IV CK 768/04

Wyrok z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 768/04

Jeżeli umowa przelewu jest ważna, to mimo braku pisemnego

zawiadomienia o przelewie pochodzącego od cedenta, dłużnik, spełniając

świadczenie do rąk cesjonariusza, zwalnia się z zobowiązania wobec cedenta

(art. 515 k.c.).

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Sylwii C. przeciwko Jarosławowi J.,

Arturowi D. i Bogusławowi J., wspólnikom spółki jawnej "B.O." w O. o zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 czerwca 2005 r. kasacji

powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 22 września 2004 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Toruniu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Toruniu wyrokiem z dnia 22 września 2004 r. oddalił apelację

powódki od wyroku oddalającego powództwo o zasądzenie kwoty 14 783,11 zł z

odsetkami tytułem niespłaconego długu.

Rozstrzygnięcie powyższe oparte zostało na ustaleniu, że powódka (cedent)

dokonała przelewu wierzytelności – przysługującej jej od strony pozwanej z tytułu

długu w kwocie 14 783,11 zł – na niebiorącą udziału w sprawie spółkę z o.o. „E.P.”

(cesjonariusza). Strona pozwana (dłużnik) po zawiadomieniu jej przez

cesjonariusza o przelewie spełniła świadczenie w dniu 6 października 2003 r.,

przekazując na konto cesjonariusza kwotę 14 783,11 zł. W styczniu 2004 r.

powódka wezwała stronę pozwaną do zapłaty długu, informując, że uchyliła się w

dniu 9 stycznia 2004 r. od skutków przelewu.

Sądy obu instancji, powołując się na art. 512 i 515 k.c., uznały, że skoro strona

pozwana spełniła świadczenie na rzecz nabywcy wierzytelności po powzięciu

wiadomości o przelewie (niezależnie od źródła wiedzy o przelewie), a ponadto w

chwili spełnienia świadczenia nie wiedziała o nieważności przelewu, więc zwolniła

się z zobowiązania wobec powódki (zbywcy wierzytelności).

Kasacja powódki oparta została na podstawie naruszenia prawa materialnego

przez błędną wykładnię art. 512 i 515 k.c., polegającą na uznaniu, że dłużnik, który

nie otrzymał od zbywcy wierzytelności pisemnego zawiadomienia o przelewie,

spełniając świadczenie na rzecz nabywcy wierzytelności, zostaje zwolniony ze

zobowiązania także wtedy, gdy po dokonaniu zapłaty przelew okazał się nieważny.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu sprowadza się do kwestii, jakie znaczenie dla oceny dobrej wiary

dłużnika, który spełniając świadczenie do rąk cesjonariusza nie wiedział o

nieważności przelewu, ma okoliczność, że o przelewie dłużnik wcześniej

powiadomiony został na piśmie przez cesjonariusza, a nie przez cedenta. Sąd

Okręgowy – powołując się na uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10

października 2002 r., V CKN 1796/00 (OSNC 2004, nr 2, poz. 23) – uznał, że w

sprawie ma zastosowanie art. 512 k.c. Podkreślił, że skoro art. 512 k.c. nie stanowi

od kogo dłużnik – dla przyjęcia jego dobrej wiary – powinien czerpać wiedzę o

przelewie, to okoliczność, iż o cesji wierzytelności dłużnik dowiedział się nie od

cedenta, lecz od cesjonariusza, jest wystarczająca dla uznania, że dłużnik,

spełniając świadczenie do rąk nabywcy wierzytelności, działał w dobrej wierze. W

takiej sytuacji zbywca nie może powołać się wobec dłużnika na nieważność

przelewu.

Odnosząc się do przedstawionych argumentów zauważyć należy, że w

powołanym wyroku Sąd Najwyższy dokonał wykładni art. 512 k.c. , który – wbrew

stanowisku Sądu Okręgowego – nie mógł mieć zastosowania w sprawie. Zgodnie z

tym przepisem, dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie, dopóty

spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem

nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. W

świetle tego uregulowania dobrą wiarę dłużnika uchyla dopiero jego pozytywna

wiedza o przelewie. Wprawdzie zawiadomienie o cesji powinno w zasadzie

pochodzić od zbywcy („dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie”), ale

istnienie dobrej wiary dłużnika może być wyłączone wskutek wykazania, że dłużnik

został powiadomiony o przelewie przez osobę trzecią, wystarczy bowiem, iż „w

chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie” (art. 512 zdanie

pierwsze in fine k.c.). Omawiany przepis dotyczy skuteczności czynności dłużnika

polegającej na spełnieniu świadczenia do rąk „poprzedniego wierzyciela”. W takiej

sytuacji – dla oceny dobrej (złej) wiary dłużnika – źródło jego wiedzy o przelewie nie

jest istotne. Trafnie zatem Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 10

października 2002 r. podkreślił, że wiedzę o przelewie dłużnik mógł uzyskać nie

tylko od dotychczasowego wierzyciela, ale także w inny sposób.

W rozpoznawanej sprawie art. 512 k.c. nie mógł mieć zastosowania, skoro

dłużnik nie spełnił świadczenia do rąk poprzedniego właściciela (cedenta), lecz

spełnił świadczenie do rąk nabywcy wierzytelności (cesjonariusza). Rozważania

Sądu Okręgowego w części dotyczącej art. 512 k.c. z powołaniem się na wskazany

wyrok Sądu Najwyższego należało więc uznać za zbędne i nieprzydatne dla

prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Sytuację, w której dłużnik spełnia świadczenie do rąk cesjonariusza, reguluje art.

515 k.c. Przepis ten dotyczy ochrony dłużnika, który w dobrej wierze spełnił

świadczenie cesjonariuszowi w sytuacji, gdy przelew był nieważny bądź causa cesji

była wadliwa. Ustalenia Sądu Okręgowego wskazują, że dłużnik, spełniając

świadczenie, wiedział o przelewie od cesjonariusza oraz że nie wiedział o

nieważności przelewu. Sąd Okręgowy powinien był rozważyć, czy ustalenia te mają

znaczenie z punktu widzenia uregulowania przyjętego w art. 515 k.c. Z przepisu

tego wynika, że ochrona dobrej wiary dłużnika rozpoczyna się od chwili

zawiadomienia go na piśmie o przelewie przez cedenta, nie zaś – jak to miało

miejsce w sprawie – przez cesjonariusza. Przekazanie takiego zawiadomienia od

cedenta, a zatem zawiadomienia dającego pewność, że przelew został dokonany,

stwarza na podstawie art. 7 k.c. domniemanie, że dłużnik w chwili spełnienia

świadczenia cesjonariuszowi działał w dobrej wierze. Zbywca wierzytelności może

jednak podważyć skuteczność ochrony dłużnika, jeżeli wykaże, że w chwili

dokonania czynności dłużnik wiedział o nieważności przelewu lub o istnieniu

zarzutów dotyczących jego podstawy prawnej. Samo zatem ustalenie, którego

dokonał Sąd Okręgowy, że dłużnik nie wiedział, iż przelew jest nieważny, nie

wystarcza do uznania, że spełnienie przez niego świadczenia cesjonariuszowi jest

skuteczne także wobec cedenta. Ponadto należy pamiętać, że w świetle art. 515

k.c. brak zawiadomienia o przelewie ze strony cedenta jest okolicznością istotną

tylko w przypadku ustalenia, iż przelew był nieważny, jeśli bowiem przelew był

ważny, to brak pisemnego zawiadomienia o przelewie pochodzącego od cedenta

nie może stanowić przeszkody do zwolnienia się dłużnika wobec cedenta.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).