II UK 219/04

Wyrok z dnia 5 maja 2005 r.

II UK 219/04

Do okresu pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88

ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst:

Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) wlicza się okresy niezdolności do pracy

z powodu choroby i macierzyństwa oraz okresy urlopu udzielanego dla porato-

wania zdrowia sprzed 1 lipca 2004 r., to jest sprzed dnia wejścia w życie art. 32

ust. 1a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.), dodanego ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2005 r. sprawy z

wniosku Mirosława Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

P. o emeryturę nauczycielską, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 maja 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 12 września 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w P. odmówił przyznania wnioskodawcy Mirosławowi Z. prawa do emerytury nauczy-

cielskiej wobec braku wymaganego dwudziestoletniego okresu pracy w szczególnym

charakterze.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 24 marca

2003 r. [...]. Sąd ustalił, że wnioskodawca udowodnił wymagany przepisem art. 88

2

ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z

1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) okres ubezpieczenia przekraczający 30 lat, natomiast

nie udowodnił dwudziestoletniego okresu pracy w charakterze nauczyciela. Był on

zatrudniony jako nauczyciel w Zespole Szkół [...] w G. od 3 września 1982 r. do 31

sierpnia 2001 r. Od 1 września 2001 r. do 31 sierpnia 2002 r. korzystał z urlopu dla

poratowania zdrowia. Po wyłączeniu z okresu pracy okresu tego urlopu oraz okresów

pobierania zasiłków chorobowych, okres pracy nauczycielskiej wynosi 18 lat, 11 mie-

sięcy i 11 dni. Zdaniem Sądu okresu pobierania zasiłków i urlopu dla poratowania

zdrowia nie można zaliczyć do okresu wykonywania pracy w szczególnym charakte-

rze. Przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela używa dwóch pojęć - okresu zatrudnie-

nia i okresu wykonywania przez nauczyciela pracy w szczególnym charakterze. Wy-

nika z tego, że przez dwudziestoletni okres pracy w szczególnym charakterze należy

rozumieć okres faktycznie świadczonej pracy a nie okres zatrudnienia. Za przyjęciem

takiego stanowiska przemawia regulacja dotycząca ustalenia stażu nauczyciela

ubiegającego się o wyższy stopień awansu zawodowego zawarta w art. 9d ust. 3

Karty Nauczyciela, zgodnie z którym staż taki przerywa się w przypadku nieobecno-

ści nauczyciela w szkole z powodu czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby,

zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy oraz urlopu innego niż urlop wypoczyn-

kowy, trwającej dłużej niż trzy miesiące.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 17 maja 2004 r. [...] zmienił zaskar-

żony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał wniosko-

dawcy prawo do emerytury od dnia 1 września 2002 r. Sąd Apelacyjny stwierdził, że

przy ustalaniu okresu zatrudnienia wnioskodawcy w charakterze nauczyciela Sąd

Okręgowy popełnił błąd. Okres ten trwał od 1 września 1982 r. do 31 sierpnia 2002 r.,

a umowa o pracę została rozwiązana na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczy-

ciela. W tym okresie wnioskodawca pobierał wynagrodzenie za czas niezdolności do

pracy od 22 do 26 lutego 1993 r., od 6 do 16 grudnia 1995 r. i w dniu 12 marca 1997

r. - łącznie 21 dni oraz korzystał z rocznego urlopu dla poratowania zdrowia. Okres

ten wynosi wymagane 20 lat. Na podstawie art. 86 Karty Nauczyciela nauczyciele i

członkowie ich rodzin mają prawo do zaopatrzenia emerytalnego określonego w

ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z uwzględ-

nieniem przepisów Karty Nauczyciela, przy czym nauczyciel zaliczany jest do pra-

cowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze. Odpowiednio przepis

3

art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wymienia nau-

czycieli jako pracowników wykonujących pracę w szczególnym charakterze upraw-

niającą do emerytury w wieku niższym niż określony w art. 27 ust. 1. Przepis art. 32

ust. 4 w zakresie wieku emerytalnego, rodzajów prac lub stanowisk oraz warunków

uprawniających do emerytury odsyła do przepisów dotychczasowych, to jest rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

(Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia za okresy pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze uważa się okresy, w któ-

rych była ona wykonywana stale i pełnym wymiarze czasu pracy. Przepisy rozporzą-

dzenia nie zawierają unormowań, które pozwalałyby na obliczanie okresów pracy z

pominięciem okresów pobierania zasiłków chorobowych jako okresów nieskładko-

wych. Skoro nie ma podstaw do wyłączenia okresów czasowej niezdolności do pracy

i okresu płatnego urlopu dla poratowania zdrowia z okresu pracy nauczycielskiej,

warunek posiadania dwudziestoletniego okresu pracy w szczególnym charakterze

został w przypadku wnioskodawcy spełniony.

Wyrok ten zaskarżył kasacją organ rentowy i opierając ją na podstawie naru-

szenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela

wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do

ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji organ ten podniósł, że utrwaloną

praktyką Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest niezaliczanie okresów pobierania

zasiłków chorobowych i okresów urlopów dla poratowania zdrowia do okresu wyko-

nywania pracy w szczególnych warunkach. Wynika to z wykładni językowej art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela, który to przepis rozróżnia okres zatrudnienia i okres wyko-

nywania pracy. Pojęcia te nie są tożsame, albowiem stosunek pracy może trwać

mimo niewykonywania pracy. Przepis art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadzony ustawą z dnia 20 kwietnia 2004

r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264) stanowi, że przy ustalaniu

okresów pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze nie

uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wyna-

grodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-

rzyństwa oraz okresy, w których na mocy szczególnych przepisów został zwolniony

4

ze świadczenia pracy. Zdaniem organu rentowego celem tej zmiany było niedopusz-

czenie do wykładni dotychczasowych przepisów zezwalającej na zaliczanie okresów

faktycznego niewykonywania pracy do wymaganego ustawą okresu wykonywania

pracy w szczególnym charakterze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz.

1112 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, nauczyciele mający trzydziestoletni okres

zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, mogą

przejść na emeryturę. Przepis ten z mocy art. 32 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) należy do systemu emerytalnego

i do interpretacji użytych w nim pojęć - „okres zatrudnienia” i „wykonywanie pracy w

szczególnym charakterze” - stosuje się definicje obowiązujące w tym systemie. W

zakresie warunków przechodzenia na emeryturę osób wykonujących pracę w szcze-

gólnych warunkach i w szczególnym charakterze przepis art. 32 ust. 4 ustawy o eme-

ryturach i rentach odsyła do przepisów dotychczasowych, czyli przepisów rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

W tym rozporządzeniu zawarte są definicje obu pojęć. I tak za okres zatrudnienia

uważa się okres liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresu

zatrudnienia (§ 3), natomiast okresami pracy są okresy, w których praca w szczegól-

nych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy (§ 2).

Pierwsza definicja została zmodyfikowana ustawą z dnia 17 października 1991

r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), która weszła w życie z dniem 15

listopada 1991 r. Ustawa ta zastąpiła dotychczas używane określenie - okresy za-

trudnienia, równorzędne i zaliczalne do okresu zatrudnienia - określeniem - okresy

składkowe i nieskładkowe oraz okresy pracy w gospodarstwie rolnym. (art. 6). Tymi

samymi pojęciami operuje obecnie obowiązująca ustawa o emeryturach i rentach,

przy czym okres pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy uważany

5

jest za okres nieskładkowy (art. 7). W związku z tym zawarte w art. 88 ust. 1 Karty

Nauczyciela określenie „trzydziestoletni okres zatrudnienia” należy rozumieć jako

sumę okresów składkowych, okresów nieskładkowych w limicie 1/3 okresów skład-

kowych (art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach) oraz okresów uzupełniających -

prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim (art. 10 ust. 1 ustawy o emerytu-

rach i rentach).

Druga definicja dotycząca okresu pracy w szczególnym charakterze pozostała

do daty wydania zaskarżonej decyzji niezmieniona. Przepis § 2 rozporządzenia z

dnia 7 lutego 1983 r. wymaga aby praca w tym charakterze była wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy. Nie chodzi tu oczywiście o stałe i nieprzerwane

wykonywanie określonych w umowie o pracę czynności, gdyż jest to niesprawdzalne.

Dla spełnienia wymaganego warunku wystarczające jest powierzenie pracownikowi

w umowie o pracę obowiązków wykonywania stałej pracy uznawanej za pracę w

szczególnym charakterze i wykonywanie tej pracy przez pracownika. Wykonywaniem

pracy w szczególnym charakterze są również przerwy w pracy spowodowane róż-

nymi przyczynami, czy to leżącymi po stronie pracodawcy, czy wynikającymi z prze-

pisów (urlop wypoczynkowy, niezdolność do pracy z powodu choroby), za które pra-

cownikowi wypłacono wynagrodzenie. Wykonywanie pracy w rozumieniu omawiane-

go przepisu należy rozumieć jako wykonywanie umowy o pracę, a w treści tego poję-

cia mieszczą się także usprawiedliwione nieobecności w pracy.

„Utrwalona praktyka Zakładu Ubezpieczeń Społecznych” niezaliczania okre-

sów pobierania zasiłków chorobowych i okresów urlopów dla poratowania zdrowia do

okresu wykonywania pracy w szczególnym charakterze, o której mowa w kasacji, nie

wynika ani z interpretacji art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, z którego to przepisu nie

można wywieść takiego wniosku, ani z interpretacji § 2 rozporządzenia z 7 lutego

1983 r., którego wnoszący kasację nie powołuje. Wynika ona ze zmiany pierwszej z

omawianych definicji dotyczącej okresów zatrudnienia, w związku z którą to zmianą

okres wykonywania pracy jest zaliczany do okresów składkowych, a okres niezdol-

ności do pracy, za który pracownikowi wypłacono wynagrodzenie lub zasiłek choro-

bowy jest okresem nieskładkowym. Świadczy o tym fakt, że okresy te organy ren-

towe zaczęły różnicować poczynając od 15 listopada 1991 r., kiedy to wprowadzono

takie rozróżnienie. Jednakże ustawa o rewaloryzacji emerytur i rent wprowadziła

jedynie zmiany w definicji pojęcia okresu zatrudnienia, natomiast definicja pojęcia

okresu pracy w szczególnym charakterze obowiązywała nadal po wejściu w życie tej

6

ustawy. Okres pracy w rozumieniu tej definicji obejmował zarówno okresy składkowe

jak i okresy nieskładkowe, jeżeli te ostatnie mieściły się w okresie wykonywania

pracy zgodnie z umową o pracę. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 27 listopada 2003 r., III UZP 10/03 (OSNP 2004 nr 5, poz. 87), stwierdzając, że

do okresu pracy w szczególnych warunkach wlicza się okresy zasiłku chorobowego

w czasie trwania stosunku pracy przypadające po dniu wejścia w życie ustawy z dnia

17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania eme-

rytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw. Uchwała ta stanowi odpowiedź na za-

gadnienie prawne sformułowane w odniesieniu do wykonywania pracy w szczegól-

nych warunkach (§ 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.). Jednakże

sprawa, w której wystąpiło to zagadnienie dotyczyła wykonywania pracy w szczegól-

nym charakterze, a konkretnie pracy nauczyciela, z tym że podstawą prawną żąda-

nia nie był przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, lecz przepis § 15 w związku z § 4

ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Natomiast do warunków przechodzenia na

emeryturę na podstawie Karty Nauczyciela odniósł się Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 30 lipca 2003 r., II UK 323/02 (OSNP 2004 nr 11, poz. 197), stwierdzając, że do

okresu 20 lat pracy nauczyciela, wymaganego do przyznania emerytury na podsta-

wie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela wlicza się okresy nieobecności w pracy spowo-

dowane czasową niezdolnością do pracy, urlopem macierzyńskim i urlopem dla po-

ratowania zdrowia. Uzasadniając ten pogląd Sąd Najwyższy podniósł między innymi,

że „przerwy w pracy spowodowane czasową niezdolnością do jej świadczenia w

związku z chorobą (porodem) i korzystaniem z wynagrodzenia lub świadczeń z

ubezpieczenia społecznego z tego tytułu, są okresami, w których nauczyciel zacho-

wuje status osoby wykonującej pracę w szczególnym charakterze. To samo dotyczy

urlopu dla poratowania zdrowia, pomyślanego jako okres powstrzymywania się od

pracy, niezbędny dla regeneracji sił i zapewnienia możności dalszego wykonywania

pracy.” Pogląd zaprezentowany w obu orzeczeniach, co do rozumienia pojęcia

okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach i w szczególnym charakterze,

był zgodny ze stanem prawnym obowiązującym w dacie ich wydania.

Omawiana definicja pracy w szczególnych warunkach i szczególnym charak-

terze została zmieniona ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264), która weszła w życie w dniu 1 lipca 2004 r. Został

nią dodany do ustawy o emeryturach i rentach przepis art. 32 ust. 1a w brzmieniu:

7

„przy ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze nie uwzględnia się 1) okresów niewykonywania pracy, za które pracow-

nik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpie-

czenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, 2) okresów, w których na mocy

szczególnych przepisów pracownik został zwolniony ze świadczenia pracy, z wyjąt-

kiem okresu urlopu wypoczynkowego”. Przepis ten nie ma jednak zastosowania do

stanów powstałych przed jego wejściem w życie, a zatem w niniejszej sprawie sto-

suje się przepisy dotychczasowe. Nie jest prawdą, jak się to twierdzi w kasacji, że

omawiany przepis ma na celu wykładnię dotychczasowych przepisów. Przeciwnie,

przepis wprowadza istotną zmianę w dotychczasowym stanie prawnym, określając

szczegółowo okresy niewykonywania pracy, które są wliczane do okresu pracy w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (urlopy wypoczynkowe) i

okresy, które nie są do niego wliczane (na przykład okresy niezdolności do pracy

spowodowane chorobą). Takiego rozróżnienia nie można było w żaden sposób wy-

wieść w drodze wykładni dotychczasowych przepisów. W związku z tym do czasu

wejścia w życie przepisu art. 32 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach do okresu

pracy w szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela,

wlicza się okresy niezdolności do pracy z powodu choroby lub macierzyństwa oraz

okresy urlopu udzielonego dla poratowania zdrowia. Zaprezentowany w zaskarżo-

nym wyroku pogląd prawny okazał się więc prawidłowy.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================