II UK 247/04

Wyrok z dnia 5 maja 2005 r.

II UK 247/04

Żołnierz zawodowy pozostający w zawodowej służbie wojskowej przed

dniem wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), w okresie od dnia 1 stycz-

nia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r., nie podlegał obowiązkowym ubezpiecze-

niom emerytalnemu i rentowemu z żadnego tytułu ubezpieczenia społecznego

unormowanego tą ustawą.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2005 r. sprawy z

wniosku Sławomira G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

K. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek kasacji organu rentowego od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 23 czerwca 2004 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację,

2. oddalił wniosek ubezpieczonego o zasądzenie na jego rzecz od organu

ubezpieczeń społecznych kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasa-

cyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem

z dnia 23 czerwca 2004 r. zmienił zaskarżony przez ubezpieczonego Sławomira G.

wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z

dnia 28 lutego 2003 r., w ten sposób, że ustalił, iż Sławomir G. nie podlegał ubezpie-

czeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od 1

stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. i zasądził na jego rzecz od pozwanego organu

ubezpieczeń społecznych kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apela-

cyjnego. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony jest żołnierzem zawodowym po-

2

wołanym do służby wojskowej przed dniem 1 stycznia 1999 r. Od dnia 1 maja 1997 r.

ubezpieczony prowadził także działalność gospodarczą. Z tego tytułu Zakład Ubez-

pieczeń Społecznych-Oddział w K. decyzją z dnia 5 listopada 2002 r. stwierdził obo-

wiązek podlegania ubezpieczeniu społecznemu i obowiązek opłacenia składki na to

ubezpieczenie za okres od 1 stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. W odwołaniu

ubezpieczony utrzymywał, że zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powo-

ływana dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych lub ustawa systemo-

wa), żołnierze zawodowi spełniający jednocześnie warunki do objęcia obowiązkowo

ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi z innych tytułów są obejmowani tylko

obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z tytułu stosunku służby, a jedynie na

swój wniosek mogą być objęci dobrowolnymi ubezpieczeniami emerytalnymi i rento-

wymi z innych tytułów.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie

ubezpieczonego i zasądził od niego na rzecz organu ubezpieczeń społecznych

kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, uznając, że ubezpie-

czony, jako żołnierz zawodowy objęty odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia

emerytalnego, prowadzący działalność gospodarczą był wyłączony z ubezpieczenia

społecznego (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin, jednolity tekst:

Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), ale tylko do dnia 31 grudnia 1998 r. Z dniem

1 stycznia 1999 r. nastąpiła zmiana stanu prawnego w związku z wejściem w życie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12

ust. 1 tej ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypad-

kowemu podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są

osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność. Tym obowiązkowym ubezpiecze-

niom, poza ubezpieczeniem wypadkowym, podlegają również żołnierze zawodowi,

którzy nie pozostawali w służbie w dniu wejścia w życie ustawy (art. 6 ust. 1 pkt 13 i

ust. 3). Zdaniem Sądu Okręgowego, oznaczało to, że ustawa systemowa objęła

obowiązkiem ubezpieczenia społecznego żołnierzy zawodowych, którzy nawiązali

stosunek służby po dniu 1 stycznia 1999 r., natomiast nie objęła takim obowiązkiem

żołnierzy, którzy pozostawali, tak jak ubezpieczony, w stosunku służby przed dniem

wejścia w życie ustawy systemowej. Zasadnicze znaczenie dla osądzenia odwołania

ubezpieczonego miało to, że przepisy ustawy systemowej w dniu jej wejścia w życie

3

nie zawierały analogicznego przepisu, jak unormowanie z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 18 grudnia 1976 r., który stanowił o niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu

z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej przez żołnierzy zawodowych, którzy

podjęli służbę przed dniem 1 stycznia 1999 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy

systemowej. Przepisem takim nie był art. 9 ust. 1 tej ustawy, bowiem jak wynika z

odwołania do jej art. 6 ust. 1 pkt 13 - dotyczył on żołnierzy zawodowych, którzy obo-

wiązkowo podlegają z tytułu pełnionej służby ubezpieczeniom emerytalnemu i rento-

wemu na podstawie przepisów tej ustawy, a tym byli objęci żołnierze zawodowi, któ-

rzy nawiązywali stosunki służbowe po dniu wejścia w życie ustawy systemowej. Do

takiej kategorii osób nie zaliczał się ubezpieczony, który posiadał inny tytuł rodzący

obowiązek ubezpieczenia, gdyż był osobą prowadzącą działalność gospodarczą, a

zatem od dnia 1 stycznia 1999 r. podlegał obowiązkowo z mocy prawa (art. 6 ust. 1

pkt 5 i art. 12 ust. 1 ustawy systemowej) ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu

i wypadkowemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Taki stan rzeczy

utrzymywał się do dnia 29 grudnia 1999 r., ponieważ 30 grudnia 1999 r. weszła w

życie ustawa z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy z dnia 23 października 1999

r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 110, poz. 1256), zgodnie z którą

osoby pozostające w stosunku służby, które podjęły służbę przed dniem 1 stycznia

1999 r., spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytal-

nemu i rentowemu z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, obejmo-

wane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie na swój wniosek. Taki stan prawny po-

zwalał ubezpieczonemu na wybór tytułu ubezpieczenia dopiero od dnia 30 grudnia

1999 r., natomiast w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r.

istniał ustawowy obowiązek ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzonej prze-

zeń działalności gospodarczej. Skoro tego obowiązku ubezpieczony nie dopełnił, to

organ ubezpieczeń społecznych na mocy art. 38 ust. 1 ustawy systemowej był

uprawniony do wydania decyzji ustalającej obowiązek ubezpieczenia społecznego,

wynikający wprost z tej ustawy. Takiej konstatacji nie mogło podważyć odwołanie się

do zasady ochrony praw nabytych, ponieważ - według orzecznictwa Trybunału Kon-

stytucyjnego - istnieją dziedziny życia i sytuacje, w których jednostka musi liczyć się

z tym, że zmiana warunków społecznych i gospodarczych może wymagać regulacji

prawnych, które znoszą lub ograniczają dotychczas zagwarantowane prawa pod-

miotowe, z czego - w ocenie Sądu Okręgowego - wynikało, że zasada ochrony praw

4

nabytych nie miała zastosowania w odniesieniu do zasad podlegania ubezpieczeniu

społecznemu, wynikających z poprzednio obowiązujących przepisów.

Stanowiska tego nie podzielił Sąd Apelacyjny, który uwzględnił apelację ubez-

pieczonego, uznając, że w rozpoznawanej sprawie indywidualnej nastąpiło uszczu-

plenie praw nabytych, co pozostaje w sprzeczności z zasadami państwa prawnego.

Wprawdzie przeprowadzona zmiana systemu ubezpieczeń społecznych mogła pro-

wadzić do utraty pewnych posiadanych uprawnień, to Sąd pierwszej instancji całko-

wicie pominął okoliczność, że w ustawie systemowej wytworzyła się istotna luka

prawna powodująca, że ubezpieczony „jako żołnierz zawodowy, został wyłączony z

tego tytułu ubezpieczenia społecznego, skoro podjął służbę przed dniem wejścia w

życie ustawy i z tego powodu powinien być objęty ubezpieczeniem społecznym z

racji prowadzonej działalności gospodarczej. Nie ma żadnej wątpliwości, że nie taki

był zamysł ustawodawcy, skoro z dniem 30.12.1999 r. nastąpiła zmiana ustawy. Nie

można więc twierdzić, że prawa wnioskodawcy zostały naruszone przez zmianę

systemu ubezpieczeń i pogorszenie jego sytuacji jest usprawiedliwione”. Dla takiej

oceny nie bez znaczenia było to, że po podjęciu przez ubezpieczonego działalności

gospodarczej otrzymał on decyzję organu ubezpieczeń społecznych z dnia 28 maja

1997 r. o niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu z tego tytułu, która określała

„jednoznacznie jego sytuację w zakresie ubezpieczeń społecznych”. Decyzja ta nie

została uchylona ani zmieniona po wejściu w życie ustawy systemowej w brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 stycznia 1999 r. Decyzję o podleganiu ubezpieczeniu spo-

łecznemu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą organ ten wydał do-

piero w dniu 5 listopada 2002 r., to jest po prawie trzech latach od zmiany ustawy

systemowej, a działanie takie miało jedynie znaczenie dla uzyskania od ubezpieczo-

nego składki na ubezpieczenie społeczne, gdyż z tytułu tego ubezpieczenia nie miał

żadnych świadczeń. Tego rodzaju sytuacji nie wolno akceptować, ponieważ luka

prawna zaistniała w okresie od 1 stycznia do 29 grudnia 1999 r. była wynikiem ewi-

dentnego błędu ustawodawcy.

W kasacji organu ubezpieczeń społecznych podniesiono zarzut błędnej wy-

kładni art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przez przyjęcie, że dopuszczalne było pominięcie stosowania tych

przepisów w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. w stosun-

ku do ubezpieczonego, będącego żołnierzem zawodowym, który podjął zawodową

służbę wojskową przed dniem wejścia w życie tej ustawy i nie podlegał z tego tytułu

5

ubezpieczeniom społecznym określonym tą ustawą. Na tych podstawach skarżący

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji ubezpieczonego,

alternatywnie domagając się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Twierdząc, że zaskarżo-

ne orzeczenie oczywiście narusza prawo, skarżący utrzymywał, że w sprawie wystę-

puje potrzeba wykładni podstaw kasacyjnych przez wyjaśnienie, czy zasada ochrony

praw nabytych ubezpieczonego w związku z wprowadzeniem nowego systemu

ubezpieczeń społecznych wskutek zmiany warunków społecznych i gospodarczych

uzasadniała pominięcie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa ubezpieczeń

społecznych. Nie można akceptować stanowiska Sądu Apelacyjnego, że „w przy-

padku zmiany prawa, która to zmiana może nastąpić z różnych powodów, jeżeli do-

konanie zmiany nie niwelują (anulują) skutków wynikających z realizacji obowiązują-

cego przed zmianą prawa, zasadne i prawnie dopuszczalne jest odrzucenie stoso-

wania zmienionych przepisów w okresie ich obowiązywania” w drodze nadinterpreta-

cji pojęć „luki prawnej” lub „błędu ustawodawcy”.

W odpowiedzi na kasację pełnomocnik ubezpieczonego wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie od organu ubezpieczeń społecznych kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest bezzasadna, albowiem wyrok Sądu Apelacyjnego odpowiada

prawu. Ubezpieczony jako żołnierz zawodowy pozostający w zawodowej służbie

wojskowej w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie

został w ogóle objęty unormowanym tą ustawą powszechnym systemem ubezpie-

czeń emerytalnego i rentowego, który pierwotnie obejmował wyłącznie żołnierzy za-

wodowych, którzy podjęli służbę wojskową po dniu wejścia w życie tej ustawy (art. 6

ust. 1 pkt 13 w związku z art. 6 ust. 3). Oznaczało to, że ubezpieczony pozostał w

systemie wojskowego zaopatrzenia emerytalno-rentowego, do którego ostatecznie

zostali włączeni wszyscy żołnierze zawodowej służby wojskowej wskutek uchylenia

powołanych wyżej regulacji normatywnych z dniem 1 października 2003 r., co wyni-

kało z odejścia przez ustawodawcę od koncepcji stworzenia jednolitego i powszech-

nego systemu ubezpieczeń społecznych na rzecz pozostawienia odrębnych regulacji

zaopatrzenia społecznego - między innymi - dla żołnierzy zawodowych.

6

W ocenie Sądu Najwyższego, skutkiem nieobjęcia żołnierzy zawodowych, któ-

rzy pozostawali w zawodowej służbie wojskowej przed dniem wejścia w życie ustawy

systemowej powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych, było to, że nie

podlegali oni ubezpieczeniu społecznemu z żadnego tytułu ubezpieczenia unormo-

wanego tą ustawą, w tym - między innymi - również z tytułu ewentualnego równocze-

snego prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Luka prawna wynikają-

ca z takiego układu normatywnego nie polegała jednak na braku ustawowej podsta-

wy do wyłączenia spod obowiązku podlegania obligatoryjnemu tytułowi ubezpiecze-

nia społecznego - między innymi - w związku z równocześnie prowadzoną pozarolni-

czą działalnością gospodarczą żołnierza zawodowego pozostającego w systemie

wojskowego zaopatrzenia emerytalno-rentowego, który w ogóle nie został objęty

regulacją normatywną ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale na tym, że

unormowania ustawy systemowej uniemożliwiały skorzystanie przez żołnierzy zawo-

dowych pozostawionych w systemie wojskowego zaopatrzenia emerytalno-rentowe-

go z dobrowolnego wyboru dodatkowego tytułu powszechnego ubezpieczenia spo-

łecznego w razie spełniania warunków do skorzystania z tego dodatkowego (poza

wojskowym zaopatrzeniem emerytalno-rentowym) tytułu równoczesnego podlegania

ubezpieczeniu społecznemu. Ta luka legislacyjna została usunięta przez dodanie

ust. 8 do art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który od dnia 30 grud-

nia 1999 r. umożliwiał osobom pozostającym w stosunku służby przed dniem 1

stycznia 1999 r., w tym żołnierzowi zawodowemu pozostawionemu w systemie woj-

skowego zaopatrzenia emerytalno-rentowego, a nieobjętemu powszechnym syste-

mem ubezpieczenia społecznego, który jednocześnie spełniał warunki podlegania

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowego z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1

pkt 2, 4-6 i 10 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, objęcie tymi ubezpie-

czeniami wyłącznie dobrowolnie na swój wniosek. Innymi słowy, analizowana zmiana

normatywna nie mogła być rozumiana jako wyłączająca żołnierzy zawodowych, po-

zostawionych w systemie wojskowego zaopatrzenia emerytalno-rentowego z tytułu

stosunku służby wojskowej podjętej przed dniem 1 stycznia 1999 r., z obowiązku

równoczesnego podlegania określonemu tytułowi ubezpieczenia społecznego, ale

umożliwiała ona takim żołnierzom skorzystanie na ich wniosek z możliwości równo-

czesnego poddania się dobrowolnie tytułowi ubezpieczenia społecznego, o którym

mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 lub 10. Nie było to zatem odebranie „nabytych upraw-

nień” do podlegania jednemu tytułowi ze zbiegających się podstaw podlegania woj-

7

skowemu zaopatrzeniu emerytalno-rentowemu oraz ubezpieczeniu społecznemu

osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, ale dodanie uprawnienia

do skorzystania z dobrowolnego tytułu skorzystania z ubezpieczenia społecznego

przez tych żołnierzy zawodowych, którzy w ogóle nie zostali włączeni do systemu

powszechnego ubezpieczenia społecznego. Taką interpretację potwierdza to, że

ostatecznie z dniem 1 października 2003 r. wszyscy żołnierze zawodowej służby

wojskowej zostali wyłączeni z obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rento-

wego według zasad uregulowanych ustawą systemową, ale jako osoby pozostające

w stosunku służby, spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowemu z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-8 i 10 tej

ustawy, nadal mogą być dobrowolnie objęte tymi ubezpieczeniami na swój wniosek

(art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Powyższe prowadziło do

konkluzji, że żołnierze zawodowi pozostający w zawodowej służbie wojskowej przed

dniem wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-

czeń społecznych nie podlegali w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grud-

nia 1999 r. obowiązkowo równoczesnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowe-

mu z żadnego tytułu ubezpieczenia społecznego unormowanego tą ustawą.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił chybioną kasację, a po-

nadto oddalił także wniosek ubezpieczonego o zasądzenie na jego rzecz kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ jego pełnomocnik

procesowy pisemnie odpowiedział na kasację dopiero w dniu 5 maja 2005 r. (data

wpływu), tj. po upływie terminu z art. 3936

k.p.c. i nie brał udziału w postępowaniu

kasacyjnym.

========================================