II PK 276/04

Wyrok z dnia 15 czerwca 2005 r.

II PK 276/04

Umowa o pracę zawarta z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpo-

wiedzialnością przez zgromadzenie wspólników, a nie przez pełnomocnika po-

wołanego uchwałą zgromadzenia wspólników, jest bezwzględnie nieważna (art.

58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 210 k.s.h.).

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Maria Tyszel, Andrzej

Wasilewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 czerwca 2005 r.

sprawy z powództwa Pawła M. przeciwko H.P. Spółce z o.o. w J. o przywrócenie do

pracy i zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 28 maja 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

dnia 28 maja 2004 r. [...] oddalił apelację powoda - Pawła M. od wyroku Sądu Rejo-

nowego-Sądu Pracy w Grodzisku Wielkopolskim z dnia 23 marca 2004 r. [...] odda-

lającego jego powództwo przeciwko H.P. Spółce z o.o. w J. (zwanej nadal pozwaną

spółką) o przywrócenie do pracy i zapłatę oraz zasądził od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 900 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego za instancję od-

woławczą. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził w szczególności,

że Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Grodzisku Wielkopolskim przeprowadził przewód są-

dowy w sposób prawidłowy, a zebrane dowody poddał wnikliwej i obiektywnej oce-

nie, stąd też ustalenia faktyczne i wywody prawne przedstawione w uzasadnieniu

wyroku Sądu pierwszej instancji Sąd Okręgowy przyjął za własne. W szczególności,

Sąd Okręgowy uznał, iż - w związku z żądaniem powoda, który w uzasadnieniu po-

wództwa podał, iż na mocy ustnej umowy o pracę zawartej pomiędzy pozwaną

2

spółką a powodem-członkiem zarządu tej spółki, pozwana spółka była zobowiązana

do wypłaty na rzecz powoda wynagrodzenia i nie wywiązała się z tego we wskaza-

nym w pozwie okresie, natomiast rozwiązała z powodem umowę o pracę w ostatnim

dniu urlopu wypoczynkowego, wskazując iż powód porzucił pracę - Sąd pierwszej

instancji dokonał właściwej interpretacji art. 210 k.s.h., a także „właściwie nakreślił

rolę norm zawartych w art. 163 k.s.h. oraz art. 210 k.s.h. Pierwszy z nich jako ele-

ment niezbędny do powstania spółki, a więc i zaciągania przez nią zobowiązań

wskazuje m.in. moment wpisu do KRS, drugi zaś spełnia szczególnie istotną rolę

zarówno z punktu widzenia potrzeby ochrony interesów spółki, zagrożonych ze

strony działań podejmowanych przez członków jej zarządu, jak i z uwagi na koniecz-

ność ochrony interesów osób trzecich. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (...) za-

warcie umowy o pracę przez spółkę z naruszeniem art. 203 Kodeksu handlowego

(art. 210 k.s.h.) powoduje jej nieważność (art. 58 § 1 k.c.). Art. 210 k.s.h. musi być

traktowany jako lex specialis dla art. 31

§ 1 k.p. oraz art. 29 § 1 k.p. Skoro zatem w

pozwanej spółce nie było organu w postaci rady nadzorczej, to dla ważności umów z

poszczególnymi członkami zarządu winna ona była ustanowić mocą uchwały zgro-

madzenia pełnomocnika dla tej czynności prawnej. Wobec powyższego, wywód

powoda, że „jeżeli zgromadzenie wspólników, jako najwyższa władza Spółki, ma

prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy o pracę z członkiem zarządu, to

tym bardziej może tą umowę zawrzeć samodzielnie” jest w ocenie Sądu odwo-

ławczego całkowicie pozbawiony podstaw. Skoro bowiem pozwana spółka nie była

należycie reprezentowana, to nie mogła w świetle art. 210 k.s.h. zawierać jakiejkol-

wiek umowy z osobą, która pełniła funkcje członka zarządu. Wobec powyższego nie

mogą tu mieć żadnego znaczenia ustne obietnice z założycielami pozwanej Spółki w

przedmiocie zatrudnienia powoda, bądź też wypłacenia mu określonego wynagro-

dzenia, skoro osoby te nie mogły zawierać z powodem - jako członkiem zarządu ja-

kichkolwiek umów. Fakt opłacania składek ZUS od wynagrodzenia za pracę otrzy-

mywanego przez powoda, wykorzystane prawo do urlopu, podjęcie przez pozwane-

go decyzji o rozwiązaniu z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia w dniu

16.IX.2003 r. ani nawet wydanie świadectwa pracy nie mogą świadczyć o skutecznie

zawartym pomiędzy stronami stosunku pracy, skoro czynność prawna, w wyniku

której ów stosunek miał być zawarty była bezwzględnie nieważna. Sąd Rejonowy w

sposób nie budzący wątpliwości Sądu II instancji wykazał, iż powód nie był nikomu

podległy w Polsce, sam decydował o kluczowych dla siebie kwestiach i nie miał

3

zwierzchnika w swoim miejscu pracy. W ocenie Sądu Okręgowego nawet gdyby nie

był on członkiem zarządu, a umów pomiędzy nim a spółką nie obowiązywał szcze-

gólny reżim kontraktowania z art. 210 k.s.h., to trudno z istnienia powyższych faktów

wywodzić wniosek o istnieniu stosunku pracy, skoro zależały one wyłącznie od woli

powoda.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie: po pierwsze - art. 210 k.s.h. i art. 58 § 1 k.c. oraz niezastosowa-

nie art. 60 k.c. w związku z art. 29 § 3 k.p., ponieważ w opinii powoda „Zgromadzenie

Wspólników pozwanej Spółki uchwałą z dnia 8 sierpnia 2002 r. zawarło z powodem

umowę o pracę, ze skutkiem od dnia 1 lipca 2002 r., na czas nieokreślony”; po drugie

- popełnienie przez Sąd drugiej instancji istotnych błędów „w ustaleniach faktycznych

oraz w prawidłowej ocenie roszczeń powoda, czemu dał wyraz na str. 13-14 uzasad-

nienia wyroku. Zarówno w pozwie, jak i w apelacji powód swoje roszczenia opiera na

dwóch podstawach faktycznych - pierwszy okres od dnia 15 marca 2002 r., tj. od

dnia zawarcia aktu notarialnego, którym Spółka została założona do 30 czerwca

2002 r. - drugi okres od 1 lipca 2002 r., tj. od kiedy na mocy Zgromadzenia Wspólni-

ków z dnia 8 sierpnia 2002 r. obowiązywała strony umowa o pracę”. Równocześnie,

jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania pełnomocnik powo-

da wskazał „istotny problem prawny na gruncie art. 210 k.s.h. (...) zdaniem powoda

jeżeli Zgromadzenie Wspólników ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia

umowy z członkiem Zarządu Spółki, to tym bardziej ma prawo zawrzeć umowę o

pracę z tym członkiem zarządu. Inna interpretacja tego przepisu jest nielogiczna.

Należy podkreślić, że intencją ustawodawcy było uniemożliwienie zawierania umów o

pracę między członkami zarządu i przekazanie uprawnień do ich zawierania radzie

nadzorczej i Zgromadzeniu Wspólników poprzez ustanowienie pełnomocnika.” W

konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o „1. zmianę zaskarżonego

wyroku w całości i uwzględnienie powództwa powoda w całości, 2. Zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kosztów zastępstwa procesowego za I i II instancje

oraz kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie kasacyjne”, względnie o

„uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania Sądowi Okręgowemu w Poznaniu.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów pow-

szechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6 lutego

2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy przyjęcia kasacji

do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej

podstaw (art. 39311

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Oznacza to, że w sytuacji, gdy w ka-

sacji podniesione zostały wyłącznie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa

materialnego, Sąd Najwyższy rozpoznając kasację związany jest ustaleniami fak-

tycznymi oraz oceną zebranego materiału dowodowego dokonaną w tej sprawie

przez sąd drugiej instancji.

W rozpoznawanej sprawie w kasacji nie zostały powołane podstawy kasacji

mające wskazywać na naruszenie przepisów postępowania (art. 3933

§ 1 pkt 2 w

związku z art. 3931

pkt 2 k.p.c.), podniesiony został wyłącznie zarzut naruszenia

przepisów prawa materialnego, a w szczególności zarzut naruszenia art. 210 k.s.h. w

związku z art. 58 § 1 k.c., a w konsekwencji także zarzut niezastosowania w sprawie

art. 60 k.c. w związku z art. 29 § 3 k.p., bowiem w opinii powoda: „jeżeli Zgromadze-

nie Wspólników ma prawo powołać pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem

Zarządu Spółki, to tym bardziej ma prawo zawrzeć umowę o pracę z tym członkiem

zarządu. Inna interpretacja tego przepisu jest nielogiczna.”

Przepis art. 210 k.s.h. stanowi, że „w umowie między spółką a członkiem za-

rządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik po-

wołany uchwałą zgromadzenia wspólników.” Przepis ten - podobnie, jak poprzedza-

jący go art. 209 k.s.h. oraz następujący po nim art. 211 k.s.h. - odnosi się do sytuacji,

w której możliwa jest kolizja interesów pomiędzy spółką z ograniczoną odpowiedzial-

nością i członkiem jej zarządu; z tej właśnie przyczyny, ustawodawca expressis ver-

bis przesądził o tym, że jeżeli w spółce tej nie została ustanowiona rada nadzorcza

(co jest możliwe w świetle dyspozycji art. 213 § 1 k.s.h.), to wówczas umowę pomię-

dzy członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością a tą spółką może

zawrzeć wyłącznie reprezentujący tę spółkę „pełnomocnik powołany uchwałą zgro-

madzenia wspólników.” Trafnie wywodzi Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżo-

nego wyroku, że art. 210 k.s.h. (podobnie, jak uprzednio art. 203 k.h.) ma w tym za-

kresie znamiona lex specialis względem ogólnie obowiązującej regulacji prawnej wy-

5

nikającej z art. 31

§ 1 oraz art. 29 § 1 k.p. Tym samym, niedopuszczalne i sprzeczne

z dyspozycją art. 210 k.s.h. jest - przedstawione w uzasadnieniu rozpoznawanej ka-

sacji - wnioskowanie a fortiori (argumentum a minori ad maius), wedle którego, skoro

umowę z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może zawrzeć

pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników, to tym bardziej może to

uczynić samo zgromadzenie wspólników. Przeciwnie, umowa o pracę zawarta przez

spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z członkiem zarządu tej spółki z narusze-

niem wymagania formalnego, o którym mowa w art. 210 k.s.h., jest bezwzględnie

nieważna (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że: (a) powód był członkiem

zarządu pozwanej spółki w organizacji począwszy od dnia 15 marca 2002 r. i brał

czynny udział w pracach zmierzających do jej rejestracji, co nastąpiło w dniu 6 maja

2002 r.; w tej też dacie pozwana spółka z ograniczoną odpowiedzialnością powstała

(art. 163 k.s.h.), a jednym z dwóch członków zarządu pozwanej spółki został powód

(por. wyciąg z Krajowego Rejestru Sądowego); (b) z kolei, w dniu 8 sierpnia 2002 r.

zgromadzenie wspólników - udziałowców pozwanej spółki podjęło uchwałę, mocą

której między innymi: ba - ustaliło zakres zadań dwóch członków zarządu tej spółki,

w tym zakres zadań powoda; bb - ustaliło wysokość wynagrodzenia oraz minimal-

nych tantiem rocznych dla powoda jako członka zarządu spółki, począwszy od dnia 1

lipca 2002 r.; bc - zdecydowało o zatrudnieniu przez spółkę jej dwóch udziałowców i

równocześnie wskazało osobę, która została upoważniona do podpisania wszelkich

umów, ale wyłącznie z dwoma imiennie wskazanymi w protokole udziałowcami po-

zwanej spółki („Protokół ze zgromadzenia udziałowców HKL Polska w J. w dniu 08-

08-02”). Natomiast, zgromadzenie wspólników - udziałowców pozwanej spółki nie

podjęło uchwały w sprawie powołania pełnomocnika w celu zawarcia z powodem

(jako członkiem zarządu spółki) umowy o pracę, a tym samym - w świetle obowiązu-

jących wymagań formalnych określonych w art. 210 k.s.h. - nie mogło dojść i nie do-

szło do zawarcia umowy o pracę pomiędzy powodem (jako członkiem zarządu po-

zwanej spółki) a pozwana spółką, co też trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny w uzasad-

nieniu zaskarżonego wyroku. Oznacza to, że przyznane powodowi (jako członkowi

zarządu pozwanej spółki) począwszy od dnia 1 lipca 2002 r. wynagrodzenie oraz

tantiemy roczne w żadnym razie nie mogły być traktowane jako składniki należnego

powodowi wynagrodzenia w ramach „umowy o pracę”, lecz stanowiły one wyłącznie

należne mu wynagrodzenie z tytułu jego działalności oraz czynności podejmowanych

6

na rzecz pozwanej spółki w ramach sprawowanej przezeń funkcji członka zarządu tej

spółki. Trafności powyższej oceny prawnej nie podważają również takie okoliczności

faktyczne sprawy, jak: (a) fakt opłacania składek ZUS od wynagrodzenia otrzymywa-

nego przez powoda od pozwanej spółki; (b) wykorzystane przez powoda prawo do

urlopu; (c) podjęcie przez pozwaną spółkę decyzji w sprawie rozwiązania z powodem

umowy o pracę bez wypowiedzenia; (d) wydanie powodowi przez pozwaną spółkę

świadectwa pracy. Bowiem uchybienie wymaganiu formalnemu określonemu w art.

210 k.s.h. w żadnym razie nie może być konwalidowane poprzez jakiekolwiek inne

czynności dorozumiane. Bez znaczenie jest w konsekwencji także i to, czy powód

(będąc członkiem zarządu pozwanej spółki) miał czy też nie miał zwierzchnika w

swoim miejscu pracy, bowiem - na co trafnie zwrócono uwagę w piśmiennictwie

prawniczym - status pracowniczy osób sprawujących funkcje organów zarządzają-

cych zakładami pracy (w danym wypadku: funkcję członka zarządu pozwanej spółki)

nie wynika z faktu spełniania przez te osoby wszystkich cech stosunku pracy z art.

22 § 1 k.p., lecz z decyzji ustawodawcy o włączeniu tych osób do kategorii pracowni-

ków, pomimo braku podporządkowania kierownictwu pracodawcy, jednakże zawsze

pod warunkiem, że w konkretnym wypadku spełnione zostały prawem określone

wymagania formalne (por. Z. Hajn: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16

grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSP 2000 nr 12, poz. 177). I tak, w rozpoznawanej

sprawie rozstrzygające znaczenie ma to, że zgromadzenie wspólników (udziałowców

pozwanej spółki) nigdy nie podjęło uchwały o powołaniu pełnomocnika w celu zawar-

cia umowy z powodem jako członkiem zarządu pozwanej spółki, a tym samym nie

został spełniony wynikający z art. 210 k.s.h. bezwzględny wymóg prawny umożli-

wiający zawarcie umowy o pracę pomiędzy spółką a członkiem zarządu tej spółki.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.

========================================