I PK 292/04

Wyrok z dnia 22 czerwca 2005 r.

I PK 292/04

Korzystający z urlopu górniczego, o którym mowa w art. 21 w związku z

art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa

węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz

szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz.

1112 ze zm.), otrzymuje nagrodę z okazji "Dnia Górnika" w wysokości miesięcz-

nego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy (§ 3 ust. 1 roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych

przywilejów dla pracowników górnictwa - Karta Górnika, Dz.U. z 1982 r. Nr 2,

poz. 13), czego na niekorzyść pracownika nie mogą zmienić postanowienia

układów zbiorowych pracy i regulaminów wynagradzania (art. 9 § 2 k.p.) oraz

postanowienia umów o pracę (art. 18 § 2 k.p.).

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Józef Iwulski (sprawoz-

dawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2005 r.

sprawy z powództwa Jerzego C., Mieczysława K., Stanisława N., Józefa P., Henryka

R., Andrzeja Z. przeciwko Kompanii Węglowej SA Kopalni Węgla Kamiennego P. w

B. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 21 września 2004 r. [...], w

części dotyczącej powodów Jerzego C., Stanisława N. i Henryka R.

o d d a l i ł kasację i zasądził na rzecz powodów Jerzego C., Stanisława N. i

Henryka R. od strony pozwanej kwoty po 450 zł (czterysta pięćdziesiąt) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2004 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Katowicach

zasądził od pozwanej Kompanii Węglowej SA Kopalni Węgla Kamiennego „P.” w B.

2

na rzecz powodów Jerzego C., Stanisława N. i Henryka R. (oraz dalszych trzech po-

wodów, których kasacja nie obejmuje) wyrównanie nagród barbórkowych i czterna-

stych pensji za lata 2001-2002 oraz nagród jubileuszowych. Sąd pierwszej instancji

ustalił, że strona pozwana wypłaciła powodom te nagrody według świadczenia socjal-

nego otrzymywanego na urlopie górniczym. Strona pozwana nie wypowiedziała po-

wodom warunków płacy w zakresie dochodzonych nagród. Powodowie korzystali z

urlopu górniczego udzielonego na podstawie art. 21 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do

funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach

i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.). W tym czasie otrzy-

mywali świadczenie socjalne w wysokości 75% miesięcznego ekwiwalentu pienięż-

nego obliczanego jak za urlop wypoczynkowy oraz zachowali prawo do deputatu wę-

glowego, nagrody z okazji Dnia Górnika, dodatkowej nagrody rocznej, nagrody jubile-

uszowej i uznaniowych świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Według Sądu Rejonowego, ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. nie ustala zasad przy-

znawania tych świadczeń ani ich wysokości. Należy więc stosować przepisy we-

wnątrzzakładowe. Przepisy obowiązujące u strony pozwanej stanowią, że dodatkową

nagrodę roczną i nagrodę z okazji Dnia Górnika wypłaca się pracownikom przebywa-

jącym na urlopach górniczych w wysokości miesięcznego świadczenia socjalnego.

Zgodnie z art. 39 ust. 2 pkt 1 i art. 40 zdanie drugie zakładowego układu zbiorowego

pracy, szczegółowe zasady obliczania czternastej i piętnastej pensji określają co-

roczne regulaminy opracowywane przez dyrektora kopalni w uzgodnieniu z zakłado-

wymi organizacjami związkowymi. W latach 2001-2002 regulaminy te przewidywały

dla pracowników przebywających na urlopach górniczych nagrody w wysokości mie-

sięcznego świadczenia socjalnego. Sąd Rejonowy zważył, że zakładowy układ zbio-

rowy pracy jako podstawę sporządzenia regulaminu powołuje Układ Zbiorowy Pracy

dla Pracowników Zakładów Górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r. wraz z protokołami

dodatkowymi, a więc wraz z protokołem Nr 6 do UZP dla PZG, zawartym w dniu 1

marca 1994 r., wprowadzonymi od dnia 1 stycznia 1994 r. Zgodnie z art. 24113

§ 1

k.p., korzystniejsze postanowienia układu zakładowego, z dniem wejścia w życie,

zastępują z mocy prawa postanowienia umowy o pracę wynikające z dotychczaso-

wych przepisów prawa pracy. Postanowienia układu mniej korzystne dla pracowni-

ków wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warun-

ków umowy o pracę. Dlatego strona pozwana zamierzając stosować do powodów

3

przepisy Protokołu Dodatkowego Nr 10 do ZUZP i Protokołu Dodatkowego Nr 6 do

UZP dla PZG, powinna wypowiedzieć dotychczasowe warunki płacy. Skoro tego nie

uczyniła, to uznać należało, że nadal obowiązują dotychczasowe warunki płacy. Po-

wodom przysługiwały więc dochodzone nagrody obliczone według wysokości uzyski-

wanego wynagrodzenia.

Wyrokiem z dnia 21 września 2004 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Katowicach oddalił apelację strony pozwanej. Sąd drugiej in-

stancji podtrzymał ustalenia i oceny prawne Sądu Rejonowego i dodatkowo stwier-

dził, że w regulaminach corocznie określano zasady obliczania nagród na podstawie

świadczenia socjalnego. W ten sposób dokonywano zmian na niekorzyść pracowni-

ków korzystających z urlopu górniczego. Skuteczność takiej zmiany wymagała doko-

nania wypowiedzenia zmieniającego, czego w stosunku do powodów nie uczyniono.

Odnośnie do nagród jubileuszowych Sąd drugiej instancji zważył, że przepisy załącz-

nika nr 7 do zakładowego układu zbiorowego nie uległy zmianie i stanowią, iż pra-

cownikowi przysługuje nagroda jubileuszowa w wysokości 250% podstawy wymiaru,

czyli wynagrodzenia obliczonego według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwi-

walentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Sąd drugiej instancji podniósł, że w

sprawie nie może mieć zastosowania protokół dodatkowy Nr 10 do ZUZP, bowiem

nie dotyczy on przedmiotu sporu. Co do protokołu dodatkowego Nr 6 z dnia 21 grud-

nia 1991 r., Sąd drugiej instancji przyjął, że zamierzając stosować do powodów jego

postanowienia mniej korzystne niż postanowienia układu zakładowego, należało

wprowadzić takie zmiany do układu zakładowego, a następnie wypowiedzieć dotych-

czasowe warunki płacy (art. 2419

§ 1 k.p.).

Kasację od tego wyroku wniosła strona pozwana, która zarzuciła naruszenie

art. 39 i 40 Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników KWK „P.” i wy-

danych na ich podstawie regulaminów, polegające na ich pominięciu przy orzekaniu

oraz art. 24113

§ 1, art. 42 i art. 30 § 1 pkt 1 k.p., przez przyjęcie konieczności wypo-

wiedzenia dotychczasowych warunków pracy w momencie przejścia na urlop górni-

czy, mimo że zmiana ta nastąpiła w drodze porozumienia stron. W uzasadnieniu ka-

sacji strona pozwana wywiodła w szczególności, że powodowie, przebywając na

urlopie górniczym, otrzymali wszystkie świadczenia finansowe przewidziane ustawą z

dnia 26 listopada 1998 r., w tym nagrody z okazji Dnia Górnika, czternaste pensje i

nagrody jubileuszowe w niższych kwotach niż górnicy czynnie pracujący, a mianowi-

cie w wysokości miesięcznego świadczenia socjalnego. Sąd pierwszej instancji przy-

4

jął, że mniej korzystne dla pracownika postanowienia układu zbiorowego pracy wpro-

wadza się w drodze wypowiedzenia dotychczasowych warunków umowy o pracę.

Strona pozwana nie zgadza się z tą argumentacją. Jej zdaniem, z chwilą przejścia na

urlop górniczy dochody powodów zmniejszyły się o 25% dotychczasowego wynagro-

dzenia, ale uzyskali oni przy tym inne przywileje i zachowali status pracownika (aż do

nabycia uprawnień emerytalnych). Obniżenie dochodów powodów zostało spowodo-

wane dobrowolną decyzją skorzystania z urlopu górniczego. Powodowie korzystając

z urlopu górniczego nie świadczyli pracy i nie zachowali prawa do wynagrodzenia za

pracę, choć nie zostali wyłączeni z zakresu zakładowego układu zbiorowego pracy.

Analizując treść zakładowych przepisów płacowych pozwanej kopalni, a w szczegól-

ności art. 39 i 40 oraz wydawanych na ich podstawie corocznych regulaminów wy-

płaty nagrody z okazji Dnia Górnika i czternastej pensji, strona pozwana uważa, że

przepisy te w sposób jasny, konkretny i odrębny regulują prawo pracowników przeby-

wających na urlopach górniczych do tych nagród. Zmiany do układu zbiorowego

pracy, które dotyczą regulacji prawa górników na urlopach górniczych do dodatko-

wych nagród, zostały wprowadzone w 1992 r. Powodowie przeszli na urlop górniczy

w okresie późniejszym niż wprowadzone zmiany, wobec czego wyrazili zgodę na wa-

runki urlopu górniczego obowiązujące w chwili tego przejścia. Dokonanie wypowie-

dzenia warunków pracy i płacy w takiej sytuacji nie było konieczne bowiem, składając

oświadczenie woli o zamiarze skorzystania ze świadczenia osłonowego, powodowie

wyrazili zgodę na przekształcenie treści łączącego strony stosunku pracy i na zmiany

zasad przyznawanych świadczeń według postanowień układu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustalenia i oceny prawne Sądów obu instancji co do zmian obowiązujących u

strony pozwanej układów zbiorowych są mało precyzyjne i wymagają uzupełnienia.

Sądy powołują się bowiem na art. 24113

§ 1 k.p. w brzmieniu, jaki przepis ten uzyskał

od dnia 26 listopada 1994 r., tj. od wejścia w życie ustawy z dnia 29 września 1994 r.

o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 113,

poz. 547 ze zm.). Do tego dnia obowiązywał art. 2417

§ 6 k.p., według którego posta-

nowienia układu z dniem jego wejścia w życie zastępowały odpowiednie warunki

umów o pracę wynikające z poprzednio obowiązujących przepisów, a w zakładach

pracy, o których mowa w art. 241 § 1 k.p. - z dniem wejścia w życie zakładowej

5

umowy zbiorowej, w myśl przepisów rozdziału II k.p. Przepis ten stosował się do za-

kładowej umowy zbiorowej (art. 24116

k.p.). Oznaczało to, że w tym stanie prawnym,

zmiana w przepisach porozumień płacowych (zakładowych umów zbiorowych), także

niekorzystna dla pracownika, nie wymagała wypowiedzenia warunków płacy, chyba

że dotyczyła składników wynagrodzenia wyraźnie wynikających z odrębnych posta-

nowień umowy o pracę (wyrok z dnia 10 listopada 1999 r., I PKN 345/99, OSNAPiUS

2001 nr 6, poz. 195; wyrok z dnia 6 sierpnia 1998 r., I PKN 227/98, OSNAPiUS 1999

nr 17, poz. 543). Jednakże, jak wynika z obowiązującego u strony pozwanej zakłado-

wego układu zbiorowego pracy według tekstu jednolitego z grudnia 2000 r., nie ule-

gał on zmianie w zakresie dotyczącym przedmiotowych świadczeń w okresie, za

który są dochodzone. W szczególności nie były zmieniane postanowienia art. 39 za-

kładowego układu zbiorowego pracy dotyczące nagrody z okazji Dnia Górnika (15-tej

pensji) i art. 40, dotyczącego dodatkowej nagrody rocznej (14-tej pensji). Postano-

wienia te nie zawierają regulacji określającej sposób obliczania tych świadczeń (ich

podstawy), lecz stanowią, że określają je regulaminy opracowane przez kierownika

zakładu w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Takie regulaminy były

corocznie ustalane i określały one, że podstawą obliczenia dochodzonych nagród

było świadczenie socjalne otrzymywane w czasie urlopu górniczego. Nie był także

zmieniany załącznik nr 7 do zakładowego układu zbiorowego pracy, a w szczególno-

ści jego § 2, według którego podstawę wymiaru nagrody jubileuszowej stanowi wyna-

grodzenie obliczone według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pie-

niężnego za urlop wypoczynkowy w dniu nabycia uprawnień lub w dniu wypłaty na-

grody.

Problem świadczeń przysługujących pracownikom w czasie urlopu górniczego

był już przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego, który w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 24 kwietnia 2002 r., III ZP 33/01 (OSNAPiUS 2002 nr 17, poz. 403),

stwierdził, że do ustalania wysokości nagrody jubileuszowej górnika korzystającego z

urlopu górniczego, o którym mowa w art. 21 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjono-

wania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zada-

niach gmin górniczych, nie stosuje się § 8 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia

30 kwietnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przyznawania oraz spo-

sobu wykorzystania dotacji przeznaczonych na finansowanie restrukturyzacji zatrud-

nienia, warunków, zasad i trybu przyznawania, obliczania i wypłacania świadczeń z

6

tytułu uprawnień osłonowych i aktywizujących, wysokości minimalnych świadczeń i

zasiłków socjalnych oraz szczegółowych warunków powodujących cofnięcie lub cza-

sowe wstrzymanie wypłaty przyznanej dotacji budżetowej (Dz.U. Nr 52, poz. 538). W

uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że skorzystanie z urlopu górni-

czego nie powoduje ustania dotychczasowego stosunku pracy, choć występują ak-

ceptowane przez pracownika i pracodawcę, wyznaczone ustawą z 26 listopada 1998

r., istotne modyfikacje praw i obowiązków stron stosunku pracy. Urlopowany górnik

nie ma obowiązku świadczenia pracy i bez wyrażenia zgody nie może być odwołany

z urlopu górniczego, co prowadzi do ustania stosunku pracy z dniem zakończenia

urlopu, a pracodawca w okresie trwającego stosunku pracy ma powinność spełniania

świadczeń określonych w art. 22 ust. 1-3 ustawy. Porozumienie „urlopowe” stron sto-

sunku pracy jest mechanizmem prawnym zmieniającym treść nadal trwającego sto-

sunku pracy, który w okresie urlopu górniczego jest realizowany według ustawowo

określonych warunków, zaakceptowanych przez pracownika przez złożenie wniosku

urlopowego i skorzystanie z urlopu górniczego (na warunkach określonych w usta-

wie) oraz przez pracodawcę wyrażającego zgodę na urlopowanie górnika. Umniej-

szenie pracowniczych świadczeń, jakie ustawa zagwarantowała górnikom korzystają-

cym z urlopów górniczych, mogłoby nastąpić wyłącznie w drodze ustawowego okre-

ślenia niższej ich wysokości, co pracownik mógłby zaakceptować poprzez złożenie

wniosku o udzielenie urlopu górniczego. Brak określenia przesłanek i zasad nabywa-

nia nagrody jubileuszowej w ustawie z dnia 26 listopada 1998 r., a także w przepi-

sach wykonawczych do niej, uzasadnia stanowisko, iż te wyznaczniki nabywania

prawa do omawianego uprawnienia regulują dotychczasowe niezmienione zakła-

dowe (lub branżowe) unormowania płacowe. Oznacza to, że wysokość świadczeń

otrzymywanych w czasie urlopu górniczego wynika przede wszystkim z ustawy z

dnia 26 listopada 1998 r., przepisów wykonawczych, a jeżeli w nich nie ma odpo-

wiedniej regulacji - z przepisów zakładowych.

Zgodnie z art. 22 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r., korzystający z

urlopu górniczego, niezależnie od świadczenia socjalnego, otrzymuje nagrodę z oka-

zji „Dnia Górnika" i dodatkową nagrodę roczną, wynikającą z rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie szczególnych przywilejów dla pracow-

ników górnictwa - Karta górnika (Dz.U. z 1982 r. Nr 2, poz. 13). W ten sposób usta-

wodawca włączył Kartę górnika do treści ustawy, usuwając w tym zakresie wątpliwo-

ści co do obowiązywania tego rozporządzenia (por. uzasadnienie uchwały składu

7

siedmiu sędziów z dnia 28 marca 1996 r., I PZP 40/95, OSNAPiUS 1996 nr 22, poz.

331). Zgodnie z § 3 ust. 2 pkt 1 Karty górnika, z okazji Dnia Górnika przysługuje pra-

cownikom, o których mowa w § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, nagroda w wysokości

miesięcznego wynagrodzenia, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy. Przepis ten

w sposób jednoznaczny określa więc podstawę obliczenia nagrody z okazji Dnia Gór-

nika, którą jest wynagrodzenie za pracę, obliczone jak za urlop wypoczynkowy. Skoro

więc, w czasie urlopu górniczego pracownik otrzymuje nagrodę z okazji Dnia Górnika

wynikającą z Karty górnika (art. 22 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r.) to

znaczy to, że otrzymuje ją w wysokości miesięcznego wynagrodzenia, obliczonego

jak za urlop wypoczynkowy. Jest to więc regulacja ustawowa i nie mogły jej zmienić

na niekorzyść pracownika postanowienia układów zbiorowych pracy, czy regulami-

nów wynagradzania (art. 9 § 2 k.p.) oraz postanowienia umów o pracę (art. 18 § 2

k.p.). Oznacza to, że wyrównanie nagrody z okazji Dnia Górnika przysługiwało powo-

dom z mocy przepisu ustawy i niezależnie od poglądów prawnych prezentowanych

przez Sąd drugiej instancji, a zarzuty kasacji w tym zakresie nie są zasadne.

Takiego rozumowania nie można odnieść do dodatkowej nagrody rocznej,

gdyż Karta górnika nie określa sposobu obliczenia tego świadczenia. Stanowi ona w

§ 3 ust. 3 i 4, że pracownikom górnictwa przysługuje ponadto tradycyjne „barbór-

kowe” w naturze lub ekwiwalencie pieniężnym stanowiącym równowartość świadcze-

nia w naturze, a właściwi ministrowie w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych określą rodzaj, ilość i wartość artykułów objętych świadczeniem w natu-

rze. W tym zakresie niezbędne jest więc sięgnięcie do przepisów zakładowych. Jak

wyżej wskazano, obowiązujący u strony pozwanej zakładowy układ zbiorowy pracy

nie zawierał w tym zakresie własnej regulacji, lecz odsyłał do regulaminów ustala-

nych przez pracodawcę w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Regula-

cje prawne dotyczące sposobu obliczania dodatkowej nagrody rocznej znajdowały

się więc w regulaminie wynagradzania, a nie w układzie zbiorowym. Nie zmienia to

jednak podstawowej zasady, że wprowadzenie regulaminu wynagradzania nieko-

rzystnego dla pracownika wymagało dokonania wypowiedzenia zmieniającego, gdyż

zgodnie z art. 772

§ 5 k.p., do regulaminów wynagradzania stosuje się art. 24113

k.p.

Takiego wypowiedzenia powodom strona pozwana nie dokonała. Nie zostało też za-

warte w tym zakresie porozumienie zmieniające warunki pracy i płacy. Przy przejściu

na urlop górniczy jest wprawdzie zawierane szczególne porozumienie dotyczące tre-

ści stosunku pracy w tym czasie, ale dotyczy ono tylko warunków wynikających z

8

ustawy (przepisów wykonawczych). Jego treść może być wprawdzie rozszerzona,

ale wymaga to złożenia zgodnych oświadczeń woli stron stosunku pracy, choćby w

sposób dorozumiany. Nie można przyjąć, aby pracownik wyrażał zgodę na obliczanie

przysługującej mu nagrody od świadczenia socjalnego, jeżeli nie wynika to z ustawy,

aktów wykonawczych ani przepisów zakładowych. Bez zgody (oświadczenia woli)

pracownika nie można uznać, aby doszło do zawarcia porozumienia, w którym zmie-

niono treść stosunku pracy w sposób wynikający z regulaminów wynagradzania,

które miały być ustalone w przyszłości i na wskazany w nich okres. Podstawą fak-

tyczną rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji, która wiąże Sąd Najwyższy wobec

braku zarzutów procesowych (art. 39311

§ 2 k.p.c.), jest ustalenie, że powodowie nie

złożyli (choćby w sposób dorozumiany) oświadczenia woli wyrażającego zgodę na

obliczanie przysługującej im dodatkowej nagrody rocznej według świadczenia socjal-

nego. Z tego względu nie można uznać, aby strony zawarły w tym zakresie porozu-

mienie zmieniające treść stosunku pracy, a więc pogorszenie tych warunków mogło

nastąpić tylko w drodze wypowiedzenia zmieniającego, którego strona pozwana nie

dokonała.

Jeżeli chodzi o podstawę obliczenia nagrody jubileuszowej to nie określa jej

art. 22 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r., gdyż w tym zakresie nie odsyła

on do regulacji zawartych w Karcie górnika. Przysługiwała więc ona powodom w wy-

sokości określonej przepisami zakładowego układu zbiorowego pracy, który w tym

zakresie nie podlegał żadnym zmianom. Tym bardziej nie może więc być mowy o

zawarciu przez strony porozumienia zmieniającego sposób obliczania tej nagrody.

Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312

k.p.c., a

o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 98 § 1 k.p.c.

========================================