II PK 288/04

Wyrok z dnia 23 czerwca 2005 r.

II PK 288/04

Pracownik, który otrzymał od pracodawcy świadczenie na podstawie nie-

prawomocnego, ale wykonalnego wyroku sądu drugiej instancji (art. 388 § 1

k.p.c.), powinien liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu (art. 409 k.c.) w razie

uchylenia tego wyroku w wyniku uwzględnienia kasacji pracodawcy.

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz,

Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2005 r.

sprawy z powództwa SHIP S. SA w W. przeciwko Helenie M. o zapłatę, na skutek

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 22 kwiet-

nia 2004 r. [...]

1) o d d a l i ł kasację,

2) zasądził od pozwanej na rzecz strony powodowej 1.800 zł (tysiąc osiemset)

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

kwietnia 2004 r. oddalił apelację pozwanej Heleny M. od wyroku Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 30 października 2003 r.

uwzględniającego roszczenie strony powodowej SHIP S. SA w W. przez zasądzenie

od pozwanej kwoty 62.968 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 października 2002

r. W sprawie ustalono, że pozwana Helena M. w 1971 r. zawarła umowę o pracę z

Przedsiębiorstwem Państwowym „S.-S.” na stanowisku kierownika ekonomicznego.

W 1992 r. nastąpiło przekształcenie tego przedsiębiorstwa państwowego w spółkę

akcyjną. Od dnia 1 stycznia 1990 r. pozwanej powierzono obowiązki zastępcy dy-

rektora do spraw ekonomiczno-finansowych, jednocześnie ustanawiając ją proku-

rentem Spółki. Uchwałą rady nadzorczej z dnia 7 lipca 1993 r. pozwana została po-

2

wołana na stanowisko dyrektora zarządu Spółki. Uchwałą z dnia 30 maja 1997 r.

Helenie M. powierzono pełnienie jednoosobowo funkcji prezesa zarządu do dnia 30

maja 2000 r. Wówczas wykonywała uprawnienia pracodawcy wobec pracowników

powodowej Spółki. Z dniem 31 sierpnia 1998 r. pozwana została odwołana ze sta-

nowiska prezesa zarządu powodowej Spółki i tego samego dnia otrzymała wypowie-

dzenie umowy o pracę ze skutkiem na dzień 30 listopada 1998 r. Dotyczące tego

wypowiedzenia powództwo Heleny M., Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Szczecinie od-

dalił wyrokiem z dnia 20 grudnia 1999 r. W wyniku apelacji Heleny M. Sąd Okręgo-

wy-Sąd Pracy w Szczecinie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2000 r. zmienił zaskarżony

wyrok i zasądził na jej rzecz 45.000 zł odszkodowania z ustawowymi odsetkami od

dnia 1 grudnia 1998 r. oraz koszty zastępstwa procesowego w wysokości 3.000 zł.

Wykonując ten wyrok w dniu 12 maja 2000 r. pracodawca przekazał na konto ban-

kowe Heleny M. kwotę 59.968 zł oraz na konto kancelarii adwokackiej kwotę 3.000

zł. W dniu 18 lipca 2000 r. Spółka „S.-S.” złożyła kasację od wyroku Sądu Okręgo-

wego z dnia 28 kwietnia 2000 r. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 23 stycznia 2002 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania. Sąd Okręgowy po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 3

października 2002 r. oddalił apelację Heleny M. W dniu 8 października 2002 r. peł-

nomocnik powódki wystosował do pozwanej wezwanie do zapłaty. Pozwana odmó-

wiła zwrotu żądanej kwoty 62.968 zł. Uwzględniając dochodzone w niniejszej sprawie

roszczenie Sąd Okręgowy uznał, że pozwana na podstawie art. 405 k.c. obowiązana

jest zwrócić stronie powodowej nienależne świadczenie. Sąd Apelacyjny podzielając

ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu pierwszej instancji wskazał, iż strona

powodowa podporządkowała się wyrokowi Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia

28 kwietnia 2000 r., który wprawdzie był nieprawomocny, ale zgodnie z przepisem

art. 388 § 1 k.p.c., był natychmiast wykonalny. Co więcej, w sprawach z zakresu

prawa pracy, zgodnie z art. 477 § 3 k.p.c. sąd drugiej instancji z urzędu jest obowią-

zany nadać wyrokowi klauzulę wykonalności w dniu ogłoszenia wyroku i wydać tytuł

wykonawczy uprawnionemu pracownikowi. Zatem były pracodawca pozwanej wypła-

cając dobrowolnie kwoty zasądzone nieprawomocnym wyrokiem, postąpił zgodnie z

obowiązującym prawem. Pozwana w postępowaniu przed Sądem Pracy była repre-

zentowana przez adwokata. Miała zatem możliwość ustalenia przebiegu postępowa-

nia po wydaniu wyroku przez Sąd Okręgowy w Szczecinie. Nie bez znaczenia są

także okoliczności dotyczące świadomości samej pozwanej. Helena M. jest przecież

3

osobą wykształconą, piastowała stanowiska związane z zarządzaniem zakładem

pracy i faktycznie wykonywała funkcje pracodawcy, co skłania do wniosku, iż przyj-

mując świadczenie oparte na nieprawomocnym wyroku, winna się liczyć z obowiąz-

kiem zwrotu świadczenia w razie uchylenia tego wyroku w dalszym toku sprawy. Po-

zwana bezpodstawnie powołuje się na zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.),

tak jakby należało się jej świadczenie pomimo prawomocnego stwierdzenia braku

jego podstaw. Nie można też pracodawcy postawić zarzutu, iż domagając się zwrotu

nienależnie spełnionego świadczenia, narusza zasady współżycia społecznego.

Kasację od powyższego wyroku złożył pełnomocnik pozwanej. Wniósł o uchy-

lenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Poznaniu w całości oraz prze-

kazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi, który wydał zaskarżone orze-

czenie z pozostawieniem temu Sądowi do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

za obie instancje oraz przed Sądem Najwyższym; wniósł też (ewentualnie) o zmianę

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powódz-

twa oraz zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania za obie

instancje, a także przed Sadem Najwyższym.

Kasacja ma dwie podstawy określone w art. 3931

pkt 1 i 2 k.p.c. W zakresie

pierwszej z nich zarzucono naruszenie art. 411 pkt 2 k.c., poprzez jego niezastoso-

wanie do ustalonego stanu faktycznego, art. 405 k.c., poprzez ustalenie niewłaściwej

wysokości świadczenia nienależnego; art. 476 i 481 k.c., przez przyjęcie, że pozwa-

na pozostawała w zwłoce ze zwrotem świadczenia nienależnego od dnia jego wy-

płaty przez stronę powodową, a nie od dnia upływu terminu do jego spełnienia wyni-

kającego z wezwania pozwanej do zwrotu tego świadczenia; art. 5 k.c. oraz art. 8 i

300 k.p., przez niezastosowanie tych przepisów przez Sąd drugiej instancji w stanie

faktycznym występującym w niniejszej sprawie; art. 409 k.c., przez przyjęcie, iż po-

zwana powinna liczyć się z obowiązkiem zwrotu wypłaconego jej świadczenia.

W zakresie drugiej podstawy (art. 3931

pkt 2 k.p.c.) zarzucono naruszenie art.

217, art. 227 i art. 382 k.p.c. polegające na nieuwzględnieniu dowodów w postaci

aktów oskarżenia przeciwko Jerzemu K. oraz pism syndyka masy upadłości P.B.S.

SA w S. przeciwko S.-S. SA w W.; art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c.,

przez przekroczenie swobodnej oceny dowodów i dowolną ich ocenę wskutek nie-

uzasadnionego przyjęcia, iż wypłata świadczenia nie czyniła zadość zasadom współ-

życia społecznego i że pozwana powinna mieć świadomość odnośnie istnienia obo-

wiązku zwrotu otrzymanego od powódki świadczenia, oraz przez brak wyjaśnienia

4

podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawnych w części dotyczącej

wysokości roszczenia, w szczególności odsetek za okres od dnia wypłaty pozwanej

świadczenia do dnia wezwania pozwanej do jego zwrotu, niewskazanie podstawy

prawnej rozstrzygnięcia w przedmiocie braku sprzeczności żądania zwrotu świad-

czenia z zasadami współżycia społecznego (art. 8 w związku z art. 300 k.p.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa materialnoprawna kasacji (art. 3931

pkt 1 k.p.c.), a w jej zakresie

wszystkie zarzuty wskazujące na naruszenie określonych przepisów, oparte są na

twierdzeniu o wadliwym zastosowaniu tych przepisów do ustalonego stanu faktycz-

nego. Punktem odniesienia subsumcji wskazanych przepisów prawa materialnego

mogą być, tak zresztą jak to w części wstępnej kasacji zadeklarowano, wyłącznie te

okoliczności faktyczne, które zostały w zaskarżonym wyroku ustalone (por. art. 3931

pkt 1 k.p.c. w związku z art. 39311

§ 1 i § 2 k.p.c.). Wnosząca kasację nie jest w tym

konsekwentna, skoro w uzasadnieniu podniesionych zarzutów wychodzi poza pod-

stawę faktyczną wyroku i powołuje się na okoliczności, które wynikają z twierdzeń

wyraźnie sprzecznych z ustalonymi w sprawie okolicznościami faktycznymi. Tak,

przez niedopuszczalne powoływanie się na twierdzenia faktyczne, które nie stanowią

podstawy zaskarżonego wyroku, wnosząca kasację uzasadniała zarzut niewłaściwe-

go zastosowania art. 411 pkt 2 k.p.c., jakoby na skutek sprzeczności ustalenia, że

nie zachodzi określona w tym przepisie sytuacja, skoro „wypowiedzenie pozwanej

umowy o pracę miało tylko i wyłącznie charakter represyjny”. Przytoczone w tym

kontekście w uzasadnieniu kasacji twierdzenia faktyczne nie tylko nie mają pokrycia

w podstawie zaskarżonego wyroku, ale ponadto stanowią niedopuszczalną, na co

słusznie już zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny w Poznaniu w uzasadnieniu swego wyro-

ku, polemikę z prawomocnym wyrokiem w sprawie, w której Helena M. odwoływała

się od bezzasadnego - jej zdaniem - wypowiedzenia umowy o pracę. W tej kwestii

należy za Sądem Apelacyjnym przypomnieć, że bezzasadność roszczeń Heleny M.

przeciwko jej pracodawcy została między tymi stronami wiążąco prawomocnie osą-

dzona ze skutkami procesowymi określonymi w art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 k.p.c.

Jeżeli natomiast bierze się pod uwagę okoliczności faktyczne ustalone w spra-

wie, to niezastosowanie art. 411 pkt 2 k.c. nie nasuwa zastrzeżeń. Pracodawca speł-

nił wszak przedmiotowe świadczenie na rzecz Heleny M. wyłącznie dlatego, że pod-

5

dał się zasadom natychmiastowej wykonalności nieprawomocnego wyroku sądu dru-

giej instancji (art. 388 § 1 i art. 4776

k.p.c.), chociaż zasadność zasądzonego świad-

czenia konsekwentnie kwestionował i ostatecznie uzyskał prawomocne potwierdze-

nie słuszności swych racji. Spełnienie tego świadczenia miało wyraźnie określoną

podstawę, która później odpadła, a nie opierało się na odrębnych od tej podstawy

okolicznościach, które mogłyby samoistnie usprawiedliwiać (uzasadniać) spełnienie

świadczenia ze względu na zasady współżycia społecznego.

Nie ma też racji skarżąca w swych pozostałych zarzutach podstawy material-

noprawnej kasacji, gdyż ustalone okoliczności w pełni uzasadniały zastosowanie

wskazanych w niej przepisów. Jeżeli chodzi o art. 409 k.c., to podkreślić należy nie

budzące zastrzeżeń założenie wstępne Sądu Apelacyjnego, że Helena M., będąca

wierzycielem w sprawie z jej powództwa przeciwko pracodawcy, po uzyskaniu

świadczenia na podstawie nieprawomocnego ale wykonalnego orzeczenia sądu dru-

giej instancji powinna przewidywać (spodziewać się) jego zmiany w wyniku wniesio-

nej przez pracodawcę kasacji. Wynika to przede wszystkim z zasad procesowych

dotyczących, z jednej strony, uzyskiwania cechy wykonalności przez orzeczenie nie-

prawomocne (art. 388 § 1 k.p.c.), a z drugiej, przysługiwania prawa do zaskarżenia

takiego orzeczenia kasacją, która jest dewolutywnym środkiem odwoławczym (por.

art. 392 i art. 39313

§ 1 k.p.c.). Nie zachodziły przy tym, jak to ustalił Sąd Apelacyjny,

żadne okoliczności, które osłabiałyby w stosunku do skarżącej znaczenie powyż-

szych reguł postępowania sądowego. Przeciwnie względy subiektywne, dotyczące

zajmowanego przez Helenę M. stanowiska i doświadczenie jej w sprawach z zakresu

prawa pracy, a także korzystanie z zastępstwa prawnego, ewidentnie potwierdzały

ocenę Sądu Apelacyjnego, że skarżąca winna liczyć się z obowiązkiem zwrotu

świadczenia.

Wnosząca kasację w uzasadnieniu swych zarzutów powołała się na wyroki

Sądu Najwyższego z 17 lutego 2000 r., I PKN 537/99 i z 7 sierpnia 2001 r., I PKN

408/00, które jednak w żaden sposób nie wyrażają stanowiska, podobnego do tego,

które zaprezentowała skarżąca. W pierwszym z tych wyroków chodziło o sytuację, w

której to osoba żądająca zwrotu świadczenia nienależnego bezskutecznie powoły-

wała się na art. 8 k.p. (art. 5 k.c.). W drugim zaś z pewnością nie zachodziła sytuacja

analogiczna do rozpatrywanej w sprawie niniejszej, skoro chodziło o pobieranie

przez pracownika świadczeń ze stosunku pracy, określanych i wypłacanych przez

pracodawcę posługującego się wyspecjalizowanymi służbami, co powodowało uza-

6

sadnione przekonanie pracownika, iż uzyskane świadczenia są zgodne z prawem i

spełnione zasadnie. W kolejnym powołanym w kasacji wyroku Sądu Najwyższego (z

25 stycznia 1971 r., I CR 552/70) chodziło o ocenę w świetle art. 409 k.c. sytuacji

rozporządzenia świadczeniem uzyskanym na podstawie prawomocnego wyroku, co

wyraźnie wskazuje na istotną odmienność sytuacji faktycznych tej sprawy i sprawy

obecnie rozpatrywanej.

W uzasadnieniu zarzutu naruszenia art. 8 k.p. oraz art. 5 k.c. w związku z art.

300 k.p. wnosząca kasację - nie wyjaśniając podstaw do łącznego zastosowania art.

8 k.p. i art. 5 k.c. - powołała się na okoliczności, które w ogóle nie były przedmiotem

ustaleń zaskarżonego wyroku, jakoby powódka traktowała uzyskane świadczenie

jako „rekompensatę za mienie pozostawione w spółce oraz za straty moralne zwią-

zane z wypowiedzeniem jej umowy o pracę”.

Wreszcie bezzasadnie naruszenia art. 405, 476 i 481 § 1 k.c. upatruje skar-

żąca w bezpodstawnym przyjęciu, że pozwana pozostawała w zwłoce ze zwrotem

świadczenia nienależnego od dnia jego wypłaty przez stronę powodową, a nie od

dnia upływu terminu do jego spełnienia. Wbrew temu zarzutowi konsekwencje pozo-

stawania w zwłoce zostały przyjęte w zaskarżonym wyroku dopiero z chwilą upływu

wyznaczonego przez stronę powodową terminu do zwrotu nienależnego świadcze-

nia. Wszak pozwana uzyskała nienależne świadczenie 12 maja 2000 r., natomiast

odsetki z tytułu bezzasadnego odmówienia zwrotu tego świadczenia zostały zasą-

dzone dopiero od 16 października 2002 r., po bezskutecznym wezwaniu z dnia 8

października 2002 r. W tym ostatnim zakresie wnosząca kasację (w uzasadnieniu

kasacji) nie odnosząc się do ustaleń dotyczących wezwania jej do spełnienia zobo-

wiązania, dowolnie, bo w oderwaniu od ustaleń faktycznych, wskazała na to, że po-

winno się przyjmować 7-dniowy termin na doręczenie przesyłki i 7-dniowy termin do

zapłaty.

Jeżeli chodzi o procesową podstawę kasacji (art. 3931

pkt 2 k.p.c.), to jej za-

rzuty (przedstawione w części wstępnej kasacji) w ogóle nie zostały uzasadnione i

można chyba uważać, że taki brak uzasadnienia wiąże się z oczywistą ich bezza-

sadnością. W szczególności Sąd Apelacyjny wyjaśnił w uzasadnieniu swego wyroku,

że w związku z ustaleniami prawomocnego wyroku bez znaczenia były powoływane

w apelacji twierdzenia (okoliczności i dokumenty dotyczące postępowania w sprawie

gospodarczej oraz karnej) jakoby pozwanej przysługiwało prawo do odszkodowania

mimo prawomocnego jego oddalenia.

7

Uznając, że kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw Sąd Najwyższy

orzekł zgodnie z art. 39312

k.p.c.

========================================