I KZP 14/05

UCHWAŁA Z DNIA 24 MAJA 2005 R.

I KZP 14/05

W postępowaniu odwoławczym, toczącym się na skutek zaskarżenia

orzeczenia obejmującego zarówno czyn uznany za przestępstwo, jak i

czyn zakwalifikowany przez sąd pierwszej instancji jako wykroczenie (art.

400 k.p.k.), sąd odwoławczy stosuje przepisy Kodeksu postępowania kar-

nego.

Przewodniczący: sędzia SN J. Szewczyk.

Sędziowie SN: A. Deptuła, E. Strużyna (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Tomasza S., po rozpoznaniu, przedsta-

wionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K., posta-

nowieniem z dnia 29 grudnia 2004 r., zagadnienia prawnego wymagające-

go zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy zawarty w art. 400 k.p.k. nakaz stosowania w dalszym toku postępo-

wania przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia w

przypadku uznania, że czyn oskarżonego stanowi wykroczenie ma zasto-

sowanie w sytuacji, gdy w ramach jednego postępowania toczącego się

przeciwko oskarżonemu, Sąd pierwszej instancji w tym samym orzeczeniu

jednocześnie uznał, że jeden z czynów zarzucanych oskarżonemu stanowi

przestępstwo, a drugi czyn stanowi wykroczenie, zaś prokurator we wno-

szonej na niekorzyść oskarżonego apelacji kwestionuje całość orzeczenia

Sądu pierwszej instancji, a tym samym oznacza, że należy stosować przed

2

Sądem drugiej instancji przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wy-

kroczenia, co do czynu uznanego w wyroku Sądu pierwszej instancji za

wykroczenie oraz przepisy Kodeksu postępowania karnego co do czynu

uznanego w wyroku Sądu pierwszej instancji za przestępstwo, a w przy-

padku udzielenia odpowiedzi pozytywnej, czy oznacza to, iż Sąd Odwo-

ławczy może wówczas rozpoznać te apelacje łącznie na jednej rozprawie

odwoławczej, stosując jednocześnie obie procedury ale orzekając – sto-

sownie do przepisów art. 400 k.p.k. – w tym samym składzie tj. składzie

określonym w art. 30 § 2 k.p.k., czy też Sąd odwoławczy jest zobowiązany

do wyłączenia sprawy o wykroczenie i sprawy o przestępstwa do odrębne-

go rozpoznania i stosując wtedy już rozłącznie przepisy Kodeksu postępo-

wania w sprawach o wykroczenia i przepisy Kodeksu postępowania karne-

go, winien raz orzekać w składzie określonym w art. 14 § 1 pkt 4 k.p.w., a

w drugim wypadku orzekać w składzie wynikającym z art. 30 § 2 k.p.k.”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w K. wątpliwości, które zdaniem

tego Sądu wymagały dokonania zasadniczej wykładni ustawy w trybie

określonym w art. 441 k.p.k., powstały w następującej sytuacji procesowej.

Tomasz S. oskarżony został o popełnienie przestępstw określonych

w art. 279 §1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. oraz przestępstwa określonego w art.

278 §1 k.k. Sąd Rejonowy w K., rozpoznając sprawę, na podstawie art.

399 §1 k.p.k. w toku rozprawy uprzedził strony o możliwości zakwalifikowa-

nia zarzucanej oskarżonemu kradzieży (art. 278 §1 k.k.) jako wykroczenia

określonego w art. 119 §1 k.w.

3

Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2004 r. Sąd Rejonowy uniewinnił oskar-

żonego od zarzutu popełnienia przestępstw określonych w art. 279 §1 k.k.

w zw. z art. 12 k.k., natomiast czyn zakwalifikowany w akcie oskarżenia

jako kradzież z art. 278 §1 k.k. zakwalifikował jako wykroczenie określone

w art. 119 §1 k.w. i na podstawie art. 5 §1 pkt 4 k.p.w. umorzył w tym za-

kresie postępowanie z powodu przedawnienia orzekania.

Wyrok w całości zaskarżył prokurator apelacją wniesioną po upływie

11 dni od daty doręczenia mu odpisu wyroku z uzasadnieniem.

Sąd Okręgowy w K. przy rozpoznawaniu apelacji powziął wątpliwości

co do tego w jakim układzie w postępowaniu odwoławczym pozostają wo-

bec siebie przepisy Kodeksu postępowania karnego i przepisy Kodeksu

postępowania w sprawach o wykroczenia. Z uzasadnienia postanowienia

Sądu Okręgowego można wnosić, że uzależnia on rozstrzygnięcie tej kwe-

stii od odpowiedzi na pytanie – co należy rozumieć w kontekście art. 400

k.p.k. pod pojęciem „sprawy”. Czy w wypadku, gdy wyrok sądu pierwszej

instancji obejmuje orzeczenie zarówno co do przestępstwa jak i co do wy-

kroczenia, to w postępowaniu odwoławczym mamy do czynienia z jedną

sprawą, do której należy stosować przepisy Kodeksu postępowania karne-

go, czy z dwiema sprawami, z których każda będzie wymagała stosowania

innej procedury. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie tylko w świetle treści art.

400 k.p.k., ale także postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 paździer-

nika 2003 r., IV KK 94/03 (OSNKW 2004, z. 2, poz. 16) pojęcie „sprawy”

można odnieść tylko do tego czynu, który uznany został za wykroczenie.

Trzeba więc przyjąć, że w rozważanej sytuacji występują dwie sprawy, tzn.

sprawa o wykroczenie i sprawa o przestępstwo, a w tym układzie powstaje

wątpliwość „czy sąd odwoławczy może orzekać na jednej rozprawie odwo-

ławczej, stosując obie procedury i – co jeszcze ważniejsze – w jakim skła-

dzie miałby orzekać na tej rozprawie”.

4

Wątpliwości Sądu Okręgowego sprowadzają się w szczególności do

tego, czy sąd odwoławczy winien rozpoznać apelację w sprawie o wykro-

czenie łącznie z apelacją w sprawie o przestępstwo, orzekając w składzie

właściwym dla rozpoznania apelacji w sprawie o przestępstwo (art. 29 § 1

k.p.k.) i podjąć decyzję w trybie określonym w art. 430 § 1 k.p.k. w zw. z

art. 109 § 2 k.p.w., czy też stosować w takim wypadku zarówno przepisy

Kodeksu postępowania karnego jak i przepisy Kodeksu postępowania w

sprawach o wykroczenia „z wszelkimi konsekwencjami (w tym i co do skła-

dów orzekających)”, a wreszcie, czy obie procedury nie powinny być sto-

sowane po uprzednim wyłączeniu do odrębnego rozpoznania sprawy o

czyn zakwalifikowany jako wykroczenie.

Sąd Okręgowy zakłada wprawdzie także możliwość uznania, że w

omawianym układzie mamy do czynienia z jedną sprawą, a mianowicie

„sprawą o przestępstwo”, ale uznając tego rodzaju tezę za wątpliwą,

stwierdza, że nie zasługuje ona na uwagę.

W pisemnym wniosku złożonym do akt sprawy przez Prokuraturę

Krajową wyrażony został pogląd, że do środka odwoławczego wniesionego

od orzeczenia obejmującego zarówno czyn stanowiący przestępstwo, jak i

czyn zakwalifikowany jako wykroczenie, sąd odwoławczy winien stosować

w całości Kodeks postępowania karnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W początkowym okresie obowiązywania Kodeksu postępowania kar-

nego z 1997 r. (art. 400 k.p.k.), podobnie jak pod rządami Kodeksu postę-

powania karnego z 1969 r. (art. 431 k.p.k.) sprawę, w której po rozpoczęciu

przewodu sądowego doszło do ujawnienia, że czyn oskarżonego stanowi

wykroczenie, sąd rozpoznawał na zasadach ogólnych.

Z dniem 17 października 2001 r. wszedł jednak w życie przepis art.

400 k.p.k. w nowym brzmieniu, znowelizowany przez przepisy wprowadza-

jące Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, w związku z prze-

5

jęciem spraw o wykroczenia do właściwości sądów. W nowym ujęciu tego

przepisu ustawodawca inaczej niż dotychczas uregulował tryb postępowa-

nia sądowego w sytuacji, gdy w wyniku oceny prawnomaterialnej, dokona-

nej po rozpoczęciu przewodu sądowego, czyn zakwalifikowany w akcie

oskarżenia jako przestępstwo okazuje się wykroczeniem (co może być wy-

nikiem zmiany ustaleń faktycznych, kontrawencjonalizacji dokonanej przez

ustawodawcę lub konieczności poprawienia błędnej kwalifikacji przyjętej w

akcie oskarżenia).

W myśl nowego brzmienia art. 400 k.p.k., w takim wypadku sąd nie

przekazuje sprawy właściwemu sądowi, ale rozpoznaje ją w tym samym

składzie stosując – zamiast przepisów określonych w Kodeksie postępo-

wania karnego – przepisy Kodeksu postępowania w sprawach o wykrocze-

nia. Można w tym miejscu przypomnieć, że jeżeli fakt, iż czyn zarzucany

oskarżonemu nie jest przestępstwem ale wykroczeniem ujawni się przed

odczytaniem aktu oskarżenia, sąd do którego akt oskarżenia został wnie-

siony nie rozpoznaje sprawy, ale przekazuje ją sądowi właściwemu do

spraw wykroczeń (którym jest z reguły wydział grodzki sądu rejonowego).

Treść art. 400 k.p.k. w obecnym brzmieniu wraz z całą wprowadzoną

w 2001 r. procedurą wykroczeniową, poddana została w piśmiennictwie

krytyce (R. Kmiecik: Sprawa o wykroczenie a proces karny, Prokurator

2002, nr 3-4, s. 7). Z punktu widzenia ekonomii procesowej wprowadzone

do treści art. 400 k.p.k. rozwiązanie można jednak uznać za słuszne. Po-

zwala bowiem na uniknięcie niepotrzebnego angażowania dodatkowych

środków, a ponadto ze względu na krótsze okresy przedawnienia orzeka-

nia w sprawach o wykroczenia, zapobiega niesłusznemu uniknięciu przez

sprawcę kary. W sytuacji, gdy sprawa dotarła już na rozprawę i rozpoczęto

przewód sądowy, przekazywanie sprawy sądowi właściwemu do spraw o

wykroczenia nie byłoby celowe.

6

Stosowanie przepisu art. 400, zamieszczonego w dziale VIII Kodeksu

postępowania karnego, zawierającego przepisy regulujące postępowanie

przed sądem pierwszej instancji, nie wywołuje wątpliwości w zasadzie tylko

w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji. W sytuacji, gdy po

otwarciu przewodu sądowego ujawni się, że czyn oskarżonego stanowi tyl-

ko (wyłącznie) wykroczenie a nie przestępstwo, jak zakwalifikowano ten

czyn w akcie oskarżenia, sąd proceduje nadal w tym samym składzie, lecz

nie w oparciu o przepisy postępowania karnego ale przepisy regulujące

postępowanie w sprawach o wykroczenia. Wobec usytuowania przepisu w

rozdziale regulującym przewód sądowy, wykładnia językowa użytego w

treści tego przepisu zwrotu „w dalszym jej toku” prowadzi do wniosku, że

chodzi tu o „dalszy tok” postępowania przed sądem pierwszej instancji,

gdzie doszło do ujawnienia, że czyn oskarżonego jest wykroczeniem.

Nie wywołuje zastrzeżeń, ani nie komplikuje sytuacji, także taka wy-

kładnia omawianego zwrotu, która prowadzi do wniosku, że ustawodawcy

chodziło nie tylko o „dalszy tok” rozprawy i postępowania przed sądem

pierwszej instancji, ale o „dalszy tok sprawy”. Sprawy – według aktu oskar-

żenia – karnej, w której doszło do wyznaczenia rozprawy, a na rozprawie

tej, już w trakcie przewodu sądowego okazało się, że jest to w istocie

„sprawa o wykroczenie”, i dalszy „tok” tej właśnie sprawy winien przebiegać

w myśl przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Po-

gląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 paździer-

nika 2003 r., IV KK 94/03 (OSNKW 2004, z. 2, poz. 16), że „sprawą o wy-

kroczenie” jest nie tylko sprawa, która za taką uznana została w warunkach

określonych w art. 400 k.p.k., ale także sprawa, w której dopiero w postę-

powaniu odwoławczym ujawniło się, że czyn oskarżonego jest wykrocze-

niem – jest wyrazem takiej właśnie wykładni. Pogląd, że w „dalszym toku”

postępowania w sprawie o wykroczenie, a więc zarówno w postępowaniu

odwoławczym, jak i toczącym się w myśl nadzwyczajnych środków zaskar-

7

żenia, należy stosować przepisy regulujące postępowanie w sprawach o

wykroczenia Sąd Najwyższy wyraził także w wyroku z dnia 14 października

2004 r., II KK 276/04 (niepubl.).

Przedstawiony przez Sąd Okręgowy problem nie dotyczy jednak ta-

kiej sytuacji procesowej, w której w postępowaniu odwoławczym stosować

należy tylko jedną procedurę. Nie dotyczy więc wypadku, w którym oma-

wiana regulacja obejmuje pełny zakres odpowiedzialności oskarżonego,

bez względu na to, czy zarzucono mu popełnienie jednego czynu, czy

większej liczby czynów, jeżeli wszystkie podlegają kwalifikacji jako wykro-

czenia. W praktyce orzeczniczej jednak znacznie częściej występuje taki

układ procesowy, w którym w jednej toczącej się przed sądem sprawie, je-

den lub większa liczba czynów jest przestępstwem, jeden lub większa licz-

ba czynów okazuje się wykroczeniem, a orzeczenie wydane w tej sprawie

jest przedmiotem zaskarżenia.

Słusznie Sąd Okręgowy zauważa, że treść art. 400 k.p.k. (zapewne z

uwagi na treść art. 458 k.p.k.) nakazywałaby także w takiej sytuacji stoso-

wać obie procedury, pomimo zachodzących pomiędzy nimi różnic, i podaje

przykłady możliwych konfiguracji przepisów regulujących postępowanie

karne i postępowanie w sprawach o wykroczenia.

Pomimo podobieństwa występującego w tych przepisach, zachodzą

między nimi jednak istotne różnice – m. in. co do terminu wniesienia apela-

cji, składu sądu odwoławczego, zakresu postępowania dowodowego na

rozprawie apelacyjnej, legitymacji do wniesienia kasacji. Trudno więc nie

dostrzegać, że żadna z możliwych konfiguracji stosowania w postępowaniu

odwoławczym „odpowiednio” przepisu art. 400 k.p.k. w sprawie obejmują-

cej dwa lub więcej czynów, wśród których są zarówno przestępstwa, jak i

wykroczenia, nie jest do przyjęcia. Sąd Okręgowy najwyraźniej sam zresztą

dostrzega absurdalność każdego z możliwych sformułowanych w uzasad-

nieniu postanowienia rozwiązań i nie opowiada się za żadną z tych wersji.

8

W istocie żadna z nich nie jest racjonalna. Nie sposób bowiem uznać za

racjonalny taki sposób procedowania w omawianej kategorii spraw, aby

stawiać stronom np. wymóg zaskarżania wyroku dwiema odrębnymi apela-

cjami, wniesionymi w dwóch różnych terminach (por. art. 445 § 1 k.p.k. i

art. 105 § 1 k.p.w.) lub jedną, ale wniesioną w terminie krótszym, niż prze-

widziany w przepisach procedury karnej. Nieracjonalne i formalistyczne by-

łoby postępowanie odwoławcze prowadzone w takich sprawach z zacho-

waniem rozwiązań proceduralnych dotyczących składu sądu (por. art. 29 §

1 k.p.k. i art. 14 § 4 k.p.w.), co wymagałoby zmiany tego składu w trakcie

jednego posiedzenia i wydania dwóch odrębnych orzeczeń obejmujących

kontrolą jedynie różne fragmenty tego samego wyroku. Nie tylko zasady

logiki, ale i zasadę łącznego rozpoznania przewidzianą w art. 34 k.p.k. oraz

w art. 11 § 1 k.p.w. naruszałoby prowadzenie postępowania odwoławczego

po uprzednim wyłączeniu do odrębnego rozpoznania sprawy o wykrocze-

nie, zwłaszcza wówczas gdy pomiędzy poszczególnymi czynami tej samej

osoby istnieje ścisły związek przedmiotowy.

Przykłady absurdalnych rozwiązań procesowych mających na celu

stosowanie „w dalszym toku” w omawianej kategorii spraw dyrektywy sfor-

mułowanej w art. 400 k.p.k., uwzględniając językową wykładnię tego zwro-

tu, można mnożyć.

Z usytuowania przepisu art. 400 w rozdziale Kodeksu postępowania

karnego, regulującym postępowanie przed sądem pierwszej instancji wyni-

ka, że przepis ten w postępowaniu odwoławczym, zgodnie z art. 458 k.p.k.,

mógłby być stosowany jedynie „odpowiednio”.

Przepisy stosowane „odpowiednio”, to przepisy stosowane w sposób

zmodyfikowany, z pewnymi, koniecznymi ze względu na specyfikę określo-

nego postępowania zmianami. Występują jednak sytuacje, w których nie

jest możliwe „odpowiednie” zastosowanie określonego przepisu. Przyto-

czone wyżej przykłady wskazują, że przepis art. 400 k.p.k. nie podlega ta-

9

kiej modyfikacji, w wyniku której mógłby w omawianej kategorii spraw zna-

leźć w postępowaniu odwoławczym zastosowanie. Specyficzne cechy po-

stępowania odwoławczego w postępowaniu karnym i w postępowaniu w

sprawach o wykroczenia niewątpliwie również przesądzają o niemożności

wprowadzenia takich modyfikacji w przepisach regulujących postępowanie

w sprawach o wykroczenia, aby możliwe było odpowiednie ich stosowanie

w myśl art. 400 k.p.k., w postępowaniu odwoławczym, którego przedmio-

tem jest orzeczenie obejmujące czyn stanowiący przestępstwo i czyn

uznany za wykroczenie.

Pogląd, że w takiej kategorii spraw głównym przedmiotem procesu

pozostaje kwestia odpowiedzialności karnej oskarżonego (por. S. Waltoś:

Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2003, s. 23 i nast.) zasługuje na

aprobatę. Orzeczenie w sprawie o wykroczenie, wydane w postępowaniu

karnym z pominięciem przepisów Kodeksu postępowania w sprawach o

wykroczenia, jest ponadto chronione treścią art. 439a k.p.k. (sam fakt sto-

sowania procedury karnej nie stanowi powodu uchylenia takiego orzecze-

nia).

Zasadne jest więc uznanie, że w wypadku, gdy postępowanie odwo-

ławcze obejmuje orzeczenie zawierające rozstrzygnięcie dotyczące czynu

stanowiącego przestępstwo i rozstrzygnięcie dotyczące czynu uznanego za

wykroczenie, postępowanie to winno się toczyć zgodnie z przepisami jed-

nej tylko procedury, właściwej dla głównego przedmiotu procesu karnego.

W postępowaniu odwoławczym toczącym się na skutek zaskarżenia

orzeczenia obejmującego zarówno czyn uznany za przestępstwo, jak i czyn

zakwalifikowany przez sąd pierwszej instancji jako wykroczenie (art. 400

k.p.k.), sąd odwoławczy winien zatem stosować przepisy Kodeksu postę-

powania karnego.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak

w uchwale.