II UK 271/04

Wyrok z dnia 7 lipca 2005 r.

II UK 271/04

Naruszenie art. 5 k.p.c. przez niepouczenie osoby głęboko chorej psy-

chicznie o konieczności ustanowienia pełnomocnika w procesie nie powoduje

nieważności postępowania, lecz może być uchybieniem mogącym mieć wpływ

na wynik sprawy (art. 3931

pkt 2 k.p.c.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lipca 2005 r. sprawy z

wniosku Haliny S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W.

o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 4 sierpnia 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we

Wrocławiu do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Świdnicy wyrokiem z

dnia 19 lutego 2003 r. oddalił odwołanie Haliny S. od decyzji Oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 25 marca 2002 r. w przedmiocie odmowy

przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy. Lekarz orzecznik ZUS stwierdził cał-

kowitą niezdolność ubezpieczonej do pracy, lecz przyjął, że powstała ona po upływie

18 miesięcy od ustania objęcia ochroną ubezpieczeniową, przypadającego na okres

od dnia 1 stycznia 1970 r. do dnia 31 grudnia 1979 r. Celem stwierdzenia spełnienia

warunków przewidzianych w art. 57 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004

r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) Sąd przeprowadził dowód z dokumentacji leczenia ubez-

pieczonej i opinii biegłego psychiatry, na podstawie których ustalił, że nieleczone

2

psychiatrycznie zmiany osobowości ubezpieczonej występowały od 1980 r., nato-

miast niezdolność do pracy związana z rozwiniętą psychozą powstałą najwcześniej

około 1985 r.

Apelacja ubezpieczonej została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 4 sierpnia 2004 r. Dowód z wydanego w dniu 6 marca 2003 r. za-

świadczenia lekarza neurologa leczącego ubezpieczoną od stycznia 1980 r. do

grudnia 1986 r. w poradni i prywatnym gabinecie, między innymi z powodu zaburzeń

nerwicowych o charakterze na przemian depresyjnym i euforycznym, który sugero-

wał leczenie psychiatryczne, Sąd drugiej instancji uznał za nieistotny, podzielając

ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego poczynione na podstawie opinii biegłego.

Uznał, że kryterium oceny niezdolności do pracy mogą stanowić tylko stwierdzone

przez niego skutki choroby, a nie zalecenia lekarskie wskazane w omawianym za-

świadczeniu. Przyjął zatem, że przed dniem 30 czerwca 1980 r. ubezpieczona była

zdolna do kontynuowania zatrudnienia w charakterze pomocy dentystycznej.

Kasacja ubezpieczonej została oparta na podstawie obrazy przepisów art. 378

§ 2 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 5 i art. 5 k.p.c., która doprowadziła do nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji z powodu pozbawienia ubezpieczo-

nej, osoby poważnie chorej psychicznie, możliwości obrony swych praw przez nie-

udzielenie jej wskazówek co do możliwości ustanowienia pełnomocnika. Skarżąca

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania przez Sąd Okręgowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skutkujące nieważność postępowania pozbawienie strony możności obrony

przysługujących jej praw polega na odjęciu jej w postępowaniu sądowym, wbrew jej

woli, całkowitej możności podejmowania albo świadomego zaniechania czynności

procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej (por. np. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 1961 r., 3 CR 953/60, Nowe Prawo 1963 nr 1, s. 117

i wyroki z dnia 20 stycznia 1966 r., II PR 371/65 OSNCP 1966 nr 10, poz. 172 oraz z

dnia 27 maja 1999 r., II CKN 318/98, niepublikowany). W tej sytuacji nie można

stwierdzić nieważności postępowania, gdy strona podjęła czynności w procesie, a

doznawała tylko utrudnień w popieraniu dochodzonych roszczeń lub obronie przed

żądaniami strony przeciwnej (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca

3

1961 r., 3 CR 953/60, NP 1963 nr 1, s. 117 z glosą W. Siedleckiego i wyroki z dnia

14 czerwca 1968 r., I CR 432/67, OSNCP 1969 nr 7-8, poz. 137, z dnia 1 paździer-

nika 1998 r., I PKN 359/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 681, z dnia 2 kwietnia 1998

r., I PKN 521/97, OSNAPiUS 1999 nr 6, poz. 203 i z dnia 10 marca 1998 r., I CKN

524/97, Prokuratura i Prawo 1999 nr 5, poz. 43).

Wytykane w kasacji naruszenie przepisu art. 5 k.p.c. nie mogło zatem prowa-

dzić do nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji (art. 379 pkt 5

k.p.c.); powstaje jednak pytanie, czy mogło stanowić uchybienie procesowe uzasad-

niające zarzut obrazy przepisów postępowania, które mogło wpłynąć na wynik

sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1973 r., II CR 145/73, Biuletyn

Informacyjny SN 1973 nr 9, poz. 173). Zarzut oparty na tym uchybieniu Sądu pierw-

szej instancji, które - stosownie do art. 378 § 1 k.p.c. - sąd drugiej instancji obowią-

zany jest brać pod rozwagę w granicach zaskarżenia apelacją, jest uzasadniony, je-

żeli w konkretnej sytuacji procesowej zachodziła potrzeba udzielenia ubezpieczonej

wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych dokonania

albo zaniechania tych czynności, w szczególności zaś pouczenia co do możności

zgłoszenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu (art. 5, 460 § 1 i 477 k.p.c.) i

gdy brak takiego współdziałania ze stroną miał wpływ na treść rozstrzygnięcia (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1997 r., I CKN 336/97, Prokuratura i

Prawo - dodatek 1998 nr 7-8, poz. 43). Zakres tego obowiązku wyznacza „potrzeba

procesowa" (por. wyrok z dnia 13 maja 1997 r., II UKN 100/97, OSNAPiUS 1998 nr

4, poz. 133), przy czym nie budzi wątpliwości, że osoba o pełnej zdolności do czyn-

ności prawnych ma pełną zdolność do występowania w postępowaniu sądowym. Jej

nieporadność jednak, wynikająca z braku orientacji w przepisach regulujących po-

stępowanie, nakazuje rozważenie przez sąd dokonania odpowiednich pouczeń. Sąd

Najwyższy takiej potrzeby nie przewidywał tylko w sytuacjach, w których strona z lek-

kimi zaburzeniami psychicznymi składała w toku postępowania wypowiedzi i pisma

niewzbudzające wątpliwości co do ich sensu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

19 czerwca 1998 r., II UKN 102/98, OSNAPiUS 1999 nr 12, poz. 408 i z dnia 16

grudnia 1997 r., II UKN 404/97, OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 641), jednakże w roz-

poznawanej sprawie potrzeba taka była oczywista.

Dowody uzyskane przez Sąd pierwszej instancji wskazywały, że ubezpie-

czona cierpi z powodu rozwiniętej psychozy z zespołem [...], co powoduje jej całko-

witą niezdolność do pracy oraz - rzecz jasna - nie tylko utrudnia, lecz wręcz unie-

4

możliwia świadome i celowe działania w procesie. Skarżąca, która działała osobiście

przed Sądem pierwszej instancji, nie żądała sprostowania oczywiście błędnego

ustalenia w opinii biegłego, że pracowała w 1985 r. Także przed Sądem drugiej in-

stancji, który nie prowadził dowodów z urzędu, nie zgłosiła - zapewne z powodu swej

nieporadności - wniosku o dopuszczenie dowodu z przesłuchania w charakterze

świadka lekarza, który wystawił zaświadczenie w dniu 6 marca 2003 r. Jego zezna-

nie byłoby wartościowym dowodem na okoliczność stanu zdrowia skarżącej w latach

przed dniem zgłoszenia roszczenia o rentę, mimo niezachowania dokumentacji z

okresu leczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 1968 r., III URN

13/68, OSNCP 1969 nr 5, poz. 99). Naturalnie, zastosowanie się Sądu do wskazań

płynących z art. 5 k.p.c. nie rodziło po jego stronie powinności udzielenia ubezpie-

czonej występującej w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego pouczeń co do

wnioskowania dalszych dowodów dla obalenia ustaleń wynikających z dowodów już

przeprowadzonych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r., II UKN

691/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 123, z dnia 30 kwietnia 1997 r., II UKN 79/97,

OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 58, z dnia 13 maja 1997 r., II UKN 100/97, OSNAPiUS

1998 nr 4, poz. 133, z dnia 16 września 1998 r., II UKN 214/98, OSNAPiUS 1999 nr

18, poz. 593 i z dnia 30 czerwca 1999 r., II UKN 21/99, OSNAPiUS 2000 nr 18, poz.

695), Sąd powinien był jednak dostrzec konieczność uzyskania przez ubezpieczoną

pomocy w procesie ze strony zawodowego pełnomocnika i o możliwości jego usta-

nowienia pouczyć ubezpieczoną.

Mając na względzie, że niepouczenie ubezpieczonej, osoby głęboko chorej

psychicznie, o konieczności ustanowienia pełnomocnika w procesie, choć nie spo-

wodowało nieważności postępowania, było uchybieniem mającym wpływ na wynik

sprawy, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).

========================================