest konstrukcja uwłaszczenia pod warunkiem, że w przyszłości osobom trzecim nie

zostaną przyznane prawa dotyczącego przedmiotu uwłaszczenia.

Przepis art. 182 ust. 1 u.s.w. stanowi, że – z chwilą wejścia w życie ustawy (27

września 1990 r.) – grunty państwowe pozostające w zarządzie uczelni stają się

przedmiotem użytkowania wieczystego uczelni, a budynki i urządzenia związane

trwale z gruntami państwowymi pozostającymi w zarządzie uczelni państwowej oraz

pozostałe składniki mienia uczelni państwowej stają się jej własnością. Nabycie

wspomnianych praw – zgodnie z art. 182 ust. 2 u.s.w. – nie narusza praw osób

trzecich, z wyłączeniem Skarbu Państwa.

Przepis art. 211 u.g.n. – zawierający takie samo rozwiązanie, jak art. 8

u.zm.u.g.g., uchylony z dniem 1 stycznia 1998 r. (art. 241 i 242 u.g.n.) – stanowi

natomiast, że osoba, która na podstawie pozwolenia na budowę wybudowała przed

dniem 5 grudnia 1990 r. ze środków własnych garaż na gruncie stanowiącym

własność Skarbu Państwa lub własność gminy, a także jej następca prawny, mogą

żądać nabycia garażu na własność nieodpłatnie oraz oddania w użytkowanie

wieczyste gruntu niezbędnego do korzystania z tego garażu, jeżeli jest jego

najemcą. Nabycie na własność garażu wybudowanego przed dniem 5 grudnia

1990 r. na podstawie pozwolenia na lokalizację czasową zostało – w myśl art. 211

ust. 2 u.g.n. – uzależnione od zgodności tej lokalizacji z ustaleniami planu

miejscowego obowiązującego w dniu zgłoszenia żądania. Omawiane uprawnienie

najemcy garażu, a także jego następcy prawnego wygasło, jeżeli żądanie nabycia

garażu na własność oraz oddania w użytkowanie wieczyste gruntu niezbędnego do

korzystania z tego garażu nie zostało złożone właściwemu organowi do dnia 31

grudnia 2000 r. (art. 211 ust. 3 u.g.n.).

Treść przytoczonych przepisów potwierdza zasygnalizowaną przez Sąd

Okręgowy kolizję norm prawnych. Z jednej strony ustawodawca uwłaszczył szkoły

wyższe na podstawie art. 182 ust. 1 u.s.w. z dniem wejścia w życie ustawy (27

września 1990 r.), a z drugiej strony – na zasadach określonych w art. 211 u.g.n. –

uwłaszczył najemcę garażu, który na podstawie pozwolenia na budowę wybudował

go przed dniem 5 grudnia 1990 r. na gruncie stanowiącym własność Skarbu

Państwa lub gminy. Powstaje pytanie, w jakim stosunku pozostają omawiane

regulacje prawne. Przede wszystkim rozważenia wymaga kwestia, czy zachodzi

pomiędzy nimi stosunek odpowiadający relacji między normą szczególną a ogólną,

pozwoliłoby to bowiem rozstrzygnąć problem według zasady, że przepis szczególny

uchyla przepis ogólny.

Istotne znaczenie dla przedstawionego problemu ma uchwała Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 9 grudnia 1992, W 10/91 (OTK Zb.Urz. 1992, nr 2, poz. 36),

w której została rozstrzygnięta kwestia relacji między przepisem art. 2 ust. 1 i 2

u.zm.u.g.g., regulującym uwłaszczenie państwowych osób prawnych, a art. 8 ust. 1

i 2 u.zm.u.g.g., określającym zasady uwłaszczenia najemcy garażu. Trybunał

Konstytucyjny uznał przepisy art. 8 ust.1 i 2 u.zm.u.g.g. za lex specialis w stosunku

do art. 2 ust. 1 i 2 u.zm.u.g.g. Taka interpretacja wynika – zdaniem Trybunału – nie

tylko z wyraźnego brzmienia cytowanych przepisów, lecz także z założenia, że

racjonalny prawodawca nie wprowadza do ustawy normy (art. 8), która byłaby w tej

samej ustawie wyłączona przez inną normę (zawartą w art. 2). Gdyby ustawodawca

nie chciał traktować art. 8 ustawy w całości jako lex specialis, musiałby to

zaznaczyć, dokonując zastrzeżenia "z wyjątkiem przypadków przewidzianych w art.

2 ust. 1 i 2".

Interpretacja art. 211 ust. 1 u.g.n. i w art. 182 ust. 1 u.s.w. prowadzi do

wniosku, że także pomiędzy tymi przepisami zachodzi relacja lex specialis – lex

generalis. Przepisem szczególnym jest art. 211 ust. 1 u.g.n., zakres przedmiotowy

hipotezy normy zawartej w tym przepisie jest bowiem węższy niż normy zawartej w

art. 182 ust. 1 u.s.w. Dokonane na podstawie art. 182 ust. 1 u.s.w. uwłaszczenie

szkół wyższych dotyczy gruntów państwowych oraz budynków i urządzeń, w art.

211 ust. 1 u.g.n. jest zaś mowa o garażu i gruncie niezbędnym do korzystania z

tego garażu. Już sam fakt zastosowania liczby pojedynczej wskazuje, że ten ostatni

przepis ma charakter lex specialis. Przepis art. 182 ust. 1 u.s.w. mógłby stanowić

lex specialis w stosunku do art. 211 ust. 1 u.g.n., gdyby dotyczył uwłaszczenia

garaży szkół wyższych wzniesionych na gruntach państwowych pozostających w

zarządzie szkół wyższych. Stosunek pomiędzy omawianymi przepisami,

odpowiadający relacji między normą szczególną a ogólną, oznacza w rozważanym

wypadku, że szczególny przepis art. 211 ust. 1 u.g.n. uchyla przepis art. 182 ust. 1

u.s.w. w takim zakresie, w jakim skutek prawny pierwszego z nich nie da się

pogodzić ze skutkiem prawnym drugiego.

Za przyjętym rozstrzygnięciem przemawia także analiza zakresu

podmiotowego hipotezy normy zawartej w art. 211 ust. 1 u.g.n. Z jej brzmienia

wynika, że każdej osobie, która spełnia przewidziane w niej wymagania, przysługuje

uprawnienie do nabycia garażu na własność oraz oddania w użytkowanie wieczyste

gruntu niezbędnego do korzystania z tego garażu. Hipoteza tej normy obejmuje

zatem także osoby, które wybudowały taki garaż na gruncie, który stał się

przedmiotem użytkowania wieczystego uczelni na podstawie art. 182 ust. 1 u.s.w.,

ustawodawca nie wyłączył bowiem z jej zakresu podmiotowego osób, które

wybudowały garaż na gruncie państwowym pozostającym w zarządzie szkoły

wyższej.

Argumentu wspierającego prezentowane stanowisko dostarcza także

wykładnia funkcjonalna przepisu art. 211 ust. 1 u.g.n., która znalazła zastosowanie

przy interpretacji art. 8 u.zm.u.g.g. dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w

przytoczonej uchwale z dnia 9 grudnia 1992, W 10/91. Rozumowanie tam zawarte

można też odnieść do wykładni art. 211 ust. 1 u.g.n. Ustawodawca przyznał

osobom wymienionym w art. 211 ust. 1 u.g.n. (wcześniej w art. 8 u. zm.) określone

prawo podmiotowe. Celem jego było uwłaszczenie wszystkich osób, które wzniosły

garaż w warunkach określonych przez prawo. Należy uznać, że prawodawca,

przyznając określonej kategorii osób oznaczone uprawnienie, może zwęzić jego

zakres podmiotowy. Jeżeli sam nie dokonał takiego zabiegu, to wykładnię

ścieśniającą trzeba uznać za niedopuszczalną. Racjonalny ustawodawca nie

przyznaje uprawnień, które nie będą mogły być zrealizowane.

Powyższe wywody uzasadniają tezę, że nabycie przez państwowa uczelnię –

na podstawie art. 182 ust. 1 u.s.w. – użytkowania wieczystego gruntów

państwowych pozostających w jej zarządzie oraz własności budynków i urządzeń

trwale z nimi związanych nie obejmuje garażu z gruntem niezbędnym do

korzystania z tego garażu, wybudowanego w warunkach określonych w art. 211

u.g.n.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.