III CZP 11/05

Uchwała z dnia 11 maja 2005 r., III CZP 11/05

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SA Andrzej Struzik

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "M.M.", S.A. w K. przeciwko

Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Opieki Zdrowotnej we W. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 11 maja 2005 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z

dnia 30 grudnia 2004 r.:

"Czy sprawa z powództwa przedsiębiorcy o wykonanie zobowiązania

przeciwko publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej jest sprawą gospodarczą w

rozumieniu art. 4791

§ 1 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Sprawa o zapłatę ceny sprzętu medycznego, wszczęta przez

przedsiębiorcę przeciwko samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki

zdrowotnej, jest sprawą gospodarczą.

Uzasadnienie

Rozpoznając zażalenie powoda "M.M.", S.A. w K. na postanowienie Sądu

Rejonowego dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie, którym stwierdził swą

niewłaściwość i przekazał sprawę o zapłatę za sprzedany sprzęt medyczny do

rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla Krakowa-Krowodrzy, wytoczoną przeciwko

Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej we W., Sąd Okręgowy

w Krakowie powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w

przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym,

przytoczonym na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy pojęcia

"sprawa gospodarcza", a powstało ono przy rozpoznawaniu przez Sąd Rejonowy

sprawy z powództwa przedsiębiorcy przeciwko kupującemu mającego status

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej o zapłatę ceny za sprzedane

rękawice medyczne. W ocenie Sądu Rejonowego, sprawa ta nie ma charakteru

sprawy gospodarczej, powinna zatem być rozpoznana w wydziale cywilnym

właściwego miejscowo sądu. Podnosząc wątpliwość, czy tego rodzaju sprawa jest

sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791

§ 1 k.p.c., Sąd Okręgowy wskazał, że

samodzielny zakład opieki zdrowotnej nie ma statusu przedsiębiorcy i nie prowadzi

działalności o charakterze zarobkowym. Nie przesądza to jednak kwestii charakteru

sprawy prowadzonej przeciwko takiemu zakładowi, zgodnie bowiem z art. 4791

k.p.c. określa się jako przedsiębiorców także takie podmioty, które zostały

dopuszczone do prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie odrębnych

przepisów. Przepisem takim mógł być art. 8a ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o

zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm. – dalej: "u.z.o.z."),

wyłączający w stosunku do takich zakładów stosowanie przepisów ustawy z dnia 23

grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.).

Przyjęcie takiego poglądu oznacza, że zakłady opieki zdrowotnej są

przedsiębiorcami, jednak nie stosuje się do nich rygorów wynikających z ustaw

regulujących zasady prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd Okręgowy zwrócił

też uwagę na art. 431

k.c., który nie zawiera wymogu prowadzenia działalności

gospodarczej w celu zarobkowym. Można zatem uznać, zdaniem tego Sądu, że

działalnością gospodarczą jest również działalność, która oprócz profesjonalnego

charakteru, powtarzalności działań, działania we własnym imieniu i uczestnictwa w

obrocie, podporządkowana jest regułom racjonalnego działania, zastępującym

kryterium zarobku.

Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, należy na wstępie zwrócić

uwagę, że zakres kompetencji sądu gospodarczego określają art. 1 i 2 ustawy z

dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr

33, poz. 175, sprost. Dz.U. Nr 41, poz. 229 ze zm. – dalej: "ustawa z 1989 r."), a nie

art. 4791

k.p.c., którego znaczenie ogranicza się do oceny, w jakich sprawach sąd

stosuje przepisy o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych. Nie ma to

jednak istotnego znaczenia, pojęcie sprawy gospodarczej zawarte w art. 2 ustawy z

1989 r. i w art. 4791

k.p.c. jest bowiem w zasadniczej części tożsame.

Nie może budzić wątpliwości, że pojęcie sprawy gospodarczej w obu

wskazanych ustawach zawiera w swej definicji kilka elementów: podmiotowy –

sprawy pomiędzy przedsiębiorcami, przedmiotowy – sprawy ze stosunków

cywilnych, oraz funkcjonalny – sprawy w zakresie prowadzonej przez

przedsiębiorców działalności gospodarczej. Sprawa o zapłatę ceny za sprzedany

sprzęt medyczny jest niewątpliwie sprawą ze stosunku cywilnego, problemy

powstają natomiast przy określeniu dwóch pozostałych kryteriów sprawy

gospodarczej.

Przepis art. 2 ust. 1 ustawy z 1989 r. – podobnie zresztą jak art. 4791

k.p.c. –

nie zawiera definicji pojęcia "przedsiębiorcy". Artykuł 4792

§ 1 k.p.c. odsyła jednak

w tym zakresie do przepisów szczególnych, częściowo już uchylonych, wyliczając je

przykładowo. Generalnie uznaje się, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna lub

prawna albo jednostka organizacyjna, która została dopuszczona do prowadzenia

działalności gospodarczej przez odrębne przepisy. Ze względu na wielość tych

przepisów szczególnych, omawianie ich wszystkich nie jest ani możliwe, ani celowe

dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia.

Zwrócić jednak należy uwagę, że powództwo wytoczono w czasie, gdy

obowiązywał już art. 431

k.c. stanowiący, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna,

osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331

k.c., prowadząca

we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Kluczowe znaczenie

dla zdefiniowania pojęcia przedsiębiorcy ma zatem element funkcjonalny, który

łączy się z prowadzeniem działalności gospodarczej lub zawodowej. Ustawa

wymaga bowiem, aby przedsiębiorca prowadził działalność gospodarczą lub

zawodową. W literaturze przyjmuje się, że stwierdzenie "prowadzi działalność"

zakłada określony ciąg działań, a nie tylko pojedyncze czynności. Przedsiębiorcą

będzie więc tylko ten, kto wykonuje czynności powtarzalne i w taki sposób, że

tworzą one pewną całość, a nie stanowią oderwanego świadczenia czy świadczeń

określonych rzeczy lub usług. Jeżeli takie działania mają charakter gospodarczy lub

zawodowy, istnieją podstawy do uznania, że podejmujący je podmiot jest

przedsiębiorcą.

Nie może budzić wątpliwości, że samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej spełnia kryterium podmiotowe uznania go za przedsiębiorcę, skoro z

chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego uzyskuje osobowość prawną (art.

35b ust. 3 u.z.o.z.). Trafnie zauważył Sąd Okręgowy, że taki zakład nie może

uzyskać wpisu do rejestru przedsiębiorców, wyłącza bowiem taką możliwość art. 50

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.). W świetle art. 431

k.c. jednak nie można

wyciągać wniosku odnośnie do statusu przedsiębiorcy z faktu, czy dany podmiot

podlega, czy też nie podlega, wpisowi do rejestru przedsiębiorców, status

przedsiębiorcy nie zależy bowiem od uzyskania wpisu do tego rejestru, ale od

podjęcia i wykonywania we własnym imieniu działalności gospodarczej lub

zawodowej.

Poszukując definicji działalności gospodarczej dla potrzeb ustalenia pojęcia

przedsiębiorcy w kontekście art. 2 ust. 1 ustawy z 1989 r. należy wykorzystać

dyrektywy płynące z treści innych przepisów posługujących się tym pojęciem i

zawierających jego definicję.

Niewątpliwie stwierdzenie, że w danym wypadku mamy do czynienia z

działalnością gospodarczą, wymaga ustalenia kumulatywnego spełnienia kilku

przesłanek, gdyż działalność taka charakteryzuje się specyficznymi właściwościami.

Chodzi o takie elementy, jak jej profesjonalny charakter, podporządkowanie

regułom opłacalności i zysku lub zasadzie racjonalnego gospodarowania, działanie

na własny rachunek, powtarzalność działań oraz uczestnictwo w obrocie

gospodarczym.

Do zadań samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, jak wynika

z art. 1 ust. 1 u.z.o.z., należy udzielanie świadczeń i promocja zdrowia. Przyjmując,

że profesjonalny charakter działalności gospodarczej oznacza, iż jest to działalność

stała, nie okazjonalna i nie amatorska, a także charakteryzująca się elementami

organizacji, planowania i zawodowości rozumianej jako fachowość, znajomość

rzeczy i specjalizacja, to nie może ulegać wątpliwości, że takie cechy spełnia

działalność samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej w dziedzinie

usług medycznych. Podobnie, jest to działalność prowadzona na własny rachunek i

we własnym imieniu. Trzeba wskazać, że zgodnie z art. 35b ust. 1 u.z.o.z.

samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej pokrywa z posiadanych środków i

uzyskiwanych przychodów koszty działalności i zobowiązań (wyjątki w tym zakresie

określa art. 35c i 35d), sam decyduje o podziale zysku (art. 59), pokrywa we

własnym zakresie ujemny wynik finansowy (art. 60 ust. 1). Oczywiste jest także, że

działalność tych zakładów ma charakter powtarzalny i stały.

Wątpliwości odnośnie do uznania działalności samodzielnych publicznych

zakładów opieki zdrowotnej za działalność gospodarczą wynikają natomiast stąd,

że nie jest jasne, czy działalność gospodarcza powinna mieć zawsze charakter

zarobkowy i czy wystarczy w tym zakresie poprzestanie na wymaganiu

racjonalnego gospodarowania, a ponadto – czy działalność takich zakładów stanowi

formę ich udziału w obrocie gospodarczym.

Jeżeli uznać, że działalność gospodarcza powinna być zawsze nastawiona na

zysk, to uznanie, że taką działalność prowadzą samodzielne publiczne zakłady

opieki zdrowotnej nie byłoby możliwe. Taki wniosek jednak nie jest uzasadniony.

Motywem działalności takich zakładów nie jest osiąganie zysku, lecz zaspakajanie

potrzeb ludności w dziedzinie zdrowia, niewątpliwie jednak działalność leczniczą

zakładów charakteryzuje dążenie do jej racjonalizacji według założeń rachunku

ekonomicznego. Wniosek taki wynika wprost z regulacji art. 34, 35b ust. 1 i 2, art.

50, 53, 54 i 55 u.z.o.z. Trzeba też pamiętać, że samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej zawiera jako świadczeniodawca umowy z Narodowym Funduszem

Zdrowia (por. ustawę z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanej ze środków publicznych, Dz.U. Nr 210, poz. 2135, poprzednio ustawa

z dnia 23 stycznia 2003 r. o Narodowym Funduszu Zdrowia, Dz.U. Nr 45, poz. 391

ze zm.). Jest to zatem – a przynajmniej w założeniu powinna być – działalność

prowadzona według zasad racjonalnego gospodarowania, co jest wystarczającym

kryterium dla uznania jej za działalność gospodarczą (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 1992 r., III CZP 134/92, OSNCP 1993, nr 5, poz.

79 i z dnia 9 marca 1993 r., III CZP 156/92, OSNCP 1993, nr 9, poz. 152).

Wymaganie uczestniczenia w obrocie gospodarczym polega na tym, aby dany

podmiot realizował swą działalność przez odpłatne, ekwiwalentne świadczenia

wzajemne, spełniane za pomocą wielorazowych czynności faktycznych i prawnych

w ramach obrotu gospodarczego. Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej

wprawdzie tylko wyjątkowo może pobierać opłaty za swoje świadczenia od

świadczeniobiorców (art. 33 ust. 1 u.z.o.z.), ale świadczenia te są finansowane ze

środków publicznych na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Zakład

otrzymuje zatem zapłatę za wykonane usługi medyczne, tyle że nie od pacjentów, a

przez rozliczenia z Narodowym Funduszem Zdrowia. Ponadto, prowadząc szeroko

rozumiane usługi medyczne może zawierać umowy, których przedmiotem jest

udzielanie zamówień na świadczenia zdrowotne (art. 35 u.z.o.z.), a także

uczestniczy w obrocie gospodarczym zawierając samodzielnie umowy

cywilnoprawne z innymi przedsiębiorcami.

Wszystko to pozwala uznać, że działalność samodzielnych publicznych

zakładów opieki zdrowotnej jest działalnością gospodarczą (por. też postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2002 r., IV CKN 1667/00, OSNC 2003, nr 5,

poz. 65 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 grudnia

2001 r., FPK 13/01, ONSA 2002, nr 3, poz. 106).

Przedmiot sprawy, w której powstało omawiane zagadnienie prawne,

wskazuje również na funkcjonalne powiązanie sprawy z działalnością gospodarczą

prowadzoną przez powoda i pozwanego. Trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 2

ust. 1 ustawy z 1989 r., sprawami gospodarczymi są sprawy ze stosunków

cywilnych między przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą na

zasadach określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nich

działalności gospodarczej. Sprawa dotyczy zapłaty za sprzedane pozwanemu

rękawice medyczne, chodzi więc o zobowiązanie z tytułu zapłaty ceny za sprzęt

niezbędny do świadczenia usług medycznych przez pozwanego. Jest to więc

sprawa cywilna w zakresie działalności gospodarczej prowadzonej przez powoda i

pozwanego.

W świetle powyższego uzasadniony jest wniosek, że sprawa o zapłatę ceny

sprzętu medycznego, wszczęta przez przedsiębiorcę przeciwko samodzielnemu

publicznemu zakładowi opieki zdrowotnej, jest sprawą gospodarczą, wobec czego

udzielono odpowiedzi, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).