II UK 275/04

Wyrok z dnia 7 lipca 2005 r.

II UK 275/04

Dopuszczenie do pracy bez aktualnego badania lekarskiego nie jest ele-

mentem czynności prawnej (oświadczenia woli) zawarcia umowy o pracę, a

więc nie może powodować jej nieważności z powodu celu skierowanego na

obejście prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. oraz art. 211 pkt 5 i art.

229 k.p.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lipca 2005 r. sprawy z

wniosku Bolesława M., Ryszarda F. właścicieli „F.-P.” Prywatnego Przedsiębiorstwa

Wielobranżowego, Produkcja, Usługi, Handel Hurtowy i Detaliczny Eksport Import w

D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K.G. o ubezpiecze-

nie społeczne, na skutek kasacji wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 29 czerwca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we

Wrocławiu do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze wyro-

kiem z dnia 7 marca 2003 r. oddalił odwołania ubezpieczonego Bolesława M. i płatni-

ka Adama F., właściciela „F.-P.”, Prywatnego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego,

Produkcja, Usługi, Handel Hurtowy i Detaliczny, Export-Import w D. od decyzji Zakła-

du Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K.G. z dnia 3 października 2002 r. Sąd

pierwszej instancji stwierdził, że „zgodnie z treścią art. 83 § 1 k.c., czynność prawna

sprzeczna z ustawą albo mająca za cel obejście prawa, jest nieważna” i na tej pod-

stawie za organem ubezpieczeń społecznych ustalił, że Bolesław M. nie podlegał od

2

dnia 2 kwietnia 2002 r. ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia, gdyż ten

tytuł ubezpieczenia „wynikał z umowy o pracę, której cel zmierzał do uzyskania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego”. Co więcej, był to wyłączny cel zawarcia

umowy, a o tym świadczyć miało zawarcie umowy o pracę na czas nieokreślony,

ustalenie wysokiego wynagrodzenia bez uprzedniego sprawdzenia kwalifikacji i

efektów pracy pracownika, jak też to, że przed przystąpieniem do pracy ubezpieczo-

ny nie przedstawił zaświadczenia potwierdzającego zdolność do pracy, mimo że do

dnia 30 czerwca 2002 r. pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Sąd ustalił również, że w trakcie wykonywania umowy ubezpieczony nie stawiał się w

siedzibie pracodawcy i przeprowadził rozmowy marketingowe tylko z czterema kon-

trahentami, a od dnia 6 maja 2002 r. zachorował i korzystał ze zwolnienia lekarskiego

do dnia 21 września 2002 r., a po krótkiej przerwie znowu od 10 października 2002 r.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 29 czerwca 2004 r. oddalił apelację wniesioną przez ubezpieczonego i

zainteresowanego, jakkolwiek nie podzielił poglądu Sądu pierwszej instancji „co do

pozorności” zawartej między nimi umowy o pracę. Po stwierdzeniu, że ubezpieczony

był zatrudniony w systemie zadaniowego czasu pracy i nie miał obowiązku codzien-

nej obecności w siedzibie pracodawcy, oraz że od dnia 2 kwietnia do 5 maja 2002 r.

wystąpił z jedną ofertą, a następnie, w kolejnym okresie pracy po korzystaniu ze

zwolnienia lekarskiego, od dnia 22 września do dnia 9 października 2002 r. wystąpił z

ofertami do pięciu kontrahentów, stwierdził, że praca była rzeczywiście świadczona.

W zawarciu umowy o pracę dopatrzył się jednak celu obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.

w związku z art. 300 k.p.), podnosząc, że „nawet w razie przykładnie realizowanego

stosunku pracy można stwierdzić jego nieważność wówczas, gdy zawarcie umowy o

pracę miało na celu uzyskanie uprawnień z ubezpieczenia społecznego”. Pogląd ten

wsparł powołaniem się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2001 r., II UKN

258/00 (OSNAPiUS 2002 nr 21, poz. 527).

W kasacji opartej na obydwu podstawach Bolesław M. i Adam F. zarzucili

błędną wykładnię art. 229 § 1 i 4 k.p. przez uznanie, że brak zaświadczenia lekar-

skiego o zdolności do pracy powoduje objęty art. 58 § 1 k.c. skutek nieważności

umowy o pracę, gdy praca była rzeczywiście wykonywana, a także, że Sąd drugiej

instancji stwierdził nieważność umowy, „jak wynika z uzasadnienia, między innymi z

powodu zatrudnienia pracownika mimo braku badań lekarskich”, co wywołuje istotne

zagadnienie sankcji naruszenia art. 229 k.p. w sferze stosunku pracy. Podnieśli także

3

zarzut obrazy przepisów postępowania, tj. „art. 378 § 1 k.p.c. mającej wpływ na treść

orzeczenia przez pominięcie apelacyjnego zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.”.

Celem kasacji było uchylenie przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku i przeka-

zanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na pierwszy plan wysuwa się niepewność obydwu Sądów meriti co do praw-

nej kwalifikacji stanu faktycznego sprawy. Wyniknęła ona zapewne stąd, że Sąd dru-

giej instancji błędnie przyjął zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji art. 83 § 1

k.c. i dlatego powołał się na wyrok z dnia 14 marca 2001 r., w którym Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że nie można przyjąć pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy

o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to

przyjmował. Sąd Apelacyjny czynił rozważania w opozycji do stanowiska Sądu Okrę-

gowego, nie dostrzegłszy, że także Sąd pierwszej instancji powoływał się na cel

umowy o pracę zmierzający do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300

k.p.). O ile jednak Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że umowa o pracę między obydwo-

ma skarżącymi nie została zawarta dla pozoru, gdyż nie pozorowali zawarcia umowy

o pracę i byli zgodni co do tego, aby ich oświadczenia woli wywołały odpowiadający

im skutek, którym było między innymi objęcie ubezpieczeniem społecznym, o tyle

przyjął błędnie zgodny zamiar stron obejścia prawa, prowadzący do nieważności

umowy, stwierdzając, że „doszło do wykorzystania prawa pracy w celu uzyskania

świadczeń z ubezpieczenia społecznego”. Ta ocena była wadliwa albo co najmniej

przedwczesna, gdyż stwierdzenie, że umowa zmierza do obejścia prawa, wymagało

poczynienia konkretnych ustaleń faktycznych, dotyczących okoliczności jej zawarcia i

celu, jaki strony zamierzały osiągnąć (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8

marca 1995 r., I PZP 7/95, OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 227 i wyrok z dnia 23 wrze-

śnia 1997 r., I PKN 276/97, OSNAPiUS 1998 nr 13, poz. 397).

Sąd Apelacyjny, powołując się na nieważność umowy o pracę, w gruncie rze-

czy nie wyjaśnił jej przyczyny, gdyż nie wskazał przepisu ani nawet ogólnych zasad

prawa, które strony - przez zawarcie umowy nie naruszającej art. 22 k.p. - zamierzały

obejść. Nie rozważył - w stanie faktycznym sprawy - że zamiar, który stronom umowy

przypisał, sprowadzający się do wywołania przez zawarcie umowy o pracę skutku w

postaci uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jest zgodny z prawem i

4

przez jego przepisy wyraźnie przewidziany. Ustaliwszy zaś ponad wszelką wątpli-

wość, że strony umowy o pracę zmierzały do ukształtowania stosunku, w którym Bo-

lesław M. zobowiązał się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz

Adama F. i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pra-

codawcę, a Adam F. - do zatrudniania Bolesława M. za wynagrodzeniem (art. 22

k.p.), nie przeciwstawił domniemanego zamiaru obejścia prawa rzeczywistemu ist-

nieniu i realizacji stosunku stron umowy o pracę jako podlegającego obowiązkowi

ubezpieczenia społecznego.

Twierdzenie Sądu drugiej instancji, że „nawet w razie przykładnie realizowa-

nego stosunku pracy można stwierdzić jego nieważność wówczas, gdy zawarcie

umowy o pracę miało na celu uzyskanie uprawnień z ubezpieczenia społecznego”

jest niepoprawne, Sąd Najwyższy wielokrotnie bowiem zawracał uwagę, iż nieważ-

ność umowy o pracę nie skutkuje w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego, w których prawną doniosłość ma jedynie zgłoszenie do ubezpieczenia

pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci zatrudnienia pracowniczego

(por. np. wyroki z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96, OSNAPiUS 1997 nr 15, poz.

275, z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 368 oraz z

dnia 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 496, z dnia 21

kwietnia 1998 r., II UKN 2/98, OSNAPUS 1999 nr 7, poz. 251, z dnia 17 marca 1998

r., II UKN 568/97, OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 187, z dnia 11 września 1998 r., II UKN

199/98, OSNAPiUS 1999 nr 18, poz. 591 oraz z dnia 21 stycznia 1999 r., I PKN

541/98, OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 180). Przepisy prawa ubezpieczeń społecznych

łączą tytuł ubezpieczenia z zatrudnieniem przez wykonywanie pracy w ramach sto-

sunku pracy (por. art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm. w związku z art. 2 k.p.)

Zgodne oświadczenia woli pracodawcy i pracownika nie są wystarczające do po-

wstania tytułu ubezpieczenia i także nabycie prawa do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego nie jest możliwe w wyniku tej tylko czynności prawnej. Nie jest także

istotny cel stron zawierających umowę o pracę, lecz tylko to, czy ich zamiar wzajem-

nego zobowiązania się - przez pracownika do świadczenia pracy, a przez pracodaw-

cę do dania mu pracy i wynagrodzenia za nią - został w rzeczywistości zrealizowany.

W stosunkach prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie można bowiem lekcewa-

żyć zaszłości faktycznych i przejść do porządku nad sytuacją osoby świadczącej

pracę na podstawie nieważnej umowy o pracę, gdy powstaje określony stan „trwa-

5

łego związania” stron stosunku pracy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

15 maja 1972 r., III CRN 83/72, OSNCP 1973 nr 2, poz. 30 omówione przez A.

Szpunara i W. Wanatowską - NP 1974 nr 1, s. 55 i W. Szuberta, PiP 1976 nr 1-2. s.

198 oraz glosowane przez G. Goździewicza, PiP 1974 nr 1, s. 154, wyrok z dnia 5

listopada 2003 r., I PK 633/02, OSNP 2004 nr 20, poz. 346 oraz wyrok z dnia 5 listo-

pada 2003 r., I PK 23/03, dotychczas niepublikowany).

Wykonywanie praw i obowiązków płynących z nawet nieważnie zawartej

umowy o pracę rodzi tytuł ubezpieczenia pracowniczego, więc nie jest nawet ko-

nieczne - skądinąd oczywiste - stwierdzenie, że fakt dopuszczenia do pracy pracow-

nika bez aktualnego badania lekarskiego, niebędący elementem czynności prawnej

(oświadczeniem woli) zawarcia umowy o pracę, nie może powodować jej nieważno-

ści w związku z celem skierowanym na obejście prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z

art. 300 k.p. i art. 229 k.p.). Jest to oczywiste naruszenie wzajemnych obowiązków

wynikających ze stosunku pracy (wobec pracownika z art. 211 pkt 5 w związku z art.

229 k.p., a wobec pracodawcy z art. 229 § 4 k.p.), lecz pozostające bez wpływu za-

równo na ważność umowy o pracę, jak i tytuł ubezpieczenia. Na postawie zarzutu

nieprzeprowadzenia wymaganych badań lekarskich nie można także kwestionować

gotowości ubezpieczonego do pracy, jeżeli praca była świadczona. Badanie lekar-

skie ma tylko na celu zabezpieczenie pracownika przed wykonywaniem takiej pracy,

która może okazać się dla niego szkodliwa. Możliwość nałożenia za niedopełnienie

obowiązku poddania się tym badaniom kary porządkowej i zakaz dopuszczenia

przez pracodawcę pracownika do pracy, który badaniom się nie poddał, dowodzi, że

nieprzeprowadzenie badań lekarskich nie przekreśla istnienia stosunku pracy.

Mając to na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39313

§ 1

k.p.c.).

========================================