III UK 50/05

Wyrok z dnia 6 lipca 2005 r.

III UK 50/05

Dodatek mieszkaniowy wypłacany nauczycielom na podstawie art. 54

ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst:

Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) jest świadczeniem związanym ze sto-

sunkiem pracy i nie stanowi przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach sto-

sunku pracy w rozumieniu art. 18 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887

ze zm.), nie podlega więc wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenie społeczne oraz zdrowotne.

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Maria Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2005 r. sprawy z

wniosku Wójta Gminy w G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddzia-

łowi w R. o zapłatę składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, na skutek ka-

sacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 2 grudnia

2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

R. na rzecz Wójta Gminy w G. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 26 czerwca

2003 r. zobowiązał Wójta Gminy w G. do opłacenia składek na ubezpieczenia spo-

łeczne i ubezpieczenie zdrowotne od nauczycielskich dodatków mieszkaniowych za

okres od 1 września 2002 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Radomiu wyrokiem z

dnia 20 października 2003 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję, ustalając, że Wójt

2

Gminy G. nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i ubez-

pieczenie zdrowotne od nauczycielskich dodatków mieszkaniowych od 1 września

2002 r. Uwzględniając odwołanie Wójta Sąd Okręgowy stwierdził, że dodatek miesz-

kaniowy przysługujący nauczycielom nie jest składnikiem ich wynagrodzenia i w kon-

sekwencji nie podlega obowiązkowi zapłaty składki na ubezpieczenia.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, oddalając

apelację organu rentowego wyrokiem z dnia 2 grudnia 2004 r. [...] podzielił pogląd

prawny wyrażony przez Sąd pierwszej instancji.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył organ rentowy, który skarżąc w

całości wyrok wniósł o jego zmianę i uwzględnienie apelacji organu rentowego oraz o

zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego: 1. art. 18 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., zwanej dalej

ustawą systemową), 2. § 1 i § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.,

powoływana dalej jako rozporządzenie).

Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie przedmiotowej kasacji, wska-

zano potrzebę rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, czy nauczycielskie dodatki

mieszkaniowe wchodzą do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i

ubezpieczenie zdrowotne.

Rozpoznając kasację w granicach zaskarżenia, Sąd Najwyższy zważył, co na-

stępuje:

Przytoczona podstawa kasacyjna jest nieusprawiedliwiona. Stosownie do art.

18 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, w zakresie mającym zastosowanie w

sprawie, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracow-

nika stanowi jego przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych uzyskany z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Skład orzekają-

cy w sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 11 lipca 2002

r., II UKN 429/01, (OSNP 2003 nr 16, poz. 391), że dodatek mieszkaniowy przysłu-

gujący nauczycielom na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z 26 stycznia 1982 r - Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm., zwanej dalej

3

Kartą) nie podlega składce na ubezpieczenie społeczne, a także zdrowotne. Wpraw-

dzie trafnie poniesiono w kasacji, że dodatek ten stanowi przychód pracownika w

rozumieniu art.12 ust.1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od

osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz.176 ze zm., a nie powoła-

nego wadliwie: „Dz.U. z 1990 r. nr 90, poz. 416 ze zm."), zwanej dalej ustawą podat-

kową, jednakże błędny jest jej pogląd, że „z wykładni językowej, która ma pierwszeń-

stwo" jedyna poprawna wykładnia prowadzi do wniosku, że „nauczycielski dodatek

mieszkaniowy wchodzi do podstawy oskładkowania przepisem § 2 rozporządzenia",

a dokonana w zaskarżonym wyroku wykładnia systemowa jest „wykładnią contra le-

gem". Zakres przedmiotowy art.12 ust. 1 ustawy podatkowej obejmuje zarówno wy-

nagrodzenie pracownika za pracę, jak też „wszelkiego rodzaju inne świadczenia

wynikające ze stosunku pracy, wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość

pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródło finan-

sowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia zasadnicze,

wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwa-

lenty za nie wykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie od tego, czy ich

wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia pieniężne ponoszone za

pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń

częściowo odpłatnych". Porównanie tego przepisu oraz przytoczonego wyżej art. 4

pkt 9 ustawy systemowej wskazuje, że ich zakres przedmiotowy nie jest tożsamy.

Ustawa podatkowa pojęciem „przychód" obejmuje wszystkie świadczenia (pieniężne i

niepieniężne), jakie pracodawca świadczy pracownikowi, natomiast art. 4 pkt 9

ustawy systemowej oraz § 1 rozporządzenia obowiązek opłacania składki na ubez-

pieczenia społeczne odnoszą do przychodu pracownika osiąganego „w ramach sto-

sunku pracy". Rozróżnienia tego, mającego istotne znaczenie, wnoszący kasację

zdaje się nie zauważać. W uzasadnieniu powołanego wyroku, II UKN 429/01, Sąd

Najwyższy zwrócił uwagę, że dodatek mieszkaniowy, stosownie do art. 30 ust. 1 pkt

4 Karty nie jest składnikiem wynagrodzenia nauczyciela, „a jego wypłacanie związa-

ne jest z realizacją, wynikającego z art. 54 ust. 1 Karty, prawa nauczyciela do miesz-

kania w miejscu pracy, gdy jest on zatrudniony na terenie wiejskim oraz w mieście li-

czącym do 5.000 mieszkańców." Usytuowanie art. 54 w rozdziale Karty regulującym

uprawnienia socjalne i urlopy definiuje ten dodatek jako świadczenie socjalne. Taki

charakter świadczenia - zdaniem składu orzekającego - oznacza, że nie rodzi ono po

stronie nauczyciela roszczenia ze stosunku pracy, lecz tylko roszczenie związane z

4

tym stosunkiem. Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie, nie budzi kontrowersji po-

gląd, że sprawami ze stosunku pracy są te, w których źródłem dochodzonego rosz-

czenia jest stosunek pracy, natomiast związanymi ze stosunkiem pracy są te rosz-

czenia, które nie wynikają z bezpośredniej realizacji praw i obowiązków pracowni-

czych, lecz z innych powiązań prawnych pomiędzy pracownikiem a zakładem pracy,

powiązań warunkowanych istnieniem stosunku pracy. Zdaniem składu orzekającego,

skoro źródłem prawa nauczyciela do dodatku mieszkaniowego nie jest jego stosunek

pracy, lecz fakt wykonywania pracy w określonych warunkach (na terenie wiejskim

lub w mieście liczącym do 5.000 mieszkańców), to jest on świadczeniem związanym

ze stosunkiem pracy, a tym samych nie stanowi on przychodu pracownika w rozu-

mieniu art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, nie było więc potrzeby wymieniania go w § 2

rozporządzenia, zawierającym wyłączenia niektórych przychodów pracowniczych z

podstawy wymiaru składek. Tak więc ścisła wykładnia językowa przepisów art. 4 pkt

9 ustawy systemowej i § 1 rozporządzenia, w związku z art. 12 ust. 1 ustawy podat-

kowej, prowadzi do wniosku przeciwnego od przedstawionego w kasacji. Za taką

wykładnią przemawia też art. 21 ust.1 pkt 86 ustawy podatkowej (w wersji obowią-

zującej w sprawie), zgodnie z którym dodatki mieszkaniowe, wypłacone nauczycie-

lom na podstawie Karty Nauczyciela, były wolne od podatku, oraz wykładnia syste-

mowa art. 30 i 54 tejże Karty. Zarzucając powołanemu wyżej wyrokowi Sądu Naj-

wyższego z 11 lipca 2002 r. „wykładnię contra legem”, skarżąca całkowicie pomija

stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w uzasadnieniu jego wyroku z 6

stycznia 1998 r., U 15/97, że prawo nauczyciela do dodatku mieszkaniowego nie wy-

nika z jego prawa do wynagrodzenia, lecz jest „pochodną innego prawa, przyznane-

go mu przez art. 54 ust. 1 Karty, a mianowicie prawa do mieszkania w miejscu

pracy”. Trybunał podkreślił, że dla oceny charakteru tego dodatku nie ma znaczenia

fakt, że w praktyce pobierane są od tego dodatku składki na ubezpieczenie społecz-

ne, „bo może to oznaczać nieprawidłowość praktyki, a nie zmianę charakteru praw-

nego dodatku". Stanowisko to potwierdza wyrażony wyżej pogląd, że prawo do tego

dodatku nie jest prawem ze stosunku pracy, lecz prawem z tym stosunkiem tylko

związanym. Kasacja pomija również i wywód Sądu Najwyższego w sprawie II UKN

429/01, zwracający uwagę, że konsekwencją przyjęcia obowiązku opłacania składki

na ubezpieczenie społeczne od dodatku mieszkaniowego nauczyciela, byłby obo-

wiązek uwzględniania jego zwaloryzowanej wysokości, w podstawie wymiaru świad-

czeń emerytalno - rentowych. Do tego wywodu można dodać, że według koncepcji

5

zaprezentowanej w kasacji, nauczyciel pobierający dodatek mieszkaniowy na pod-

stawie art. 54 ust. 3 Karty, nie tylko uzyska emeryturę lub rentę wyższą od nauczy-

ciela o takim samym stażu pracy i wynagrodzeniu za nią, lecz zatrudnionego w miej-

scowości liczącej powyżej 5.000 mieszkańców, ale zachowa też - stosownie do ust. 4

tego przepisu - prawo do dalszego zajmowania mieszkania (obejmujące także nie-

których członków jego rodziny). Nie ulega wątpliwości, że koncepcja ta jest

sprzeczna z art. 32 Konstytucji RP; w ewidentny sposób z jednej strony narusza

zasadę równości wobec prawa i równego traktowania obywateli przez władze pu-

bliczne, z drugiej - dyskryminuje nauczycieli nieobjętych zakresem podmiotowym art.

54 Karty.

Nie ma to wprawdzie istotnego wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie, lecz Sąd

Najwyższy zwraca uwagę na bezprzedmiotowość powołania się w kasacji na to, że

wskazany wyżej wyrok w sprawie II UKN 429/01 „nie koresponduje np. z wyrokiem

Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2003 r., II UK 162/03 - OSNP 2004 nr 17, poz.

305) w którym Sąd Najwyższy stwierdził; że przy ustalaniu renty należy uwzględnić

uzyskane przez pracownika od pracodawcy świadczenia w naturze stanowiące przy-

chód w rozumieniu art.12 w związku z art. 11 ustawy o podatku dochodowym". Orze-

czenie w sprawie II UK 162/03 nie dotyczyło renty z ubezpieczenia społecznego lecz

cywilnoprawnego świadczenia z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną

czynem niedozwolonym. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy podkreślił, że

renta uzupełniająca z art. 444 § 2 k.c. jest jednym ze sposobów naprawienia szkody.

Fragmentem tej szkody jest różnica pomiędzy wysokością dochodów, jakie poszko-

dowany uzyskiwał przed wypadkiem (względnie mógłby uzyskiwać, gdyby nie uległ

wypadkowi), a rentą wypłacaną przez organ rentowy (z uwzględnieniem innych ele-

mentów mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości szkody). Truizmem jest

przypomnienie, że reguły ustalania wysokości cywilnoprawnej szkody nie mają za-

stosowania w rozpoznawanej sprawie.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy nie znalazł argumentów przema-

wiających za odstąpieniem od wykładni omówionych przepisów przyjętej w wyroku z

dnia 11 lipca 2002 r., II UKN 429/01, że stosownie do art. 4 pkt 9 ustawy systemowej,

oraz § 1 rozporządzenia, dodatek mieszkaniowy wypłacany pracownikowi na pod-

stawie art. 54 Karty jest świadczeniem związanym ze stosunkiem pracy i nie stanowi

jego przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, nie podlega więc wli-

6

czeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne oraz zdrowotne i

na podstawie art. 39312

k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================