I PK 262/04

Wyrok z dnia 29 czerwca 2005 r.

I PK 262/04

Zmniejszenie zatrudnienia wywołane zmianami w organizacji pracy pra-

codawcy ustala się według zasady przyczynowo-skutkowej (zmiany organiza-

cyjne - redukcja etatów) od daty wprowadzenia tych zmian, a nie od momentu

ustania stosunku pracy z pracownikiem zwalnianym w trybie indywidualnego

rozwiązania umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2005 r.

sprawy z powództwa Beaty G. przeciwko Urzędowi Gminy i Miasta w Ż. o przywró-

cenie do pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 2 czerwca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpoznania, pozo-

stawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 2 czerwca 2004 r. zmienił zaskarżony przez pozwany Urząd Gminy i Miasta w Ż.

wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Kutnie przywracający powódkę Beatę G. do

pracy u pozwanego, w ten sposób, że oddalił powództwo i przyznał pełnomocnik po-

wódki z urzędu kwotę 120 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej. W sprawie tej

ustalono, że powódka była zatrudniona u pozwanego w okresie od dnia 15 paździer-

nika 2001 r. do dnia 15 marca 2002 r. na podstawie umowy o pracę na czas określo-

ny, a od dnia 15 marca 2002 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony

na stanowisku młodszego referenta w Biurze Obsługi Rady. W połowie 2002 r. na

stanowisko Burmistrza Urzędu Miasta i Gminy w Ż. wybrany został Zdzisław W. Za-

2

łącznikiem do zarządzenia Burmistrza [...] z dnia 29 listopada 2002 r. wprowadzony

został nowy regulamin organizacyjny pozwanego Urzędu, w którym zlikwidowano

między innymi Biuro Obsługi Rady i utworzono nowe referaty. Zadania Biura, w któ-

rym zatrudnione były dwie osoby, w tym powódka, przejął referat organizacyjny. W

dniu 31 stycznia 2003 r. pozwany rozwiązał umowę o pracę z powódką z zachowa-

niem miesięcznego okresu wypowiedzenia, wskazując jako przyczynę wypowiedze-

nia zmiany organizacyjne-redukcję etatów.

W pierwszym kwartale 2003 r. pozwany Urząd rozwiązał stosunki pracy z pię-

cioma pracownikami. Dwie pracownice odeszły na własną prośbę, jeden pracownik

został przeniesiony do Spółki „M.-M.”, w której Urząd posiada 100 % udziałów, zaś

dwie pracownice, w tym powódka, otrzymały wypowiedzenie umów o pracę. Jedno-

cześnie od listopada 2002 r. nastąpiło nawiązanie stosunków pracy z sześcioma

osobami. Sąd pierwszej instancji ustalił także, że nowo wybrany Burmistrz utracił za-

ufanie do powódki, ponieważ wiele informacji dotyczących Urzędu pochodziło od

powódki i jej rodziny. W ramach takich ustaleń Sąd ten uznał roszczenie powódki za

uzasadnione, gdyż pozwany wprawdzie wykazał, że u niego miały miejsce zmiany

organizacyjne, jednakże nie wykazał, aby wystąpiła redukcja etatów wskazana jako

przyczyna wypowiedzenia powódce umowy o pracę, skoro w okresie od listopada

2002 r. do czerwca 2003 r. z pracy u pozwanego odeszło pięciu pracowników, a jed-

nocześnie nawiązał on umowy o pracę z sześcioma pracownikami. W takiej sytuacji

nie można mówić o zmniejszeniu zatrudnienia, które faktycznie uległo zwiększeniu o

jedną osobę. Przyczyną wypowiedzenia powódce umowy o pracę nie była zatem

redukcja etatów, ale za rzeczywistą przyczynę należało uznać utratę zaufania do

powódki. Nie było też przeszkód, aby legitymująca się wyższym wykształceniem po-

wódka objęła jedno ze stanowisk zaproponowanych nowym pracownikom. Ostatecz-

nie Sąd Rejonowy uznał za pozorną wskazaną powódce przyczynę wypowiedzenia,

co stanowiło istotne naruszenie art. 30 § 4 k.p., a w konsekwencji przywrócił ją do

pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p.

Stanowiska tego nie podzielił Sąd Okręgowy, który wskazał, że zgodnie z

brzmieniem art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 45 § 1 k.p. przyczyna wypowiedzenia

umowy o pracę powinna być konkretna, rzeczywista i prawdziwa, a sądy nie są

uprawnione do badania celowości i zasadności dokonywanej reorganizacji stanu za-

trudnienia i konieczności wprowadzania zmian organizacyjnych. Wskazana powódce

przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę w postaci zmian organizacyjnych - reduk-

3

cji etatów nie budziła wątpliwości. Nowy regulamin organizacyjny wprowadzony za-

łącznikiem do zarządzenia Burmistrza [...] z dnia 29 listopada 2002 r. likwidował mię-

dzy innymi Biuro Obsługi Rady, w którym była zatrudniona powódka i tworzył nowe

referaty. Ta niesporna okoliczność nie była przedmiotem badania Sądu pierwszej

instancji. Za kwestię zasadniczą Sąd Okręgowy uznał ustalenie, czy w pozwanym

Urzędzie doszło rzeczywiście do redukcji etatów i likwidacji stanowiska pracy po-

wódki. Ustalenie zmniejszenia zatrudnienia nie polega jedynie na matematycznym

porównaniu stanu zatrudnienia w pozwanym Urzędzie, polegającym na obliczeniu, iż

skoro w pierwszym kwartale 2003 r. rozwiązano stosunki pracy z pięcioma pracowni-

kami, zaś zatrudniono sześciu nowych, to miało miejsce zwiększenie zatrudnienia, a

nie jego zmniejszenie. Tymczasem, zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy, okresem miarodajnym dla oceny przesłanek

stosowania zwolnień jest okres trzech miesięcy, który należy liczyć od daty rozwią-

zania stosunku pracy z pracownikiem zwalnianym indywidualnie (wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 29 marca 2001 r., I PKN 291/00, OSNP 2003 nr 2, poz. 30). Okres

ten powinien być liczony na przyszłość, a nie wstecz. W celu dokonania ustalenia,

czy w pozwanym Urzędzie nastąpiło rzeczywiście zmniejszenie zatrudnienia należało

poddać analizie daty nawiązywania umów o pracę z nowo przyjętymi pracownikami i

odnieść je do daty rozwiązania umowy o pracę z powódką w dniu, w którym upłynął

okres wypowiedzenia. Z analizy tej wynika, że w pierwszym kwartale 2003 r. pozwa-

ny rozwiązał umowy o pracę z pięcioma pracownikami. Jednocześnie od listopada

2002 r. nawiązał stosunki pracy z sześcioma osobami. Rozwiązanie umowy o pracę

z powódką nastąpiło z dniem 28 lutego 2003 r. W okresie trzech miesięcy od 1

marca 2003 r. pozwany wypowiedział umowę o pracę tylko Elżbiecie B. zatrudnionej

w charakterze sprzątaczki. Porównując daty nawiązania stosunków pracy z sześcio-

ma osobami, Sąd Okręgowy przyjął, że tylko w jednym przypadku Adriana P., za-

trudnionego dla odbycia stażu od 1 marca 2003 r., nawiązanie z nim stosunku pracy

nastąpiło w okresie 3 miesięcy od ustania stosunku pracy powódki. W przypadku

pozostałych pięciu osób, nawiązanie z nimi stosunków pracy nastąpiło przed datą

rozwiązania z powódką umowy o pracę. Błędnie zatem Sąd pierwszej instancji usta-

lił, iż w pozwanym Urzędzie nie tylko nie doszło do zmniejszenia zatrudnienia, ale

wręcz przeciwnie uległo ono zwiększeniu. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że

rozwiązanie z powódką umowy o pracę było zgodne z prawem, ponieważ wskazana

4

jej przyczyna wypowiedzenia była rzeczywista i uzasadniona. Równocześnie brak

było podstaw do uznania, że faktyczną i rzeczywistą przyczyną wypowiedzenia po-

wódce umowy o pracę była utrata do niej zaufania. Pozwany pracodawca nie miał

obowiązku zaproponowania powódce zatrudnienia na innym stanowisku pracy, po-

nieważ nie istnieje przepis prawa ani zasada współżycia społecznego, które kreowa-

łyby powinność pracodawcy do zatrudniania powódki na stanowisku w jednym z

utworzonych referatów. Pracodawca jest bowiem uprawniony do nawiązywania sto-

sunków pracy z wybranymi przez siebie osobami i brak jest podstaw do ingerowania

w tę swobodę.

W kasacji powódki podniesiono następujące zarzuty: 1) oczywistego narusze-

nia art. 30 § 4 i art. 45 § 1 k.p., przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowa-

nie - polegające na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że podana powódce przy-

czyna wypowiedzenia, tj. zmiany organizacyjne i redukcja etatów (czyli zmniejszenie

zatrudnienia) były rzeczywiste i uzasadnione, podczas gdy z okoliczności sprawy wy-

nika w sposób niebudzący wątpliwości, że w pozwanym Urzędzie nie było redukcji

etatów i zmniejszenia zatrudnienia, co oznacza, że wskazana przyczyna wypowie-

dzenia była pozorna, 2) błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 10 ust. 1

w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - przez przyjęcie, że usta-

lony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezom tych norm prawnych, 3) naru-

szenia art. 382 w związku z art. 233 i 391 k.p.c. - wskutek rażącego złamania zasady

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego i niewłaściwej

oceny dokumentów przedłożonych w postępowaniu przez pozwanego, z których w

sposób niebudzący wątpliwości wynikało, że w pozwanym Urzędzie dokonywano

zwiększenia zatrudnienia i w efekcie zatrudniono więcej osób aniżeli faktycznie zo-

stało zwolnionych, a ponadto wskutek nieuwzględnienia zeznań Burmistrza, złożo-

nych na rozprawie w dniu 18 grudnia 2003 r., o utracie zaufania do powódki, gdyż

„wiele informacji dotyczących Urzędu pochodziło od powódki i jej rodziny”, co miało

kluczowe znaczenie dla oceny prawdziwości, rzeczywistości oraz konkretności

wskazanej powódce przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę.

Na tych podstawach skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i

przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzy-

gnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje, twierdząc, że wyrok tego

Sądu oczywiście naruszył wskazane podstawy kasacji - wskutek przyjęcia „wbrew

stanowi faktycznemu sprawy, na podstawie własnej oceny zebranego materiału do-

5

wodowego, iż w pozwanym Urzędzie rzeczywiście miały miejsce przyczyny podane

w wypowiedzeniu powódce umowy o pracę, tj. zmiany organizacyjne i redukcja eta-

tów, czyli zmniejszenie zatrudnienia, choć w rzeczywistości nie miało to miejsca”.

Pełnomocnik pozwanego wnosił o oddalenie kasacji jako nieuzasadnionej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą sprawy było zweryfikowanie wskazanej powódce przyczyny wypowie-

dzenia umowy o pracę, dokonanego w dniu 31 stycznia 2003 r. za jednomiesięcznym

wypowiedzeniem, którą pozwany określił jako „zmiany organizacyjne-redukcję eta-

tów”. Jako okoliczność niesporną i niewymagającą badania Sąd Okręgowy przyjął,

że po wprowadzeniu nowego regulaminu organizacyjnego, załącznikiem do zarzą-

dzenia Burmistrza nr 10/02 z dnia 29 listopada 2002 r., zlikwidowano między innymi

biuro obsługi rady, w którym była zatrudniona powódka, ale równocześnie utworzono

nowe referaty, w tym referat organizacyjny, który przejął zadania biura. Sąd ten za

kwestię zasadniczą uznał ustalenie, czy w pozwanym Urzędzie doszło rzeczywiście

do redukcji etatów, w tym do likwidacji stanowiska powódki, następnie jednak w

ogóle pominął potrzebę ustalenia, czy stanowisko powódki zostało rzeczywiście zli-

kwidowane, a także to, czy zmiany organizacyjne spowodowały redukcję etatów u

pozwanego według zasady przyczynowo-skutkowej. W tym zakresie Sąd ten wyka-

zał, że w pierwszym kwartale 2003 r. pozwany rozwiązał stosunki pracy z pięcioma

pracownikami, a od listopada 2002 r., tj. od wprowadzenia reorganizacji pracy po-

zwanego Urzędu, nawiązano umowy o pracę z sześcioma pracownikami. Oznaczało

to jednoznacznie, że wprowadzone zmiany organizacyjne nie spowodowały redukcji

etatów, ale zwiększenie zatrudnienia, a Sąd Okręgowy w sposób oczywisty naruszył

zasadę swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego (art. 233 § 1 i 382 k.p.c.

w związku z art. 391 k.p.c.). Sąd ten bezzasadnie ustalał bowiem okoliczność zmniej-

szenia zatrudnienia w pierwszym kwartale 2003 r. w oderwaniu od wskazanej przy-

czyny powódce wypowiedzenia umowy o pracę, którą były wprowadzone w listopa-

dzie 2002 r. zmiany organizacyjne prowadzące do redukcji etatów. O tym, że zmiany

te nie spowodowały takiej redukcji świadczy zatrudnienie od momentu reorganizacji

pracy w pozwanym Urzędzie większej liczby pracowników, aniżeli została zwolniona

po wprowadzeniu nowego regulaminu organizacyjnego. Inaczej rzecz ujmując i wyja-

śniając, Sąd Okręgowy błędnie uznał, że momentem miarodajnym dla ustalenia, czy

6

w pozwanym Urzędzie miała miejsce redukcja etatów była data ustania stosunku

pracy z powódką, ponieważ w rozpoznawanej sprawie taką miarodajną i decydującą

przy ocenie zasadności wskazanej powódce przyczyny wypowiedzenia była data

wprowadzenia zmian organizacyjnych, powoływanych przecież przez pozwanego

jako wymuszających redukcję zatrudnienia. Tymczasem w wyniku tej reorganizacji

pracy u pozwanego nie nastąpiło zmniejszenie stanu zatrudnienia, ale jego zwięk-

szenie. W konsekwencji zmiany organizacyjne nie spowodowały redukcji etatów, a

wskazana powódce przyczyna wypowiedzenia, określona jako zmiany organiza-

cyjne-redukcja etatów, była ogólnikowa, niekonkretna, nieprawdziwa i nieuzasad-

niona.

Rację ma skarżąca, gdy twierdzi, że tylko art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grud-

nia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (tekst

jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa z

28 grudnia 1989 r.) wymaga wyznaczenia 3 miesięcznej cezury czasowej w celu we-

ryfikacji spełnienia warunków (przesłanek) grupowych zwolnień z pracy i ten aspekt

nie był przedmiotem rozważań zawartych w powoływanym przez strony wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 29 marca 2001 r., I PKN 291/00 (OSNP 2003 nr 2, poz. 30), w

którym istotne było zweryfikowanie przesłanki zmniejszenia zatrudnienia jako przy-

czyny indywidualnego zwolnienia z pracy. Stanowisko to nie pozostaje w bezpośred-

nim związku z indywidualnym zwolnieniem powódki z pracy na podstawie art. 10 ust.

1 w związku z art. 1 ust. 1 tej ustawy także dlatego, że pozwany Urząd nie wskazał

jako przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę redukcji konkretnego etatu powódki,

ale wprowadzenie w listopadzie 2002 r. zmian organizacyjnych, które od tego mo-

mentu, niepozostającego w jakimkolwiek związku z datą ustania stosunku pracy po-

wódki, nie doprowadziły do zmniejszenia zatrudnienia, ale do jego zwiększenia. Po-

wyższe uzasadnia wyrażenie poglądu, że zmniejszenie zatrudnienia wywołane zmia-

nami w organizacji pracy pracodawcy ustala się według zasady przyczynowo-skut-

kowej (zmiany organizacyjne - redukcja etatów) od daty wprowadzenia tych zmian, a

nie od momentu ustania stosunku pracy z pracownikiem zwalnianym w trybie indywi-

dualnego rozwiązania stosunku pracy z przyczyny dotyczącej pracodawcy (niedoty-

czącej pracownika). Powyższe konstatacje potwierdziły zarzuty oczywistego naru-

szenia art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r., a w konse-

kwencji także naruszenia art. 30 § 4 k.p., a przez to także 45 § 1 k.p.

7

Na marginesie tej sprawy, Sąd Najwyższy sygnalizuje, że nie ma wprawdzie

przepisu prawa pracy ani zasady współżycia społecznego, które nakazywałyby pra-

codawcy zaproponowanie zwalnianemu pracownikowi zatrudnienia na innym stano-

wisku pracy, ale fakt zatrudnienia bezpośrednio po rozwiązaniu umowy o pracę z po-

wódką nowego pracownika w celu odbycia stażu, a następnie jego bezterminowe

zatrudnienie, może być kwalifikowane jako przypadek ponownego zatrudnienia pra-

cowników w tej samej grupie zawodowej (art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r., aktual-

nie art. 9 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, Dz.U. Nr

90, poz. 844 ze zm.). Oczywistym nadużyciem prawa jest zwolnienie pracownika z

przyczyn dotyczących pracodawcy, któremu towarzyszy natychmiastowe nawiązanie

stosunku pracy z nowym pracownikiem w tej samej grupie zawodowej. Dalsze roz-

wijanie tego wątku nie było potrzebne w rozpoznawanej sprawie, ponieważ podana

powódce przyczyna wypowiedzenia nie odpowiadała wymaganiom z art. 30 § 4 k.p.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji.

========================================