V CK 562/04

Wyrok z dnia 12 maja 2005 r., V CK 562/04

Przymusowe umorzenie udziałów nie może być wykorzystywane do

usunięcia wspólnika ze spółki z przyczyn przewidzianych w art. 266 § 1 k.s.h.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Doroty S. i Romana S. przeciwko

Przedsiębiorstwu Usługowo-Handlowemu "E.", spółce z o. o. w D.G. o stwierdzenie

nieważności uchwały, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 maja

2005 r. kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia

7 kwietnia 2004 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Dorota i Roman S. w pozwie skierowanym przeciwko Przedsiębiorstwu

Usługowo-Handlowemu „E.”, spółce z o.o. w D.G. wnieśli o stwierdzenie

nieważności uchwały zgromadzenia wspólników pozwanej spółki z dnia 19 grudnia

2002 r., powołując się na sprzeczność tej uchwały z art. 199 k.s.h.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2004 r. oddalił apelację pozwanej

spółki od uwzględniającego powództwo wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z

dnia 23 lipca 2003 r.

Pozwana spółka została zawiązana umową z dnia 16 lutego 2001 r., której

§ 12 miał następującą treść: „Z zachowaniem postanowień kodeksu spółek

handlowych udziały w kapitale zakładowym mogą być umarzane; spółka może

nabywać udziały celem ich umorzenia”. Zaskarżoną uchwałą, podjętą większością

ponad dwóch trzecich głosów, dodano do § 12 umowy spółki ustępy 2 i 3. Zmiana

polegała na dopuszczeniu umorzenia udziałów wspólnika w razie prowadzenia

przez niego opisanej przykładowo działalności konkurencyjnej, istnienia wad aportu

uniemożliwiających jego wykorzystanie zgodnie z przeznaczeniem, popełnienia

przestępstwa na szkodę spółki stwierdzonego prawomocnym wyrokiem oraz

śmierci wspólnika, gdy spadkobiercy nie zgłoszą się w ciągu roku od daty śmierci;

we wskazanych przypadkach zarząd po uzyskaniu pozytywnej opinii rady

nadzorczej powinien podjąć uchwałę o umorzeniu udziałów przez obniżenie kapitału

zakładowego lub umorzenie z czystego zysku. Zaskarżona uchwała została

zarejestrowana przez sąd rejestrowy. Powodowie głosowali przeciwko niej i zgłosili

sprzeciw z żądaniem jego zaprotokołowania. Powództwo wytoczyli w terminie

określonym w art. 252 § 3 k.s.h.

Sąd Okręgowy, stwierdzając na podstawie art. 252 k.s.h. nieważność

zaskarżonej uchwały, wyjaśnił, że art. 199 § 4 k.s.h. dopuszcza umorzenie udziałów

bez podjęcia uchwały przez zgromadzenie wspólników (tzw. umorzenie

automatyczne). Uzależnia je jednak od precyzyjnego określenia w umowie spółki

zdarzeń, których ziszczenie się powoduje umorzenie udziałów, zaskarżona zaś

uchwała nie odpowiada temu wymaganiu. Sąd Okręgowy uznał ponadto treść

zaskarżonej uchwały za nie dającą się pogodzić z innymi jeszcze przepisami

ustawy (art. 266 i 246 § 3 k.s.h.). (...)

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację pozwanej spółki, podzielił pogląd Sądu

Okręgowego, że zmiana umowy spółki polegająca na dopuszczeniu przymusowego

umorzenia udziałów może być, według art. 246 § 3 k.s.h., dokonana tylko za zgodą

wszystkich wspólników. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, uszczuplenie praw

udziałowych, o którym mowa w art. 246 § 3 k.s.h., obejmuje oczywiście także

zmianę postanowień umowy spółki polegającą na wprowadzeniu przymusowego

umorzenia udziałów lub na dokonaniu rozszerzenia granic przymusowego

umorzenia udziałów.

Sąd Apelacyjny zgodził się również z zapatrywaniem Sądu Okręgowego, że

zaskarżona uchwała nie spełniała wymagań art. 199 § 4 k.s.h. co do określenia

zdarzeń uzasadniających automatyczne umorzenie udziałów. Zdarzenia te powinny

być określone jednoznacznie, a kwestionowana uchwała wiąże ziszczenie się tych

zdarzeń z ocenami rady nadzorczej i zarządu.

Pozwana spółka zarzuciła w kasacji naruszenie art. 246 § 3 w związku z art.

199 § 1 i 4 k.s.h. oraz naruszenie art. 199 § 4 k.s.h.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 246 § 3 k.s.h. przez błędną wykładnię – przyjęcie, że

uszczupleniem praw udziałowych w rozumieniu tego przepisu jest także zmiana

umowy spółki polegająca na dodaniu postanowień określających przesłanki i tryb

przymusowego umorzenia udziałów, w tym postanowień przewidujących tzw.

automatyczne umorzenie udziałów w razie zaistnienia określonych zdarzeń – jest

trafny. Poprzednik omawianego przepisu, art. 237 § 3 k.h., nie wymieniał uchwały

dotyczącej zmiany umowy spółki uszczuplającej prawa udziałowe. Mowa w nim była

o uchwałach zmieniających umowę spółki zwiększających świadczenia wspólników

lub uszczuplających prawa przyznane osobiście poszczególnym wspólnikom.

Wprowadzona modyfikacja – przyjęcie w art. 246 § 3 k.s.h., że wymaga zgody

wszystkich wspólników, których dotyczy, uchwała zmieniająca umowę spółki

zwiększająca świadczenia wspólników lub uszczuplająca prawa udziałowe albo

prawa przyznane osobiście poszczególnym wspólnikom – była reakcją na

kontrowersję, która wyłoniła się na tle art. 237 § 3 k.h.: czy prawa przyznane

osobiście wspólnikowi to tylko uprawnienia związane z jego osobą, czy także

uprawnienia przysługujące mu jako udziałowcowi spółki na tych samych zasadach

co innym wspólnikom. Wymieniając, obok uchwały dotyczącej zmiany umowy spółki

uszczuplającej prawa przyznane osobiście poszczególnym wspólnikom, uchwałę

dotyczącą zmiany umowy spółki uszczuplającą prawa udziałowe, ustawodawca

sprzeciwił się tendencji do uznawania za prawa przyznane osobiście uprawnień

przysługujących wspólnikowi jako udziałowcowi spółki na tych samych zasadach co

innym wspólnikom oraz poddał oba rodzaje uchwał takiemu samemu reżimowi

prawnemu; podjęcie ich uzależnił od zgody wszystkich wspólników, których one

dotyczą.

Prawa udziałowe w przedstawionym znaczeniu nie zostają uszczuplone przez

dodanie do umowy spółki postanowień przewidujących przymusowe umorzenie

udziałów, ponieważ taka zmiana jedynie otwiera możliwość umorzenia udziałów bez

zgody wspólników; powoduje powstanie nieodzownej, warunkującej przymusowe

umorzenie udziałów regulacji na poziomie statutowym (art. 199 § 1 k.s.h.). Dopiero

umorzenie udziałów na skutek spełnienia się przesłanek określonych w zmienionej

umowie spółki i przepisach art. 199 k.s.h. spowoduje uszczuplenie praw

udziałowych. Jeśliby nawet przyjąć, że z chwilą samej omawianej zmiany umowy

spółki można mówić już o „obowiązku znoszenia przez wspólników umorzenia”, to

taki obowiązek trudno rozpatrywać w kategoriach uszczuplenia praw udziałowych.

Wykładnia językowa art. 246 § 3 k.s.h., poparta argumentami natury historycznej,

prowadzi zatem do wniosku, że przepis ten nie ma zastosowania do uchwał

dotyczących zmiany umowy spółki określających przesłanki i tryb przymusowego

umorzenia udziałów. Do podjęcia uchwały dotyczącej zmiany umowy spółki

określającej przesłanki i tryb przymusowego umorzenia udziałów wystarcza więc

większość dwóch trzecich głosów (art. 246 § 1 k.s.h.).

Wniosek ten znajduje potwierdzenie również w wykładni systemowej.

Odnoszący się do spółki akcyjnej art. 415 § 3 k.s.h., będący zmodyfikowaną wersją

art. 408 § 3 k.h., stanowiący – podobnie jak art. 246 § 3 k.s.h. – że uchwała

dotycząca zmiany statutu zwiększająca świadczenia akcjonariuszy lub

uszczuplająca prawa przyznane osobiście poszczególnym akcjonariuszom zgodnie

z art. 354 k.s.h., wymaga zgody wszystkich akcjonariuszy, których dotyczy, nie ma

z pewnością zastosowania do zmiany statutu polegającej na dopuszczeniu

przymusowego umorzenia akcji. Chcąc zaś zacieśnić autonomię woli akcjonariuszy

w zakresie zmiany statutu dopuszczającej przymusowe umorzenie akcji,

ustawodawca postanowił w niemającym odpowiednika wśród przepisów o spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością przepisie art. 359 § 5 k.s.h., że zmiana statutu

przewidująca przymusowe umorzenie akcji nie może dotyczyć akcji, które zostały

objęte przed jej wpisem do rejestru.

Trafne podniesienie zarzutu naruszenia art. 246 § 3 k.s.h. nie mogło jednak

mieć wpływu na wynik sprawy, gdyż bezzasadny okazał się drugi zarzut spółki. Nie

podważyła ona wyroku Sądu Apelacyjnego w zakresie, w którym zaskarżona

uchwała została uznana za sprzeczną z art. 199 § 4 k.s.h.

Udział w wyniku umorzenia wygasa, osoba, która nie ma, oprócz umorzonego,

innego udziału, przestaje więc być z chwilą umorzenia wspólnikiem. W związku z

tym wyłania się pytanie o stosunek przymusowego umorzenia udziałów, w tym

zwłaszcza tzw. automatycznego, do instytucji wyłączenia wspólnika ze spółki z

dotyczących go przyczyn w drodze orzeczenia sądu (art. 266 k.s.h.).

Należy opowiedzieć się za poglądem, że instytucja przymusowego umorzenia

udziałów nie może być wykorzystywana do usunięcia wspólnika ze spółki z

przyczyn, które ma na względzie art. 266 § 1 k.s.h. Takie jej wykorzystywanie

stanowiłoby obejście art. 266 k.s.h.

Niezależnie od tego, na przeszkodzie wspomnianemu jej wykorzystywaniu

stoją wymagania stawiane przez art. 199 k.s.h. postanowieniom umowy spółki

dotyczącym przymusowego umorzenia udziałów. Przyjmuje się, że przesłanki

przymusowego umorzenia udziałów realizowanego w drodze uchwały

zgromadzenia wspólników powinny być w umowie spółki określone w sposób

eliminujący uznaniowość zgromadzenia wspólników przy ich ustalaniu. W równym

stopniu niedopuszczalne jest określenie w umowie spółki w sposób umożliwiający

taką uznaniowość przesłanek tzw. umorzenia automatycznego. Skoro chodzi tu o

umorzenie następujące w razie ziszczenia się określonego zdarzenia, bez

podejmowania przez zgromadzenie wspólników uchwały o umorzeniu, miarodajne

zdarzenie musi być oznaczone dokładnie i w sposób wykluczający czynnik uznania

w zakresie jego ustalenia przez zarząd spółki. Tymczasem stwierdzenie przyczyn

dotyczących wspólnika, które ma na względzie art. 266 § 1 k.s.h., łączy się na ogół

z dokonywaniem ocen postępowania wspólnika, a więc zakłada element uznania.

W konsekwencji, za właściwe pole zastosowania tzw. automatycznego

umorzenia udziałów należy uznać sytuacje, w których umorzenie udziałów

następuje z dokładnie określonych przyczyn, mających charakter zdarzeń

dotyczących spółki, i leży w interesie objętych umorzeniem wspólników. Chodzi tu –

jak się wskazuje w piśmiennictwie – np. o przypadki niepowołania określonego

wspólnika do zarządu, odwołania określonego wspólnika z zarządu, zmiany

przedmiotu działalności spółki, podwyższenie lub obniżenie kapitału zakładowego.

W świetle powyższych uwag, już samo wskazanie w zaskarżonej uchwale,

jako przyczyn przymusowego umorzenia udziałów bez podejmowania uchwały

zgromadzenia wspólników, przypadków – i to wymienionych jedynie przykładowo –

prowadzenia przez wspólnika działalności konkurencyjnej wobec spółki nakazywało

uznać tę uchwałę za sprzeczną z art. 199 § 4 k.s.h. Oczywiście, niezgodne z

omawianym przepisem było także uzależnienie uchwały zarządu o umorzeniu

udziałów – mogącej mieć w myśl tego przepisu jedynie charakter deklaratywny – od

pozytywnej opinii rady nadzorczej.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312

k.p.c.).