III UK 24/05

Wyrok z dnia 11 maja 2005 r.

III UK 24/05

Okres wykonywania nauczycielskiej pracy na Ukrainie w miejscowości

położonej przed dniem 17 września 1939 r. na terytorium II Rzeczypospolitej

przez osobę narodowości polskiej, która po uzyskaniu statusu repatrianta

otrzymała w 2003 r. obywatelstwo polskie, jest wprawdzie okresem składko-

wym, lecz nie stanowi zatrudnienia w szczególnym charakterze uprawniającego

do korzystania z wcześniejszej emerytury nauczycielskiej.

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski

(sprawozdawca), Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2005 r. sprawy z

wniosku Wiery B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o

wcześniejszą emeryturę, na skutek na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 5 listopada 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie, po roz-

poznaniu sprawy z wniosku Wiery B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w J., wyrokiem z dnia 5 listopada 2004 r. [...] zmienił zaskarżony

przez organ rentowy wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Krośnie z dnia 7 czerwca 2004 r. [...], i oddalił odwołanie od decyzji ZUS z

dnia 12 grudnia 2003 r., w której odmówiono wnioskodawczyni prawa do emerytury

na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz.U. 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.).

Wnioskodawczyni pracowała jako nauczycielka w N.S. na Ukrainie. Uzyskując

status repatrianta, otrzymała z dniem 7 kwietnia 2003 r. polskie obywatelstwo. Po

zaprzestaniu pracy przeprowadziła się do Polski i podjęła starania o uzyskanie prawa

2

do emerytury. Zdaniem Sądu Okręgowego wnioskodawczyni na podstawie art. 6 ust.

1 pkt 9 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) spełniła

warunek trzydziestoletniego okresu zatrudnienia uprawniającego do nabycia nauczy-

cielskiej emerytury.

Apelację od powyższego wyroku złożył organ rentowy. Zaskarżając go w cało-

ści, zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, polegające na błędnym przyjęciu, że wniosko-

dawczyni nabyła prawo do nauczycielskiej emerytury.

Sąd Apelacyjny uznał, że wprawdzie jest bezsporne, iż okres pracy wniosko-

dawczyni stanowi okres pracy w szczególnym charakterze, lecz skarżony wyrok zo-

stał wydany z naruszeniem prawa, ponieważ art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela reguluje

zasady nabywania uprawnień do emerytury wyłącznie dla nauczycieli wykonujących

swój zawód na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem wnioskodawczyni wy-

konywała pracę nauczyciela poza granicami kraju.

Kasację od tego wyroku złożyła wnioskodawczyni. Zaskarżając go w całości,

zarzuciła naruszenie prawa materialnego - art. 88 ust. 1 - Karty Nauczyciela, pole-

gające na błędnym przyjęciu, że hipotezą normy prawnej wyrażonej w tym przepisie

nie objęto nauczycieli świadczących pracę na terenach wchodzących w skład Rze-

czypospolitej Polskiej przed ustalaniem jej obecnych granic. Jej zdaniem w sprawie

zachodzi ponadto potrzeba wykładni art. 6 ust. 1 pkt. 9 ustawy o emeryturach i ren-

tach z FUS, jak również występuje istotne zagadnienie prawne, sprowadzające się

„do konieczności rozważenia możliwości uwzględnienia pracy w charakterze nauczy-

ciela świadczonej poza obecnymi granicami Polski przy ustalaniu prawa do emerytu-

ry na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja podlega oddaleniu ponieważ jej podstawy okazały się nieusprawiedli-

wione. Wprawdzie zaskarżony wyrok w części dotyczącej ustalenia, iż okres pracy

wnioskodawczyni jest okresem pracy w szczególnym charakterze, pozostaje błędny,

lecz rozstrzygnięcie odpowiada obowiązującym przepisom prawa.

Istota sporu sprowadza się do rozważenia, czy okres nauczycielskiej pracy na

terytorium Ukrainy może być uznany za okres pracy w szczególnym charakterze w

3

rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy - Karta Nauczyciela. Zgodnie z powołaną regulacją

nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania

pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele klas, szkół, placówek, zakładów

specjalnych, zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni

okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w

szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy -

przejść na emeryturę. Za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze

uważa się zaś nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych

wykonujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela (art. 32

ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych). Według powołanego przepisu ustawie podlegają na-

uczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w publicznych

przedszkolach, szkołach i placówkach oraz zakładach kształcenia i placówkach do-

skonalenia nauczycieli działających na podstawie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o

systemie oświaty (Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329), zakładach poprawczych, schroni-

skach dla nieletnich oraz rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych

działających na podstawie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w

sprawach nieletnich (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r., Nr 11, poz. 109) oraz publicz-

nych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuń-

czych działających na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy spo-

łecznej (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r., Nr 64, poz. 414), jeśli zostali zatrudnieni

przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy o syste-

mie oświaty oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 137, poz. 1304). Usta-

wie podlegają również nauczyciele zatrudnieni w placówkach, wyraźnie wskazanych

w art. 1 ust. 2 - Karty Nauczyciela. Z cytowanych regulacji wynika zatem, że nauczy-

cielską pracą w szczególnym charakterze jest w zasadzie praca na terytorium Rze-

czypospolitej Polskiej, a poza jej granicami jedynie wyjątkowo. Uwzględniając dodat-

kowo treść normy prawnej wyrażonej w art. 88 ust. 1b Karty Nauczyciela, zgodnie z

którym do okresu 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze zalicza się

także okresy skierowania, na podstawie odrębnych przepisów, do pracy pedagogicz-

nej za granicą (por. zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 listopada

1992 r. w sprawie zasad i warunków kierowania za granicę uczniów w celu kształce-

nia i nauczycieli w celu doskonalenia, M.P. Nr 37, poz. 275 oraz rozporządzenie

Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 27 marca 2002 r. w sprawie zasad orga-

4

nizowania i kształcenia obywateli polskich czasowo przebywających za granicą,

wspomagania nauczania historii, geografii i języka polskiego wśród Polonii oraz za-

kresu świadczeń przysługujących nauczycielom polskim skierowanym w tym celu do

pracy za granicą, Dz.U. Nr 44, poz. 409) okresem pracy w szczególnym charakterze

jest również praca wykonywana na podstawie skierowania (w tym skierowania wyni-

kającego z umów międzynarodowych i międzyrządowych) w polskich placówkach

oświatowo-wychowawczych za granicą lub w placówkach zagranicznych, kształcą-

cych polskie dzieci. Nie chodzi przy tym o granice Rzeczypospolitej Polskiej z okresu

poprzedzającego dzień 17 września 1939 r., na co błędnie wskazuje wnioskodaw-

czyni, ale o aktualne terytorium Państwa Polskiego. Wniosku tego nie zmienia fakt

uznania okresu wykonywania pracy wnioskodawczyni jako okresu składkowego na

podstawie art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych, zgodnie z którym okresami składkowymi są okresy zatrudnienia

za granicą osób, które w tym czasie nie były obywatelami polskimi, jeżeli osoby te

powróciły do kraju po dniu 22 lipca 1944 r. i zostały uznane za repatriantów. Jest to

bowiem przepis wyrażający swoistą prawną fikcję, pozwalającą na uznanie okresu

zatrudnienia, w którym składka nie była odprowadzana do Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, jako okresu składkowego. Instytucję fikcyjnych okresów składkowych

należy więc wyraźnie odróżnić od uznawania pracy w szczególnym charakterze, co z

reguły jest warunkiem wcześniejszego nabycia uprawnień emerytalnych. W tym

kontekście omawiana norma ma szczególny i wyjątkowy charakter, a zatem zgodnie

z zasadą - exceptiones non sunt extentendae - nie może być interpretowana w spo-

sób rozszerzający. Nie jest również możliwe wyinferowanie na tej podstawie normy

postępowania nakazującej uwzględnienie tego okresu jako pracy w szczególnym

charakterze. Taka interpretacja art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy emerytalnej wynika z ko-

nieczności ścisłego stosowania przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, w któ-

rym z uwagi na bezwzględnie obowiązujący charakter norm prawnych przeważa for-

malistyczne ujęcie uprawnień ubezpieczonych. Wykonywanie pracy w szczególnym

charakterze dotyczy zatem tylko tych pracowników, których taki charakter pracy

określają ustawy, a nie tylko postanowienia umów o pracę i rodzaj powierzonych

obowiązków, przy czym chodzi zarówno o rodzaj wykonywanej pracy, jak i o jej miej-

sce. W tym kontekście zarówno przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, jak i art. 32

ust. 3 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie pozwala na uznanie pracy dy-

daktycznej wykonywanej w N.S. za pracę w szczególnym charakterze. Powyższe

5

stanowisko znajduje swoje potwierdzenie w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego, zgodnie z którym okres pracy nauczyciela za granicą w szkole przyza-

kładowej zagranicznego pracodawcy, uznany za okres składkowy, nie jest okresem

pracy wykonywanej w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (wyrok SN z dnia 21 września 2004 r., II

UK 42/04, dotychczas niepublikowany).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.

========================================