III CZP 38/05

Uchwała z dnia 6 lipca 2005 r., III CZP 38/05

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Helena Ciepła

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej "N." w J.Z. o

wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 6 lipca 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury

Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 14 stycznia 2005 r.:

"1. Czy koniecznym warunkiem zastąpienia walnego zgromadzenia przez

zebranie przedstawicieli – jako najwyższy organ spółdzielni – jest zamieszczenie w

statucie postanowienia określającego liczbę członków, po przekroczeniu której

dochodzi do zastąpienia walnego zgromadzenia przez zebranie przedstawicieli;

2. czy przepis art. 37 § 1 Prawa spółdzielczego w zakresie jakim nakazuje

określenie w statucie liczby członków po przekroczeniu której walne zgromadzenie

może być zastąpione przez zebranie przedstawicieli i jest przepisem bezwzględnie

obowiązującym;

3. czy w przypadku zarejestrowania statutu niezawierającego opisanego w

punkcie 2 pytania postanowienia dochodzi do skutecznego zastąpienia walnego

zgromadzenia przez zebranie przedstawicieli członków?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest powołanie przez spółdzielnię zebrania przedstawicieli

jako jej najwyższego organu także wówczas, gdy statut nie zawiera regulacji

wskazanej w art. 37 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).

Zamieszczenie takiej regulacji w statucie konieczne jest jedynie wtedy, gdy

jako najwyższy organ powołane zostało walne zgromadzenie, które w

przyszłości, gdy ilość członków przekroczy określoną liczbę, ma zostać

zastąpione przez zebranie przedstawicieli.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie toczącej się w postępowaniu rejestrowym, w której

postanowieniem z dnia 15 września 2004 r. Sąd Rejonowy w Gliwicach oddalił

wniosek Spółdzielni Mieszkaniowej „N.” w J.Z., złożony na podstawie uchwały

zebrania przedstawicieli z dnia 5 czerwca 2004 r. o zarejestrowanie w rejestrze

przedsiębiorców zmiany statutu Spółdzielni oraz zmiany w składzie rady nadzorczej

i uwidocznienie nowego przedmiotu działalności.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że uchwała mająca stanowić podstawę wpisów

do rejestru podjęta została przez organ nieuprawniony, gdyż statut wnioskującej

Spółdzielni, stanowiąc, że jej najwyższym organem jest zebranie przedstawicieli,

nie zawiera regulacji wskazanej w art. 37 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej:

"Pr.spółdz."), co sprawia, że niedopuszczalne było zastąpienie najwyższego organu

spółdzielni, jakim jest zgodnie z art. 36 § 1 Pr.spółdz., walne zgromadzenie,

zebraniem przedstawicieli. (...) Sąd Rejonowy wskazał również, że zarejestrowanie

przez sąd statutu Spółdzielni nieodpowiadającego bezwzględnie obowiązującym

postanowieniom art. 36 § 1 i art. 37 § 1 Pr.spółdz. nie sanowało powyższych

wadliwości statutu i nie doprowadziło do usankcjonowania powołania zebrania

przedstawicieli jako najwyższego organu Spółdzielni.

Przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawczyni, Sądowi Okręgowemu w

Gliwicach nasunęły się poważne wątpliwości prawne sformułowane we wskazanych

w postanowieniu pytaniach. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione przez Sąd Okręgowy wątpliwości sprowadzają się do

zagadnienia, czy dopuszczalne jest powołanie przez spółdzielnię zebrania

przedstawicieli jako jej najwyższego organu wówczas, gdy statut nie zawiera

regulacji wskazanej w art. 37 § 1 zdanie pierwsze Pr.spółdz., tj. nie stanowi, że po

przekroczeniu określonej liczby członków walne zgromadzenie członków zostaje

zastąpione przez zebranie przedstawicieli. W sprawie jest bezsporne, że

Spółdzielnia już w chwili swojego powstania i zarejestrowania pierwszego statutu

powołała jako najwyższy organ zebranie przedstawicieli, a nie walne zgromadzenie,

nie zamieszczając w statucie regulacji, o której mowa w art. 37 § 1 zdanie pierwsze

Pr.spółdz., jednak spełniała pozostałe wymagania co do określenia w statucie

zasad ustalania liczby przedstawicieli i ich wyboru oraz czasu trwania

przedstawicielstwa. Spełniła także wymagania zawarte w art. 59 Pr.spółdz. Chodzi

zatem o to, czy mimo niezamieszczenia w statucie postanowienia, że po

przekroczeniu określonej liczby członków walne zgromadzenie zostaje zastąpione

przez zebranie przedstawicieli, Spółdzielnia mogła ustanowić swoim najwyższym

organem zebranie przedstawicieli, a nie walne zgromadzenie.

Rozstrzygając to zagadnienie nie można pominąć dotychczasowej praktyki

sądowej wykształconej na gruncie wskazanych przepisów przynajmniej od chwili

wejścia w życie obecnie obowiązującego Prawa spółdzielczego, tj. od 1983 r., a

także pod rządami ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach

(Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm.), która w art. 33 § 1 zawierała regulację taką samą jak

art. 37 § 1 Pr.spółdz. Praktyka ta wynikała z przyjętej powszechnie wykładni, której

skutkiem było uznanie za dopuszczalne wskazanie w statucie nowo powstających

dużych spółdzielni, liczących wielu członków, jako najwyższego organu zebrania

przedstawicieli, a nie walnego zgromadzenia, bez względu na to, czy statut zawierał

regulację wskazaną w art. 37 § 1 zdanie pierwsze Pr.spółdz. Przyjęta wykładnia

omawianego przepisu prowadziła do powszechnej praktyki rejestrowania statutów

spółdzielni powołujących zebranie przedstawicieli jako najwyższy organ, co nie było

podważane również w innych postępowaniach sądowych dotyczących np. ważności

lub uchylenia uchwał zebrania przedstawicieli. (...)

Zmiany ustrojowe, społeczne i prawne, które dokonały się w Polsce w okresie

obowiązywania Prawa spółdzielczego z 1982 r., mogłyby bez wątpienia uzasadniać

zmianę wykładni i praktyki stosowania art. 37 § 1 zdanie pierwsze Pr.spółdz., jeżeli

dotychczasowa wykładnia okazałaby się błędna lub niezgodna z nowymi

regulacjami prawnym, a także wówczas, gdyby nie pozwalała na osiągnięcie w

zmienionych warunkach celów tego przepisu. Ocena, czy tak jest, wymaga

rozważenia zawartej w Prawie spółdzielczym regulacji dotyczącej działalności

spółdzielni i jej najwyższych organów.

Jakkolwiek art. 1 Pr.spółdz. zawierający definicję spółdzielni, po kolejnej

nowelizacji, dokonanej ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy – Prawo

spółdzielcze oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419), nie wyraża

już expressis verbis zasady samorządności spółdzielni, to jednak nie może być

żadnej wątpliwości, że do naczelnych zasad spółdzielczości należy samorządność,

czego wyrazem są m.in. przepisy przekazujące do regulacji statutowej znaczny

zakres stosunków członkowskich oraz przewidujące faktyczną możliwość

bezpośredniego udziału członków w zarządzaniu spółdzielnią na demokratycznych

zasadach (np. art. 35, 36, 37 i 59 Pr.spółdz.). Zgodnie z art. 35 i 36 Pr.spółdz.,

najwyższym samorządowym organem spółdzielni jest walne zgromadzenie, które

może najpełniej realizować zasadę samorządności i demokracji wewnętrznej.

Jednakże w dużych spółdzielniach, o znacznej liczbie członków, walne

zgromadzenie nie tylko nie jest w stanie zrealizować zasad, dla których zostało

powołane, lecz jego istnienie może doprowadzić do faktycznego pozbawienia

członków wpływu na działalność spółdzielni, do dezorganizacji i paraliżu jej

funkcjonowania. W takich spółdzielniach ustawodawca przewiduje powołanie

zebrania przedstawicieli jako organu demokracji pośredniej, zamiast walnego

zgromadzenia, stanowiącego organ demokracji bezpośredniej.

Wykładnia systemowa i funkcjonalna art. 35 § 1, art. 36 § 1, art. 37 § 1 i art. 59

Pr.spółdz. prowadzi do wniosku, że oba te organy ustawodawca traktuje

równorzędnie i zamiennie, ze względu na takie same funkcje i cele, jakie mają do

spełnienia. Nie określa także, odmiennie niż art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 29

października 1920 r. o spółdzielniach (jedn. tekst: Dz.U z 1950 r. Nr 25, poz.232 ze

zm.), liczby członków, po przekroczeniu której walne zgromadzenie powinno być

zastąpione zebraniem przedstawicieli, pozostawiając to woli i decyzji członków.

Przepis art. 37 § 1 Pr.spółdz. przekazuje do regulacji statutowej zarówno samą

możliwość wskazania, że po przekroczeniu określonej liczby członków, walne

zgromadzenie zostaje zastąpione przez zebranie przedstawicieli, jak i określenie tej

liczby członków. Nie można zatem uznać, że jest on przepisem bezwzględnie

obowiązującym, jak przyjęły w sprawie Sądy obu instancji, a także Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 20 listopada 2002 r., V CKN 1474/00 (nie publ.). Norma iuris

cogentis nie pozostawia adresatom możliwości jakiegokolwiek wyboru

postępowania ani określania jego przesłanek. Nie może być zatem konstruowana

przy użyciu takich pojęć jak „może”, dopuszczających wybór co do tego, czy w

statucie zamieszczone zostanie postanowienie o warunkach zastąpienia walnego

zgromadzenia przez zebranie przedstawicieli, ani nie zawierać precyzyjnego

określenia liczby członków, po przekroczeniu której dochodzi do takiego

zastąpienia. Skoro art. 37 § 1 zdanie pierwsze Pr.spółdz. pozostawia te kwestie

swobodnemu wyborowi i decyzji członków, nie wskazując również konsekwencji

niezamieszczenia takiej regulacji w statucie, nie można uznać, by miał on charakter

normy bezwzględnie obowiązującej.

Trzeba więc stwierdzić, że nie ma ustawowego obowiązku zamieszczenia w

statucie regulacji wskazującej, iż po przekroczeniu określonej liczby członków walne

zgromadzenie zostaje zastąpione przez zebranie przedstawicieli. Ustawodawca

jedynie dopuszcza taką możliwość, a zatem brak podstaw do przyjęcia, że statut

niezawierający takiej regulacji jest w tym zakresie dotknięty nieważnością, lub inną

wadą także wówczas, gdy jako najwyższy organ spółdzielni ustanawia zebranie

przedstawicieli, a nie walne zgromadzenie. Jeżeli już przy powstawaniu spółdzielni i

tworzeniu statutu okazuje się, że liczba jej przyszłych członków jest tak duża, że

walne zgromadzenie nie mogłoby skutecznie spełniać swojej roli najwyższego

organu samorządowego realizującego zasadę demokracji wewnętrznej, nie tylko

niecelowe, ale wręcz niedopuszczalne byłoby wskazanie w statucie walnego

zgromadzenia jako najwyższego organu spółdzielni przy jednoczesnym

uzależnieniu możliwości powołania zebrania przedstawicieli, zamiast walnego

zgromadzenia, od przekroczenia określonej liczby członków, która już została

przekroczona. Wykładnia omawianego przepisu, która prowadziłaby do takich

konsekwencji nie tylko nie znajduje podstaw w jego brzmieniu, lecz przede

wszystkim nie uwzględnia jego celu, którym jest zapewnienie realizacji zasady

samorządności i demokracji wewnętrznej oraz sprawnego działania spółdzielni.

Jeżeli zatem powstaje spółdzielnia duża, o znacznej liczbie członków, jako jej

najwyższy organ powinno zostać powołane od razu zebranie przedstawicieli, bez

konieczności zamieszczania w statucie regulacji wskazanej w art. 37 § 1 zdanie

pierwsze Pr.spółdz. Ewentualne uchybienia, polegające na bezpodstawnym

ustanowieniu zebrania przedstawicieli zamiast walnego zgromadzenia, przy zbyt

małej liczbie członków, co mogłoby naruszać zasadę samorządności i demokracji,

podlegałyby ocenie z punktu widzenia art. 58 § 1 k.c. przy rejestracji spółdzielni i jej

statutu.

Zarówno wykładnia gramatyczna, jak i funkcjonalna oraz systemowa prowadzi do

wniosku, że art. 37 § 1 zdanie pierwsze Pr.spółdz. reguluje sytuacje, jakie mogą

wystąpić w przyszłości, gdy liczba członków spółdzielni przekroczy liczbę, przy

której walne zgromadzenie nie może już sprawnie działać. Spółdzielnie, które

powołały jako najwyższy organ walne zgromadzenie i chcą by w przyszłości, gdy

liczba członków wzrośnie do określonej liczby, walne zgromadzenie zostało

zastąpione przez zebranie przedstawicieli, powinny, by osiągnąć ten cel, zamieścić

w statucie regulację wskazaną w art. 37 § 1 zdanie pierwsze, tj. stwierdzić, że po

przekroczeniu określonej liczby członków walne zgromadzenie zostaje zastąpione

przez zebranie przedstawicieli. Pozwoli to w przyszłości, po osiągnięciu przez

spółdzielnię tej liczby członków, na zastąpienie walnego zgromadzenia przez

zebranie przedstawicieli. Zarówno w takiej sytuacji, jak i w sytuacji, w której od razu

jako najwyższy organ ustanowiono zebranie przedstawicieli, statut powinien

określać zasady ustalania liczby przedstawicieli i ich wyboru oraz czas trwania

przedstawicielstwa.

Tylko taka wykładnia omawianego przepisu najpełniej realizuje jego cel oraz

zasady samorządności i demokracji spółdzielni oraz sprzyja sprawnemu

funkcjonowaniu najwyższych jej organów w zmieniających się warunkach

spowodowanych zmianą liczby członków. (...) Dotychczasowa więc wykładnia

omawianego przepisu i praktyka jego stosowania nie tylko znajduje uzasadnienie w

jego brzmieniu i zgodna jest z pozostałymi, nowymi już regulacjami prawa

spółdzielczego, lecz również najpełniej realizuje jego cel także w zmienionych

warunkach ustrojowych i społecznych. Nie ma zatem podstaw do zmiany tej

wykładni, tym bardziej że prowadziłaby do konieczności uznania, iż działające od

wielu lat, na podstawie prawomocnych orzeczeń sądowych, jako najwyższe organy

największych spółdzielni, zebrania przedstawicieli powołane zostały niezgodnie z

prawem. Następstwa społeczne i prawne byłyby nie do przyjęcia i nie do

pogodzenia z zasadami państwa prawa (art. 2 Konstytucji).

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale.