III CZP 27/05

Uchwała z dnia 12 maja 2005 r., III CZP 27/05

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Prokuratora Okręgowego w Ł. przy

uczestnictwie dłużnika Stefana M. na czynność komornika przy Sądzie Rejonowym

w S., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12 maja

2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej w Łodzi Bożeny Mokrus-

Gryglik, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi

postanowieniem z dnia 28 stycznia 2005 r.:

"A. Czy komornik sądowy prowadzący postępowanie zabezpieczające na

wniosek Prokuratora Okręgowego – który wydał postanowienie o zabezpieczeniu

majątkowym na poczet grożącej podejrzanemu grzywny oraz obowiązku

naprawienia szkody – i dokonał zajęcia ruchomości ustalając postanowieniem

koszty postępowania zabezpieczającego, winien za podstawę ustalenia 5%

wartości zabezpieczanego roszczenia (art. 45 ust 3 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji – Dz.U. Nr 133 poz. 882 ze zm. – w

brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją ustawy z dnia 24 września 2004 r.)

przyjąć wartość faktycznie – efektywnie, zajętego mienia, czy też wartość wskazaną

przez Prokuratora w postanowieniu o zabezpieczenie?

B. Czy postanowienia art. 49 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji Dz.U. Nr 133 poz. 882 ze zm. (ale przed nowelizacją ustawy z

dnia 24 września 2004 r.) mają zastosowanie także do postępowania

zabezpieczającego, czy też wyłącznie odnoszą się do postępowania

egzekucyjnego?"

podjął uchwałę:

Podstawę obliczenia opłaty stosunkowej przewidzianej w art. 45 ust. 3

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 13 listopada 2004 r. (Dz.U. Nr 133, poz.

882 ze zm.) stanowi wartość przedmiotu faktycznego zabezpieczenia. Do

opłaty tej stosuje się art. 49 powołanej ustawy.

Uzasadnienie

Prokurator Prokuratury Okręgowej w Łodzi – przedstawiając postanowienie z

dnia 25 lutego 2003 r. o zabezpieczeniu na mieniu podejrzanego Stefana M.

grożącej mu kary grzywny w wysokości 30 000 zł oraz roszczenia o naprawienie

szkody wyrządzonej w mieniu w wysokości 39 322 029,24 zł – złożył do komornika

sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. wniosek o dokonanie zabezpieczenia.

Komornik wszczął postępowanie, w ramach którego dokonał zajęcia

ruchomości dłużnika, jego wynagrodzenia za pracę oraz wierzytelności z

rachunków bankowych, po czym postanowieniem z dnia 12 marca 2004 r. ustalił

koszty postępowania zabezpieczającego na kwotę 1 967 601, 46 zł i obciążył nimi

wierzyciela. Wskazał, że koszty te obejmują opłatę stosunkową przewidzianą w art.

45 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji

(Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm. – dalej: „u.k.s.egz.”), wynoszącą 5 % wartości

roszczenia, i równocześnie wezwał wierzyciela do uiszczenia kwoty 1 967 601,46 zł

w terminie siedmiu dni od doręczenia postanowienia pod rygorem ściągnięcia jej w

drodze egzekucji. Prokurator zaskarżył to postanowienie skargą na czynności

komornika, w której zarzucił naruszenie art. 45 ust. 3 i art. 49 u.k.s.egz. przez

przyjęcie za podstawę obliczenia opłaty wartości całego poszukiwanego

zabezpieczenia, a nie – jak należało – wartości roszczenia po dokonaniu

zabezpieczenia, a ponadto przez nieuwzględnienie, że cała opłata stosunkowa nie

może być wyższa niż trzydziestokrotna wysokość prognozowanego przeciętnego

miesięcznego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej.

Sąd Rejonowy w Skierniewicach, po rozpoznaniu złożonej skargi,

postanowieniem z dnia 21 października 2004 r. zmienił zaskarżone postanowienie i

ustalił koszty postępowania zabezpieczającego na kwotę 48 106,80 zł. Stwierdził,

że wartość roszczenia faktycznie zabezpieczonego przez komornika jest wprawdzie

niższa niż wysokość objętych zabezpieczeniem kary grzywny i roszczenia o

naprawienie szkody, uznał jednak, że komornik prawidłowo przyjął za podstawę

obliczenia opłaty stosunkowej kwotę 39 352 129,24 zł. W razie dokonania

zabezpieczenia opłatę przewidzianą w art. 45 ust. 3 u.k.s.egz. oblicza się bowiem

od wartości roszczenia, którego ochrony domagał się wierzyciel. Skoro w niniejszej

sprawie wierzyciel domagał się dokonania zabezpieczenia grożącej dłużnikowi kary

grzywny oraz roszczenia o naprawienie szkody w łącznej wysokości 39 352 029,24

zł, to opłatę stosunkową – stwierdził Sąd Rejonowy – należało obliczyć od tej kwoty.

Tak obliczona opłata podlega jednak ograniczeniom wskazanym w art. 49

u.k.s.egz., co oznacza, że nie może być niższa niż 1/10 i wyższa niż

trzydziestokrotna wysokość prognozowanego przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej. Ponieważ prognozowane

przeciętne wynagrodzenie w dacie wydania zaskarżonego postanowienia wynosiło

1603, 56 zł, Sąd Rejonowy przyjął, że opłata stosunkowa w niniejszej sprawie nie

może przewyższać kwoty 48 106,80 zł.

Przy rozpoznawaniu zażalenia wierzyciela Sąd Okręgowy w Łodzi powziął

poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym,

przytoczonym na wstępie uchwały. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Analizę stanu prawnego właściwego w sprawie, w której wyłoniło się

zagadnienie prawne, trzeba rozpocząć od wykładni tekstu art. 45 ust. 3 u.k.s.egz. w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 13 listopada 2004 r. przy zastosowaniu

dyrektyw językowych. W przepisie tym jest mowa o pobraniu opłaty stosunkowej „za

dokonanie zabezpieczenia”, co skłoniło Sąd Okręgowy do wyrażenia poglądu, że

sformułowanie to oznacza w istocie podjęcie czynności zmierzających do

wykonania zabezpieczenia bez względu na ich skuteczność, oraz że ustawodawcy

nie chodziło o uzależnienie wysokości opłaty od skuteczności tych czynności.

Trafność tych wniosków łatwo zakwestionować, ponieważ ustawodawca –

określając w art. 2 ust. 3 ustawy zadania, które powierzył komornikom – posługiwał

się pojęciem „wykonywanie" (np. wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach o

roszczenia pieniężne i niepieniężne oraz o zabezpieczenie roszczeń, wykonywanie

innych tytułów wykonawczych wydanych na podstawie odrębnych przepisów).

Posłużenie się w ustępie 3 art. 45 zwrotem „dokonanie zabezpieczenia” przemawia

zatem na rzecz tezy, że chodzi o czynność, która została już wykonana, gdyż wyraz

„dokonanie” jest rzeczownikiem od czasownika „dokonać", który oznacza: „zrobić

coś, doprowadzić do skutku, urzeczywistnić, spełnić”, a także przestarzałe

„doprowadzić coś do końca, dokończyć” (zob. Słownik języka polskiego pod

redakcją M. Szymczaka, PWN Warszawa 1978, t. I, s. 417). Skłania to do przyjęcia

że opłata stosunkowa przewidziana w art. 45 ust. 3 stanowi rodzaj zapłaty za

wykonanie zarządzenia tymczasowego, nie należy się bowiem komornikowi od

wniosku o wykonanie zabezpieczenia, lecz dopiero w końcowej fazie tego

postępowania, czyli po „dokonaniu zabezpieczenia”.

Za trafnością takiego wniosku przemawiają też dyrektywy systemowe i

funkcjonalne. Trzeba mieć na względzie, że ustawą z dnia 18 września 2001 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 130, poz. 1452 – dalej: „ustawa z 2001 r.”), która

wprowadziła regulację dotyczącą opłat za dokonanie zabezpieczenia roszczenia,

zniesiony został dotychczasowy obowiązek wnoszenia przez wierzyciela ułamkowej

części opłaty stosunkowej od wniosku o wszczęcie egzekucji; opłatę stosunkową

komornik pobierał odtąd w całości od dłużnika, a jej wysokość uzależniona została

od skuteczności podejmowanych przez komornika działań. W braku odmiennych

unormowań, te same zasady trzeba odnieść do wykonywania przez komornika

zarządzeń tymczasowych, co znajduje oparcie w treści art. 743 k.p.c., zarówno w

jego brzmieniu obowiązującym przed dniem 5 lutego 2005 r. (zob. art. 1 pkt 104

ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 172, poz. 1804), jak i po tym dniu. Wyrażał

on i nadal wyraża zasadę, że do wykonania zarządzeń tymczasowych stosuje się

odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym. Skoro zaś celem nowelizacji

dokonanej ustawą z 2001 r., o czym już wspomniano, było stworzenie bodźców

ekonomicznych zmierzających do większego zainteresowania komorników

skutecznością i efektywnością podejmowanych czynności, to trudno podzielić

pogląd zaprezentowany w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego,

że ustawodawcy nie mogło chodzić o uzależnienie możliwości pobrania opłaty od

skuteczności zabezpieczenia. Wręcz przeciwnie, zgodny z celem unormowań

wprowadzonych ustawą z 2001 r. jest właśnie pogląd przyjmujący, że ustawodawca

powiązał możliwość pobrania przez komornika opłaty stosunkowej z dokonaniem

zabezpieczenia, i to opłaty obliczonej proporcjonalnie do wartości zabezpieczonego

roszczenia. Dodać trzeba jeszcze jeden argument, który nasuwa się w związku ze

zdaniem drugim analizowanego ust. 3 art. 45, stanowiącym, że jeżeli ten sam

komornik na wniosek wierzyciela podejmie egzekucję do przedmiotu

zabezpieczenia, opłatę, o której mowa w ust. 2, pomniejsza się o kwotę uiszczoną

za dokonanie zabezpieczenia. Z punktu widzenia przytoczonej regulacji istotny jest

przedmiot zabezpieczenia, wobec czego o wysokości opłaty stosunkowej

pobieranej przez komornika w postępowaniu o wykonanie zarządzenia

tymczasowego decydować powinna właśnie wartość faktycznego przedmiotu

zabezpieczenia.

Przytoczone argumenty prowadzą do wniosku, że podstawę obliczenia opłaty

stosunkowej przewidzianej w analizowanym art. 45 ust. 3 stanowić powinna wartość

przedmiotu faktycznego zabezpieczenia.

Kolejna wątpliwość Sądu Okręgowego dotyczy kwestii dopuszczalności

stosowania przepisu art. 49 u.k.s.egz. do opłaty stosunkowej należnej komornikowi

za dokonanie zabezpieczenia zgodnie z art. 45 ust. 3 u.k.s.egz. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 13 listopada 2004 r. Trzeba podkreślić, że także art.

49 był nowelizowany; po raz pierwszy ustawą z 2001 r., a po raz drugi ustawą z

dnia 24 września 2004 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji

oraz o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356

– dalej: "ustawa z 2004 r."). W sprawie, w której wyłoniło się rozważane

zagadnienie prawne, istotne jest jego brzmienie sprzed dnia 13 listopada 2004 r.

Stanowił on wówczas, że cała opłata stosunkowa wynosi 15 % wartości

egzekwowanego świadczenia oraz nie może być niższa niż 1/10 i wyższa niż

trzydziestokrotna wysokość prognozowanego przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej. Przytoczony przepis dotyczył

wprawdzie wprost opłaty należnej komornikowi za dokonaną egzekucję świadczeń

pieniężnych, jednak trudno doszukać się rzeczowych argumentów, które mogłyby

przemawiać na rzecz tezy, że wprowadzone przez ustawodawcę progi opłaty

stosunkowej nie dotyczą opłaty pobieranej za dokonanie zabezpieczenia. Była już

mowa o tym, że do wykonania zarządzeń tymczasowych stosuje się odpowiednio

przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, co powinno przemawiać za odniesieniem

do wykonywania tych zarządzeń także wspomnianych progów opłaty stosunkowej.

Odmienny pogląd odrzucić trzeba jednak głównie z tego względu, że mógłby on

udaremnić stosowanie przepisu art. 45 ust. 3 zdanie drugie u.k.s.egz. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 13 listopada 2004 r., przy takim bowiem założeniu

możliwość pomniejszenia opłaty za dokonaną egzekucję o kwotę uiszczoną za

dokonanie zabezpieczenia byłaby w niektórych sprawach wyłączona. Takiej

wykładni sprzeciwiać się musi natomiast wzgląd na działanie racjonalnego

ustawodawcy, który nie stanowi norm wzajemnie sprzecznych.

Za stosowaniem progów określonych w art. 49 u.k.s.egz. do opłaty

stosunkowej za dokonanie zabezpieczenia przemawia także to, że wykonanie

zarządzenia tymczasowego ogranicza się tylko do pewnych fragmentów

postępowania egzekucyjnego i jest połączone z mniejszym nakładem pracy, wobec

czego trudno zaaprobować wykładnię, według której górna granica opłaty za

dokonaną egzekucję byłaby ograniczona, a za dokonanie zabezpieczenia –

pozbawiona ograniczenia. Należy dodać, że ustawodawca, nowelizując ustawę o

komornikach sądowych i egzekucji, ustawą z 2004 r. wprowadził w art. 45 dolną i

górną granicę opłaty pobieranej przez komornika za dokonanie zabezpieczenia.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.