I KZP 12/05

UCHWAŁA Z DNIA 24 MAJA 2005 R.

I KZP 12/05

Ukończenie przez nieletniego, o którym mowa w art. 13 ustawy z dnia

26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z

2002 r. Nr 11, poz. 109 ze zm.), 21 lat w czasie orzekania, nie stoi na prze-

szkodzie wymierzeniu mu kary z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, o ile

zachodzą przesłanki określone w art. 10 tej ustawy. W braku takich pod-

staw postępowanie wszczęte w związku z popełnieniem przez nieletniego

czynu karalnego ulega umorzeniu.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: D. Rysińska (sprawozdawca), R. Sądej.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja G. po rozpoznaniu, przedstawio-

nego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O., postano-

wieniem z dnia 28 stycznia 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy użyty w przepisie art. 13 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o po-

stępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r., Nr 11, poz.

109) zwrot >nieletni, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w

art. 1 § 2 pkt 2 lit. a), ale w chwili orzekania ukończył lat 18<, wobec które-

go sąd właściwy według przepisów kodeksu postępowania karnego rozpo-

znając sprawę na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n., może wymierzyć karę

2

z nadzwyczajnym jej złagodzeniem, oznacza osobę, która w chwili orzeka-

nia nie ukończyła lat 21?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne zrodziło się na tle następującej sytuacji procesowej.

Do Wydziału II Karnego Sądu Rejonowego w K. wpłynęła sprawa

Andrzeja G., urodzonego dnia 29 listopada 1980 r., w której akt oskarżenia,

skierowany przez prokuratora na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 ustawy z dnia

26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, zarzucał

popełnienie czynu kwalifikowanego z art. 279 § 1 k.k., polegającego na

tym, że „w okresie od 20 maja do 23 maja 1994 r. w K., poprzez wypchnię-

cie skrzydła okna w budynku Społecznej Szkoły Podstawowej włamał się

do niej, a następnie po wybiciu szyb w drzwiach wejściowych do klas,

wszedł do ich wnętrza, skąd zabrał w celu przywłaszczenia książki, pienią-

dze, zegar i inne przedmioty o łącznej wartości 1 420 000 starych złotych

na szkodę wymienionej szkoły”. W sprawie ustalono, że umorzone począt-

kowo (z powodu niewykrycia sprawców) postępowanie w tej sprawie, zo-

stało podjęte na nowo w dniu 18 listopada 2002 r., i w jego ramach, w dniu

13 listopada 2003 r., postawiono Andrzejowi G. zarzut popełnienia opisa-

nego wyżej czynu.

Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2004 r. Sąd Rejonowy w K. umo-

rzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., wyrażając pogląd,

że „w niniejszej sprawie brak jest podstaw prawnych do wymierzenia kary

oskarżonemu, który w czasie popełnienia zarzucanego mu czynu był osobą

3

nieletnią a w chwili orzekania jest już osobą dorosłą i ma ukończone 24 la-

ta – nie podlega więc przepisom ustawy o postępowaniu w sprawach nie-

letnich z dnia 26 października 1982 r.”, a ponadto „nie ma możliwości orze-

czenia środków poprawczych lub wychowawczych w oparciu o powołaną

ustawę, albowiem środki te mogą być stosowane tylko wobec nieletniego

do ukończenia przez niego 21 roku życia”. Zdaniem Sądu Rejonowego,

nieletnim w rozumieniu ustawy jest, w związku z treścią art. 1 § 2 pkt 1 w

zw. z art. 1 § 1 pkt 1-3 u.p.n., osoba która nie ukończyła 21 lat. Sąd ten

stwierdza więc istnienie luki prawnej, wywodząc, że choć „fakt popełnienia

przestępstwa pomiędzy 13 a 17 rokiem życia (wyłączając sytuację określo-

ną w art. 10 § 2 k.k.) nie jest prawnie obojętny, to brak jest podstawy do

pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności prawnej w momencie, gdy nie

jest on już nieletnim w rozumieniu ustawy o postępowaniu w sprawach nie-

letnich”.

Powyższe postanowienie zaskarżył prokurator, który w zażaleniu za-

rzucił obrazę przepisu art. 18 § 1 i 2 u.p.n., mającą wpływ na treść orze-

czenia, polegającą na błędnym przyjęciu, że przepis ten nie stanowi pod-

stawy prawnej do wymierzenia Andrzejowi G. kary z uwagi na osiągnięcie

przezeń w chwili orzekania 24 lat. W uzasadnieniu zażalenia prokurator

podniósł m. in., że podstawę do wymierzenia oskarżonemu kary stanowi

przepis art. 13 u.p.n., który nie zawiera ograniczenia w zakresie górnej

granicy wieku sprawcy, do której możliwe jest pociągnięcie go do odpowie-

dzialności. Na podstawie powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskar-

żonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając złożone zażalenie, Sąd Okręgowy w O. powziął wątpli-

wość co do interpretacji przepisu art. 13 u.p.n., wyrażoną w prezentowa-

nym na wstępie zagadnieniu. Dokonując, w uzasadnieniu jego analizy

przez pryzmat przepisów art. 18 § 1 pkt 2 oraz art. 1 § 1 pkt 3, art. 73 § 1 i

art. 94 u.p.n. Sąd Okręgowy deklaruje, że skłania się do stanowiska sądu

4

pierwszej instancji co do istnienia w stanie prawnym luki, uzasadniającej

umorzenie postępowania.

Zajmując stanowisko w omawianej kwestii, Prokurator Prokuratury

Krajowej wniósł o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały, że „nieletni, któ-

ry dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa w art. 1 § 1 pkt 2 lit. a

u.p.n., ale w chwili orzekania ukończył lat 18 i wobec którego sądem wła-

ściwym na podstawie art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n. jest sąd właściwy według

przepisów k.p.k. podlega odpowiedzialności za czyn karalny także po

ukończeniu lat 21”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Sposób sformułowania przedstawionego do rozstrzygnięcia zagad-

nienia prawnego świadczy, że zasadniczej wykładni ustawy wymaga, zda-

niem Sądu Okręgowego, wyrażenie „nieletni”, zawarte w przepisie art. 13

ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nielet-

nich (Dz. U. z 2002 r., Nr 11, poz. 109 ze zm.), który to przepis statuuje

materialno-prawne podstawy wymierzenia osobie o tym statusie kary za

popełnienie czynu karalnego w postaci przestępstwa lub przestępstwa

skarbowego. Przyjęcie powyższego za wyłączny punkt odniesienia musia-

łoby powodować odmowę podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały, ponie-

waż ustawa, we wskazanym zakresie, nie wymaga wykładni o „zasadni-

czym” – jak stanowi przepis art. 441 § 1 k.p.k. – charakterze. Z uzasadnie-

nia przedstawionego zagadnienia wynika jednak, że wątpliwości pytające-

go sądu dotyczą rozumienia zawartego w art. 13 u.p.n. wyrażenia „nieletni”

na tle innych unormowań ustawy, zwłaszcza na tle art. 1 § 1 pkt 3, art. 73 §

1 i art. 94 u.p.n., w czym sąd ten – w kontekście określonych przepisem

art. 13 u.p.n. przesłanek wymierzenia kary – upatruje ograniczenia podmio-

towego zakresu stosowania art. 13 u.p.n. tylko w stosunku do osób, które w

dacie orzekania nie ukończyły 21 lat. Z tego powodu, a także mając na

uwadze, iż pojęcie nieletniego w ustawie o postępowaniu w sprawach nie-

5

letnich jest niejednolite, Sąd Najwyższy uznał za uzasadnione odniesienie

się do przedstawionych w pytaniu wątpliwości interpretacyjnych. I tak:

1. W przepisie art. 1 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o

postępowaniu w sprawach nieletnich wspólną nazwą „nieletni” określono

osoby, wobec których – w zależności od ich wieku – mogą być podejmo-

wane różne czynności (mające swe źródło w rożnych zachowaniach tych

osób) wskazane w art. 1 § 1 pkt 1-3 u.p.n. Każdemu z wymienionych tu ro-

dzajów postępowań przyporządkowano inny wiek osób, wobec których

przepisy ustawy mogą mieć zastosowanie. Tego rodzaju zróżnicowanie

świadczy o tym, że niezależnie od wspólnej nazwy nadanej osobom podle-

gającym omawianej ustawie, niezależnie też od tego, że zakresy stosowa-

nia jej przepisów często się ze sobą pokrywają, nic nie upoważnia do „mie-

szania” (łączenia) tych zakresów z pominięciem – jak uczynił to Sąd Rejo-

nowy a w ślad za nim sąd odwoławczy – leżących u ich podstaw różnic do-

tyczących przedmiotu postępowań, którymi objęte są kolejne kategorie nie-

letnich. Pominięcie tych właśnie założeń doprowadziło sądy do wyrażenia

nieuprawnionego poglądu, że nieletnim, w rozumieniu ustawy, jest osoba,

która nie ukończyła 21 lat. Stwierdzenie to wszak jest prawdziwe tylko w

stosunku do osoby, względem której są wykonywane już orzeczone środki

wychowawcze lub poprawcze (pkt 3 § 1 art. 1 u.p.n.), nie jest zaś prawdzi-

we co do osoby, wobec której postępowanie nie weszło jeszcze na etap

wykonania orzeczenia, lecz przepisy ustawy mają do niej zastosowanie w

związku z koniecznością podjęcia działań zmierzających do zapobiegania i

zwalczania demoralizacji; w tym wypadku nieletnim jest osoba, która nie

ukończyła lat 18 (pkt 1 § 1 art. 1 u.p.n.), a nie lat 21. Podobnie nie sposób

podzielić słuszności przytaczanej tezy wobec osoby, co do której przepisy

u.p.n. mają zastosowanie w związku z popełnieniem czynu karalnego (pkt

2 § 1 art. 1 u.p.n.). Skoro jedynym warunkiem stosowania ustawy jest po-

pełnienie takiego czynu między 13 a 17 rokiem życia, to niezależnie od

6

momentu podejmowania w związku z tym decyzji wobec takiej osoby (a co

za tym idzie od jej aktualnego wieku), niezależnie też od rodzaju środków

(kary), jakie w ogóle można wobec niej zastosować, pozostaje ona „nielet-

nim” i podlega jej przepisom.

2. Dokonując analizy unormowania art. 13 u.p.n. w myśl zasad wy-

kładni językowej należy mieć na uwadze zarówno to, że przepis ten odnosi

się do postępowania o czyn karalny (określony w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a

u.p.n.), jak i to, iż dotyczy on postępowania w fazie wydawania orzeczenia

w stosunku do nieletniego, nie zaś na etapie wykonywania już zapadłego

orzeczenia o zastosowaniu wobec niego środka poprawczego. Jeśli więc w

przepisie posłużono się określeniem „nieletni”, to przytaczane brzmienie

przepisu w zestawieniu z treścią unormowania art. 1 § 1 pkt 2 u.p.n. pro-

wadzi do prostego wniosku co do znaczenia przytaczanego zwrotu, a więc,

że chodzi w nim o osobę, która dopuściła się czynu karalnego w postaci

przestępstwa lub przestępstwa skarbowego po ukończeniu lat 13 i przed

ukończeniem lat 17. Uwzględnienie powyższego nie daje podstaw do in-

terpretacji, iżby podmiotowy zakres stosowania art. 13 u.p.n. – w związku z

rozumieniem pojęcia „nieletni” na gruncie tego przepisu – miał być w jaki-

kolwiek sposób modyfikowany wiekiem tej osoby, w tym wiekiem 21 lat

ukończonych w chwili orzekania.

Modyfikację taką wprowadzono natomiast w samej treści art. 13

u.p.n. Nie można mieć jednak wątpliwości, że przepis ten wskazuje na jed-

no tylko ograniczenie jego stosowania w zakresie podmiotowym i ograni-

czenie to dotyczy jedynie dolnej granicy wieku nieletniego, a mianowicie

ukończenia przezeń – w momencie orzekania – 18 roku życia. Ustawo-

dawca nie ustanowił natomiast żadnych ograniczeń czy modyfikacji w sto-

sowaniu art. 13 u.p.n. w zależności od górnej granicy wieku w chwili roz-

strzygania, jak wyraźnie to uczynił (w zgodzie z treścią art. 1 § 1 pkt 3

u.p.n.) w przepisie art. 73 u.p.n., czy też w art. 94 u.p.n. Przekonuje to, że

7

orzeczenie kary na podstawie art. 13 u.p.n. – przy spełnieniu przesłanek jej

wymierzenia – jest możliwe wobec każdej osoby między 13 a 17 rokiem

życia w chwili popełnienia czynu karalnego i w wieku co najmniej 18 lat w

chwili orzekania; nie jest zatem limitowane wiekiem, do jakiego możliwe

jest wymierzenie takiej kary.

3. Należy zwrócić uwagę, że gdy chodzi o reakcję na popełnienie

czynu karalnego przepisy ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich są

skorelowane ze stosownymi unormowaniami Kodeksu karnego (art. 10) i

Kodeksu karnego skarbowego (art. 5). Odpowiedzialność karną lub karno-

skarbową ponosi bowiem osoba, która popełniła czyn zabroniony po ukoń-

czeniu 17 lat. Jednak, o ile osoba taka popełniła przestępstwo lub prze-

stępstwo skarbowe przed ukończeniem lat 18 a przemawiają za tym oko-

liczności wymienione w art. 10 § 4 k.k. i art. 5 § 2 k.k.s., możliwe jest sto-

sowanie wobec niej, w miejsce wymierzenia kary, środków przewidzianych

w u.p.n. Zauważyć trzeba, że choć w zakresie wykonywania tak orzeczo-

nych środków zastosowanie mają przepisy u.p.n. i wówczas osoba ta jest

„nieletnim” (por. art. 1 § 1 pkt 3 a także m.in. art. 69 § 1, art. 73 § 1, art. 94

u.p.n.), na etapie ich orzekania osobie tej, co oczywiste, status nieletniego

nie przysługuje (por. także postanowienie SN z dnia 28 listopada 1989 r., V

KZP 22/89, OSNKW 1990, z. 1-3, poz. 6).

Z kolei w art. 10 § 2 k.k. przewidziano możliwość pociągnięcia do od-

powiedzialności karnej osoby będącej nieletnim. Dotyczy ona takiej osoby,

która ukończyła lat 15 w chwili popełnienia jednego z taksatywnie wymie-

nionych, najpoważniejszych czynów zabronionych, jeżeli przemawiają za

tym okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i

warunki osobiste, a także bezskuteczność stosowanych dotychczas środ-

ków wychowawczych lub poprawczych. Nie ulega wątpliwości, że niezależ-

nie od wieku takiej osoby w dacie orzekania, nie traci ona statusu nielet-

niego w rozumieniu u.p.n., oraz iż ocena konkretnych okoliczności faktycz-

8

nych (por. np. art. 18 § 2 pkt. 1 lit. a u.p.n.) może doprowadzić do zastoso-

wania wobec niej, zamiast kary, środków wychowawczych lub popraw-

czych, orzekanych i wykonywanych w zgodzie z przepisami ustawy o po-

stępowaniu w sprawach nieletnich.

4. W powyższym kontekście, obejmującym styk przepisów tej ustawy,

Kodeksu karnego i Kodeksu karnego skarbowego w zakresie orzekania

kary oraz środków poprawczych i wychowawczych, a także wykonywania

tych orzeczeń, widać szczególnie wyraźnie, że treść uregulowań art. 73 § 1

i art. 94 u.p.n. nie może mieć znaczenia dla interpretacji unormowania art.

13 u.p.n. w sugerowanym w uzasadnieniu pytania prawnego kierunku, wy-

nikającym z uwzględnienia ograniczeń przewidzianych w tych przepisach.

Gdyby bowiem przyjąć – zgodnie ze stawianą w zagadnieniu tezą –

że osiągnięcie przez nieletniego wieku 21 lat miałoby stać na przeszkodzie

wymierzeniu mu kary na podstawie art. 13 u.p.n., to analogicznie należało-

by uznać, iż nie można jej orzec wobec nieletniego odpowiadającego w

warunkach art. 10 § 2 k.k. W obu sytuacjach chodzi wszak o nieletniego, w

obu też z nich chodzi o zbliżone przesłanki orzeczenia kary w miejsce

środka poprawczego lub wychowawczego (por. też art. 5 u.p.n.). Podobnie,

skoro w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a u.p.n. nie rozróżnia się rodzajów czynów o

znamionach przestępstw popełnionych przez nieletnich, do których przepi-

sy tej ustawy mają zastosowanie, to przyjęcie wskazanego założenia mu-

siałoby prowadzić do wniosku, że mimo popełnienia jednego z najcięż-

szych, wymienionych w art. 10 § 2 k.k. czynów (np. zabójstwa kwalifikowa-

nego) przez nieletniego, który lat 15 nie ukończył (a jest wysoce zdemorali-

zowany) – zastosowanie wobec niego konstrukcji art. 13 u.p.n., w warun-

kach tym przepisem przewidzianych, nie byłoby możliwe tylko dlatego, że

na przykład ukrywał się on do ukończenia 21 roku życia i wcześniej nie

zdołano orzec w jego sprawie. Nie trzeba szerzej uzasadniać, że takie

wnioskowanie byłoby w oczywisty sposób nieuprawnione. Nadmienić tylko

9

należy, że jakkolwiek omawiana ustawa oparta jest na modelu wychowaw-

czym, charakteryzującym się znaczną elastycznością w doborze właściwe-

go sposobu postępowania wobec nieletnich (z możliwością rezygnacji z

ingerencji sądowej), to w zakresie przeciwdziałania przestępczości zacho-

wano w niej (także w części dotyczącej postępowania wykonawczego) sze-

reg elementów o charakterze jurydycznym (karnistycznym), zobowiązują-

cych organa do określonego postępowania (szerzej A. Marek: Prawo kar-

ne, Warszawa 2000, s. 368-371; P. Górecki: Ustawa o postępowaniu w

sprawach nieletnich-po nowelizacji, Prok. i Pr. 2001, Nr 5, s. 34-52; R.

Kmiecik, T. Bojarski (red.): Naczelne zasady karno-procesowe w postępo-

waniu w sprawach nieletnich w: Postępowanie z nieletnimi, Lublin 1988, s.

110-111; M. Lubelski: Niektóre zagadnienia z pogranicza ustawy o postę-

powaniu w sprawie nieletnich i kodeksu karnego, tamże, s. 98-99).

Jako oczywistość należy też potraktować stwierdzenie, że art. 13

u.p.n. oraz art. 73 i art. 94 u.p.n. dotyczą innych zakresów regulacji ustawą

(środków zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nielet-

nich – Dział II ustawy, oraz postępowania wykonawczego – Dział IV), cha-

rakteryzujących się własną specyfiką – choć realizujących ten sam cel

ustawy i jej zasadnicze złożenia. Dość również powiedzieć, że w art. 13

u.p.n. (także w art. 10 § 3 k.k.) oraz w art. 94 u.p.n. zawarto zupełnie inne,

wynikające z innych przesłanek, uregulowania odnośnie co do granic wy-

miaru kary, która jest orzekana w wypadku niecelowości (nieadekwatności)

stosowania środka poprawczego (także orzekanego warunkowo), bądź wy-

konania orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie poprawczym. W przepisie

art. 13 u.p.n. (także w art. 10 § 3 k.k.) źródeł tych należy upatrywać

zwłaszcza w ocenie zmniejszonego, z uwagi na wiek, stopnia winy nielet-

niego w czasie popełnienia czynu zabronionego (przy uwzględnieniu cha-

rakteru przestępstw, za jakie ponosi on odpowiedzialność na podstawie art.

10 § 2 k.k.), gdy regulacja art. 94 u.p.n. wynika przede wszystkim z ograni-

10

czeń wieku, do jakiego wykonuje się środki poprawcze. Nie przekonują za-

tem, szerzej nieumotywowane, głosy w piśmiennictwie (B. Stańdo-

Kawecka, Odpowiedzialność nieletnich na tle nowej kodyfikacji karnej,

Prok. i Pr. 1998, Nr 7-8, s. 38), lansujące możliwość uznania, że wymiar

kary orzekanej na podstawie art. 13 u.p.n. jest ograniczony nie tylko obo-

wiązkiem jej nadzwyczajnego złagodzenia, ale również zakazem jej wymia-

ru na czas wykraczający poza granicę osiągnięcia przez nieletniego wieku

21 lat, jak o tym mowa w art. 94 u.p.n.

5. Dla wyniku rozważań nie ma oczywiście znaczenia, czy w wypad-

ku, o którym mowa w art. 13 u.p.n., sprawę rozpoznaje sąd rodzinny, czy

też sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego, jak

stanowi o tym art. 18 § 1 pkt 2 u.p.n. Ten ostatni przepis ma charakter wy-

łącznie proceduralny, decydujący o kompetencji danego sądu do rozstrzy-

gania sprawy w zależności od wieku nieletniego w momencie wszczęcia

przeciw niemu postępowania (vide postanowienie SN z dnia 18 lipca 2001

r., IV KKN 205/01, OSNKW 2001, z. 9-10, poz. 77). Zarówno zatem w

kompetencji sądu „karnego”, jak i sądu „rodzinnego” leży możliwość wymie-

rzenia nieletniemu kary wówczas, gdy w chwili orzekania ukończył on 18 (i

więcej) lat i spełnione zostały pozostałe materialno-prawne przesłanki jej

orzeczenia określone w art. 13 u.p.n., a także w art. 2, art. 3 i art. 5 u.p.n.

(por. także wyrok SN z dnia 3 września 1998 r., V KKN 301/98, Prok. i Pr.

1999, z. 5, poz. 18), przy czym należy podkreślić, że orzeczenie kary jest

fakultatywne i w gestii każdego z wymienionych sądów leży także stoso-

wanie środków wychowawczych oraz poprawczych. Jedynie na marginesie

można podnieść, że wymierzenie kary na podstawie art. 94 u.p.n. zostało

zastrzeżone do wyłącznej kompetencji sądu „rodzinnego”.

6. O ile, zarówno w wypadku określonym w art. 13, jak i w art. 94

u.p.n., przesłanką wymierzenia kary są względy celowościowe, wynikające

zwłaszcza z aktualnego wieku nieletniego i aktualnej oceny jego sytuacji

11

(postawy), o tyle art. 13 u.p.n. wymaga ponadto stwierdzenia, że w ogóle

istnieją podstawy do orzeczenia wobec nieletniego umieszczenia w zakła-

dzie poprawczym; karę można bowiem orzec wyłącznie w zastępstwie tego

środka. Rozważając podstawy tego orzeczenia, sąd obowiązany jest zatem

mieć na uwadze przede wszystkim wskazania jakie płyną z treści art. 10

u.p.n., wyznaczającego warunki, których spełnienie jest konieczne dla za-

stosowania środka poprawczego. Warunki te, to wysoki stopień demorali-

zacji nieletniego, charakter i okoliczności czynu oraz dotychczasowa nie-

skuteczność lub brak rokowań co do skuteczności stosowania innych środ-

ków (por. także m.in. wyrok SN z dnia 23 marca 1984, IV KR 60/84,

OSNPG 1984, Nr 11, poz. 106). Oczywiste jest przy tym, że ponieważ wy-

dawane po osiągnięciu przez nieletniego 18 lat orzeczenie dotyczy czynu

karalnego popełnionego przed ukończeniem przezeń 17 roku życia, ocena

podstaw stosowania środka poprawczego musi być kompleksowa i

uwzględniać także realia aktualne na datę rozważanego czynu. Stwierdze-

nia więc wymaga, czy byłyby również podstawy do umieszczenia nieletnie-

go w zakładzie poprawczym, gdyby orzekanie w stosunku do niego miało

miejsce przed ukończeniem przezeń 18 lat.

Z powyższego punktu widzenia, dla ustaleń co do istnienia podstaw

do orzeczenia umieszczenia w zakładzie poprawczym, nie są istotne ogra-

niczenia płynące z faktu, że środki poprawcze mogą być wykonywane je-

dynie do ukończenia przez nieletniego 21 lat. Okoliczność, że z uwagi na

osiągnięty wiek nie jest już możliwe wykonanie – a wobec tego również

orzeczenie – umieszczenia w zakładzie poprawczym nie oznacza przecież,

iż ocena przesłanek leżących u podstaw takiej decyzji traci na znaczeniu.

Przeciwnie, stwierdzenie istnienia warunków stosowania tego środka

przemawia za wymierzeniem w jego miejsce kary w myśl reguł określonych

przepisem art. 13 u.p.n., przy czym jest oczywiste, że rozważanie w oma-

12

wianej sytuacji kwestii niecelowości stosowania środków poprawczych sta-

je się bezprzedmiotowe.

Inna natomiast konkluzja rysuje się wówczas, gdy dokonana pod

wskazanym kątem ocena prowadzi do wnioskowania o braku merytorycz-

nych podstaw do umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym. Zau-

ważyć trzeba, że niespełnienie tej przesłanki stanowi nie tylko przeszkodę

do wymierzenia nieletniemu kary, ale również oznacza, iż w ogóle brak jest

jakichkolwiek podstaw do prowadzenia wobec niego postępowania, gdyż

stosowanie przewidzianych ustawą środków nie dość, że jest już niecelo-

we, to nie jest możliwe. Stwierdzenie zaś braku podstaw do ingerencji są-

dowej prowadzi do wniosku, że postępowanie, wszczęte w związku z po-

pełnieniem przez nieletniego czynu karalnego, winno (w każdym jego sta-

dium) ulec umorzeniu. Dodać tylko trzeba, że w wypadku, gdy sądem orze-

kającym w sprawie jest sąd „rodzinny”, rozstrzygnięcie takie znajduje pod-

stawę w art. 21 § 2 u.p.n., jako że przepis ten nakazuje umorzenie postę-

powania w każdej sytuacji, gdy jego prowadzenie wobec nieletniego staje

się zbyteczne. Natomiast, gdy sprawę rozpoznaje, na podstawie art. 18 § 1

pkt 2 u.p.n., sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania kar-

nego, podstawę tę – wobec stwierdzenia przeszkody do prowadzenia wo-

bec nieletniego postępowania karnego – stanowi odpowiednio przepis art.

17 § 1 pkt 11 k.p.k.

7. Przeprowadzone rozważania prowadzą do konkluzji, że osoba,

która popełniła czyn karalny o znamionach przestępstwa lub przestępstwa

skarbowego między 13 a 17 rokiem życia, ale w czasie orzekania ukończy-

ła 18 lat, nie traci statusu nieletniego, w rozumieniu art. 13 ustawy z dnia

26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich wraz z

osiągnięciem w tej dacie wieku 21 lat. Okoliczność ta nie stoi zatem na

przeszkodzie wymierzeniu takiemu nieletniemu kary z nadzwyczajnym jej

złagodzeniem, o ile zachodzą przesłanki orzeczenia umieszczenia go w

13

zakładzie poprawczym, określone w art. 10 tej ustawy. W braku takich pod-

staw wszczęte postępowanie ulega umorzeniu.