II UK 278/04

Wyrok z dnia 14 lipca 2005 r.

II UK 278/04

Umowa o pracę zawarta wbrew elementarnym zasadom uczciwego ob-

rotu prawnego w celu uzyskania za wszelką cenę możliwości skorzystania z

prawa do wcześniejszej emerytury jest nieważna jako czynność prawna

sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c. w związku z art.

300 k.p.) i nie może stanowić podstawy nabycia prawa do emerytury na mocy

art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Andrzej Wasilewski (autor uzasadnienia).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2005 r. sprawy z

wniosku Stanisławy D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

L. o emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

we Wrocławiu z dnia 24 czerwca 2004 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy wyrokiem z

dnia 20 marca 2003 r. [...] oddalił odwołanie wnioskodawczyni - Stanisławy D. od de-

cyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w L. z dnia 18 listopada 2002 r.,

mocą której organ rentowy odmówił jej prawa do wcześniejszej emerytury. W uza-

sadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Le-

gnicy stwierdził, że: po pierwsze, w toku postępowania sądowego Sąd ustalił, iż: (a)

wnioskodawczyni, urodzona w dniu 19 września 1947 r., w dniu 28 sierpnia 2002 r.

złożyła wniosek o przyznanie jej prawa do wcześniejszej emerytury, przy czym w da-

cie złożenia wniosku udowodniła staż pracy w wymiarze 36 lat 4 miesięcy i 21 dni

2

okresów składkowych i nieskładkowych oraz fakt świadczenia pracy na podstawie

umowy o pracę zawartej w dniu 10 sierpnia 2002 r.; (b) wnioskodawczyni pobierała

uprzednio zasiłek przedemerytalny w okresie od dnia 30 grudnia 2000 r. do dnia 9

sierpnia 2002 r., a przed nabyciem prawa do tego zasiłku w okresie od dnia 1 stycz-

nia 1991 r. do dnia 26 kwietnia 1995 r. oraz w okresie od dnia 1 maja 1996 r. do dnia

26 grudnia 2000 r. prowadziła działalność gospodarczą; (c) w dniu 10 sierpnia 2002

r. wnioskodawczyni zawarła z pracodawcą - Marią W. umowę o pracę na czas nie-

określony w wymiarze ½ etatu w charakterze sprzedawcy w sklepie z wynagrodze-

niem miesięcznym 380 zł; (d) w dacie podjęcia pracy wnioskodawczyni przedłożyła

pracodawcy niezbędne dokumenty wraz z zaświadczeniem lekarskim o zdolności do

pracy, z tym jednak, że w dacie badania lekarskiego, jakiemu wnioskodawczyni pod-

dała się w celu uzyskania zaświadczenia o zdolności do pracy w charakterze sprze-

dawcy w firmie Marii W., zataiła ona fakt choroby reumatycznej; (e) pracodawca

zgłosiła wnioskodawczynię do ubezpieczenia społecznego w dniu 16 sierpnia 2002 r.

i opłaciła należne składki; (f) wobec nawrotu choroby reumatycznej po podjęciu pracy

w charakterze sprzedawcy w sklepie, wnioskodawczyni nie była w stanie kontynu-

ować zatrudnienia z uwagi na warunki pracy i w rezultacie świadczyła pracę do dnia

30 września 2002 r., tj. do dnia rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron;

po drugie, Sąd uznał, że: (a) wnioskodawczyni wystąpiła do organu rentowego w

dniu 28 sierpnia z wnioskiem o przyznanie jej prawa do wcześniejszej emerytury na

podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.); (b) w dacie zgło-

szenia powyższego wniosku do organu rentowego wnioskodawczyni legitymowała

się wymaganymi powyższym przepisem ustawowym warunkami, a więc wiekiem i

stażem pracy oraz - wobec zawarcia w dniu 10 sierpnia 2002 r. umowy o pracę -

również wymaganym statusem pracownika; (c) przeprowadzone postępowanie do-

wodowe wykazało ponadto, że „podjęcie przez wnioskodawczynię zatrudnienia na-

stąpiło 18 dni przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę. Wcześniej wnioskodawczyni

pobierała zasiłek przedemerytalny po długotrwałym okresie prowadzenia działalności

gospodarczej. Te okoliczności wykluczały możliwość nabycia prawa na podstawie

cytowanego przepisu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Tym samym, podjęcie zatrudnienia - w ocenie Sądu - nie miało na celu

świadczenia pracy, lecz uzyskanie statusu pracownika w celu uzyskania świadczenia

z ubezpieczenia społecznego”; (d) jakkolwiek z zebranych w toku postępowania są-

3

dowego dowodów wynika, że pracodawczyni była zainteresowana zatrudnieniem

pracownika na czas nieokreślony, tymczasem wnioskodawczyni „po przepracowaniu

niespełna dwóch miesięcy zrezygnowała z zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych,

które uprzednio zataiła przed lekarzem, który uznał ją za zdolną do podjęcia pracy”;

(e) „takie działania wnioskodawczyni - w ocenie Sądu - wskazują jednoznacznie na

pozorność umowy o pracę (w rozumieniu art. 83 k.c.), zawartej w celu obejścia

prawa (art. 58 k.c.). Zawarcie przez wnioskodawczynię pozornej umowy o pracę nie

jest ważnym oświadczeniem woli, nie może zatem rodzić skutku w postaci uzyskania

przez wnioskodawczynię statusu pracownika.”

W wyniku apelacji wnioskodawczyni od powyższego wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy z dnia 20 marca 2003 r.,

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 24 czerwca 2004 r. [...] zmienił za-

skarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego z dnia 18 listopada

2002 r. w ten sposób, że przyznał wnioskodawczyni prawo do wcześniejszej emery-

tury od dnia 19 września 2002 r. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny

stwierdził w szczególności, że: po pierwsze - „Sąd I instancji zebrał w sprawie mate-

riał dowodowy w zakresie niezbędnym do wydania orzeczenia, ale jego ocena naru-

sza zasady swobodnej oceny materiału dowodowego zakreślonych granicami art.

233 § 1 k.p.c.”; po drugie - „spór w sprawie ogniskował się w zasadzie jedynie wokół

ustalenia, czy zawarta przez wnioskodawczynię w dniu 10.08.2002 r. umowa o pracę

w niepełnym wymiarze czasu pracy, była umową pozorną mającą służyć obejściu

prawa celem uzyskania świadczenia emerytalnego. Z tak prezentowanym stanowi-

skiem Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny zgodzić się nie może. Niewątpliwym w

sprawie jest praktycznie bezsprzecznie wynikającym z zebranego w sprawie mate-

riału dowodowego, iż wnioskodawczyni nie zawarła umowy dla pozoru. Zgodnie bo-

wiem z treścią art. 83 k.c. o pozorności umowy świadczyłyby okoliczności takie, gdy

oświadczenie woli złożone przez strony byłyby oświadczeniem z góry z powziętym

zamiarem braku woli wywołania skutków prawnych. Inaczej mówiąc, strony udawa-

łyby iż dokonują jakiejś czynności prawnej (np. zawarcia umowy o pracę). Przepro-

wadzone w sprawie postępowanie dowodowe zasadnie wykazało, iż wnioskodaw-

czyni zawierając umowę o pracę z pracodawcą nie tylko zamierzała ją wykonywać,

ale faktycznie ją wykonywała co potwierdziło postępowanie kontrolne ZUS-u (vide:

protokół z kontroli ZUS przeprowadzonej u pracodawcy) oraz całe przeprowadzone

postępowanie, a w szczególności zeznanie świadka, pracodawcy, z których wynika,

4

iż wnioskodawczyni świadczyła pracę w ramach umowy o pracę dodatkowo zawie-

rając umowę cywilną z Biurem Pracy o nadzór nad stażystą, a pracodawca za wyko-

nywaną pracę wypłacał wnioskodawczyni wynagrodzenie”; po trzecie - „kolejny ar-

gument stanowiący kanwę dla Sądu Okręgowego odmowy wnioskodawczyni przy-

znania prawa do świadczenia emerytalnego, tj. czynność służącą obejściu prawa,

również zdaniem Sądu Apelacyjnego nie może znaleźć uzasadnienia. Przepis art. 58

k.c. stanowi, iż czynność sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy

jest nieważna. (...) wnioskodawczyni zawierając umowę o pracę musiałaby zawierać

ją nie w celu świadczenia tej pracy, ale z góry założonym efektem jedynie uzyskania

świadczenia emerytalnego. Takich wniosków z zebranego materiału wyciągnąć nie

sposób.”; po czwarte - „argument pozwanego, iż wnioskodawczyni zawierając

umowę o pracę zamierzała zniwelować skutki wynikające z prowadzenia działalności

gospodarczej nie można uznać za uzasadnione. Nie można odmówić w pełni racji

zarzutom wnioskodawczyni zawartym w apelacji, iż z wnioskiem o emeryturę wystą-

piła z przyczyn zdrowotnych. (...) zdaniem Sądu Apelacyjnego taki argument, mając

na uwadze fakt zaprzestania prowadzenia działalności handlowej - handel obwoźny

na targowiskach, z przyczyn zdrowotnych (wg zeznań wnioskodawczyni ze względu

na chorobę reumatyczną) i konieczność świadczenia pracy w sklepie o często zmie-

niającej się temperaturze pomieszczeń (jesień), w pozycji stojącej, przy wskazanych

przez wnioskodawczynię schorzeniach reumatycznych, może być wystarczającym

argumentem do podjęcia przez wnioskodawczynię decyzji o wystąpieniu z wnioskiem

o świadczenie emerytalne, miast korzystania z innych świadczeń, choćby chorobo-

wych.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24

czerwca 2004 r. pełnomocnik organu rentowego zarzucił naruszenie: po pierwsze -

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych „po-

przez przyznanie ubezpieczonej prawa do wcześniejszej emerytury, w sytuacji gdy w

toku postępowania przed Sądem I instancji zostało wykazane, że umowa o pracę

została przez nią zawarta 18 dni przed złożeniem wniosku o emeryturę, wyłącznie w

celu zapewnienia ubezpieczonej statusu pracownika, niezbędnego do nabycia przez

nią prawa do wcześniejszej emerytury”; po drugie - art. 83 i art. 58 k.c. wobec ich

błędnej wykładni „poprzez uznanie, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy

czynność prawna - umowa o pracę zawarta przez ubezpieczoną na 18 dni przed zło-

żeniem wniosku o emeryturę nie była czynnością pozorną, zawartą w celu obejścia

5

ustawy, poprzez umożliwienie ubezpieczonej nabycia prawa do wcześniejszej eme-

rytury”; po trzecie - art. 233 § 1 k.p.c. „poprzez dowolną ocenę materiału dowodo-

wego zgromadzonego w sprawie, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik

sprawy, przez uznanie, że przy ustalonym stanie faktycznym sprawy, zawarcie przez

ubezpieczoną umowy o pracę nie było czynnością mającą na celu obejście ustawy i

zawartą wyłącznie w celu nabycia przez nią prawa do wcześniejszej emerytury”,

wskazując w tym kontekście w uzasadnieniu kasacji między innymi także na okolicz-

ność, że „w celu uzyskania zaświadczenia lekarskiego o niezdolności do pracy ubez-

pieczona przeszła badanie lekarskie, w toku którego świadomie i celowo zataiła fakt

choroby reumatycznej, co miało jej umożliwić dopuszczenie do pracy.” Równocze-

śnie, jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania pełnomocnik

organu rentowego wskazał, że zaskarżony wyrok „oczywiście narusza prawo, a w

szczególności: - art. 29 ustawy z dnia 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych, - art. 58 k.c., - art. 83 k.c., - art. 233 § 1 k.p.c., po-

przez uznanie, że zawarta przez ubezpieczoną umowa o pracę, nie była czynnością

pozorną, mającą na celu obejście ustawy i dokonaną wyłącznie w celu nabycia

prawa do wcześniejszej emerytury, którego to prawa ubezpieczona nie mogłaby uzy-

skać nie legitymując się statusem pracownika.” W konsekwencji, w kasacji sformuło-

wany został wniosek „ - o wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku, - uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów po-

wszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6 lutego

2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy przyjęcia kasacji

do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe.

W pierwszej kolejności rozpoznania wymaga sformułowany w kasacji zarzut

naruszenia przez Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem art. 233 § 1 k.p.c. „poprzez

dowolną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, które to uchybie-

nie miało istotny wpływ na wynik sprawy, przez uznanie, że przy ustalonym stanie

6

faktycznym sprawy, zawarcie przez ubezpieczoną umowy o pracę nie było czynno-

ścią mającą na celu obejście ustawy i zawartą wyłącznie w celu nabycia przez nią

prawa do wcześniejszej emerytury.” Zarzut ten zasługuje na uwagę tym bardziej, że

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, którym uwzględnił apelację

ubezpieczonej, również stwierdził na wstępie, że wprawdzie „Sąd I instancji zebrał w

sprawie materiał dowodowy w zakresie niezbędnym do wydania orzeczenia”, jednak-

że dokonał jego oceny z naruszeniem granic swobodnej oceny dowodów (art. 233 §

1 k.p.c.). Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie nie jest kwestionowany zgroma-

dzony w toku postępowania sądowego materiał dowodowy, natomiast istnieje zasad-

nicza rozbieżność w kwestii sposobu jego oceny i wyprowadzanych z niej wniosków,

co ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie. Otóż zgromadzony w rozpo-

znawanej sprawie materiał dowodowy pozwolił na ustalenie, że: po pierwsze - ubez-

pieczona, urodzona w dniu 19 września 1947 r., w okresie od dnia 1 stycznia 1991 r.

do dnia 26 kwietnia 1995 r. oraz w okresie od dnia 1 maja 1996 r. do dnia 26 grudnia

2000 r. prowadziła działalność gospodarczą (handel obwoźny na świeżym powie-

trzu), której następnie zaniechała w związku z ujawnieniem się u niej choroby reu-

matycznej (w aktach sprawy znajduje się także karta informacyjna leczenia szpital-

nego wnioskodawczyni z okresu od dnia 9 sierpnia 2001 r. do dnia 23 sierpnia 2001

r. z powodu choroby zwyrodnieniowej stawów obwodowych i innych schorzeń). Na-

stępnie, w okresie od dnia 30 grudnia 2000 r. do dnia 9 sierpnia 2002 r. ubezpieczo-

na pobierała zasiłek przedemerytalny; po drugie, w dniu 10 sierpnia 2002 r. ubezpie-

czona zawarła z pracodawcą - Marią W., będącą właścicielem sklepu - perfumerii

„C.” w Z., umowę o pracę, na podstawie której ubezpieczona została zatrudniona na

czas nieokreślony w wymiarze ½ etatu w charakterze sprzedawcy w tym sklepie z

wynagrodzeniem miesięcznym 380 zł. Ubezpieczona przedstawiła pracodawcy za-

świadczenie lekarskie wystawione w dniu 12 sierpnia 2002 r. przez lekarza Bogusła-

wa T. w L., który „w wyniku badania lekarskiego i oceny narażeń występujących na

stanowisku pracy, stosownie do przepisów art. 43 pkt 2 oraz art. 229 § 4 Kodeksu

pracy” orzekł, że ubezpieczona jest zdolna do wykonywania pracy na stanowisku

sprzedawcy w perfumerii „C.”, „wobec braku przeciwwskazań zdrowotnych”. Na pod-

stawie znajdującej się w aktach sprawy „indywidualnej karty czasu pracy pracownika”

można stwierdzić, że ubezpieczona faktycznie rozpoczęła pracę na stanowisku

sprzedawcy w sklepie w dniu 10 sierpnia 2002 r. i wykonywała ją do dnia 12 wrze-

śnia 2002 r. (w tym efektywnie 24 dni robocze). Pracodawca niezwłocznie zgłosiła

7

nowego pracownika - Stanisławę D. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w celu jej

ubezpieczenia i w dniu 16 sierpnia 2002 r. uiściła za nią należne „świadczenie płatni-

ka składek”; po trzecie, w dniu 28 sierpnia 2002 r. (czyli w 18-tym dniu po podjęciu

pracy) ubezpieczona złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych-Oddziale w L.

wniosek o przyznanie jej emerytury, gdzie w poz. 8 formularza wniosku oświadczyła,

iż „rozwiązanie stosunku pracy nastąpi: po przyznaniu emerytury”. Przy tym, w dacie

złożenia tego wniosku ubezpieczona udowodniła staż pracy w wymiarze 36 lat 4

miesięcy i 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz fakt świadczenia pracy

na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 10 sierpnia 2002 r.; po czwarte, na

rozprawie przez Sądem Okręgowym-Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Legnicy w dniu 20 marca 2003 r. wyjaśnienia złożyła zarówno pracodawca ubezpie-

czonej - świadek Maria W., jak i ubezpieczona - Stanisława D. Przy czym: (a) świa-

dek Maria W. zeznała między innymi, że: „zawierając z wnioskodawczynią umowę o

pracę nie przewidywałam, że zostanie ona zakończona w tak krótkim czasie. Znala-

złam się w sytuacji przymusowej i bardzo potrzebowałam doświadczonego pracow-

nika co najmniej na 4 godziny dziennie. Okazało się jednak we wrześniu ub. r., że

wnioskodawczyni jest osobą schorowaną, a wrzesień był bardzo zimny, że nie jest w

stanie kontynuować u mnie zatrudnienia z uwagi na warunki pracy. Podejmując za-

trudnienie wnioskodawczyni przedłożyła niezbędne zaświadczenie lekarskie o zdol-

ności do pracy i niewątpliwie nadal świadczyłaby pracę, gdyby nie wyjątkowo zimny

wrzesień i tak specyficzna sytuacja”; (b) ubezpieczona Stanisława D. zeznała w

szczególności, że: „znałam pracodawczynię wcześniej i kiedy spotkałyśmy się i po-

wiedziała mi, że pilnie potrzebuje pracownika, zaproponowałam swoją kandydaturę.

Zatrudnienie podjęłam 10 sierpnia 2002 r. Również w sierpniu złożyłam wniosek o

emeryturę ponieważ we wrześniu kończyłam wymagany wiek. Podejmując zatrud-

nienie chciałam je kontynuować, nie zamierzałam zrezygnować z pracy. Prostuję - po

uzyskaniu emerytury zamierzałam zrezygnować z pracy. Moim zamiarem było konty-

nuowanie pracy a nie uzyskanie emerytury. Podejmując zatrudnienie w sklepie, a

więc w pomieszczeniu zamkniętym, spodziewałam się, że dam sobie radę z moją

chorobą. Kiedy jednak okazało się, że stan zdrowia nie pozwala mi na kontynuowa-

nie pracy zrezygnowałam z zatrudnienia z dniem 30 września 2002 r. Kiedy zwróci-

łam się do lekarza o zaświadczenie o zdolności do pracy przed jej podjęciem, nie

informowałam lekarza o stanie choroby reumatycznej, bo spodziewałam się, że cho-

roba się nie ujawni, kiedy będę pracować w zamkniętym pomieszczeniu. Lekarz tylko

8

ogólnie mnie zbadał i wydał zaświadczenie o zdolności do pracy. Nie otrzymałam od

lekarza, u którego cały czas się leczę zwolnienia lekarskiego, tylko sama zrezygno-

wałam z pracy uznając, że schorzenie jest przewlekłe i kilkudniowe zwolnienie lekar-

skie niczego nie załatwi.”

Ocena wiarygodności powyższego materiału dowodowego oraz ustalonych na

jego podstawie okoliczności sprawy prowadzi do następujących wniosków: po pierw-

sze - jest niesporne, że ubezpieczona, która do dnia 9 sierpnia 2002 r. pobierała za-

siłek przedemerytalny, w dniu 10 sierpnia 2002 r. zawarła z pracodawcą - Marią W.,

będącą właścicielem sklepu - perfumerii „C.” w Z., umowę o pracę na czas nieokre-

ślony, na podstawie której została ona zatrudniona w wymiarze ½ etatu w charakte-

rze sprzedawcy w tym sklepie z wynagrodzeniem miesięcznym 380 zł; po drugie -

jest niesporne, że podejmując tę pracę, ubezpieczona przedstawiła pracodawcy za-

świadczenie lekarskie wystawione w dniu 12 sierpnia 2002 r., stwierdzające, że jest

zdolna do wykonywania pracy na stanowisku sprzedawcy w perfumerii „C.” i brak jest

przeciwwskazań zdrowotnych, aby pracę tę wykonywała, przy czym zeznała przed

Sądem Okręgowym-Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy, że nie

poinformowała lekarza wystawiającego jej to zaświadczenie o fakcie trapiącej ją

przewlekłej choroby reumatycznej; po trzecie - jest niesporne, że w dniu 28 sierpnia

2002 r., czyli w 18-tym dniu po podjęciu pracy, ubezpieczona złożyła w Zakładzie

Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L. wniosek o przyznanie jej emerytury, gdzie w

poz. 8 formularza wniosku oświadczyła, iż „rozwiązanie stosunku pracy nastąpi: po

przyznaniu emerytury”; wprawdzie następnie, przed Sądem Okręgowym-Sądem

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy ubezpieczona zeznała, że jej zamiarem

było „kontynuowanie pracy a nie uzyskanie emerytury”, ale równocześnie wniosła

sprostowanie, że „po uzyskaniu emerytury zamierzałam zrezygnować z pracy”; po

czwarte - równocześnie, zeznania złożone przed Sądem Okręgowym-Sądem Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy przez ubezpieczoną oraz przez jej pracodawcę

- Marię W. dają podstawę do stwierdzenia, że: (a) obie panie - ubezpieczona i jej

pracodawca były znajomymi; (b) pracodawca - Maria W. zeznała, iż jej zamiarem

było zatrudnienie w charakterze sprzedawcy w sklepie perfumeryjnym pracownika na

czas nieograniczony, a zatrudniając ubezpieczoną nie wiedziała o tym, że jest ona

osobą schorowaną, stąd jej rezygnacja z pracy w krótkim czasie po jej podjęciu była

dla niej zaskoczeniem; (c) z kolei, ubezpieczona zeznała, iż zdawała sobie sprawę z

faktu, że jej pracodawca znalazła się w pilnej potrzebie zatrudnienia sprzedawcy w

9

sklepie perfumeryjnym i postanowiła z tej okazji skorzystać; (d) ponieważ ubezpie-

czona zeznała także, że jej zamiarem było podjęcie pracy w sklepie, czyli w po-

mieszczeniu zamkniętym, sądząc iż „dam sobie radę ze swoją chorobą”, a z kolei

pracodawca - Maria W. zeznając zwróciła uwagę na to, iż w 2002 r. wrzesień był

zimny i stąd wówczas w sklepie były trudne warunki pracy, upatrując w tym - jak

można domniemywać - przyczyny rezygnacji ubezpieczonej z dalszego zatrudnienia

w tak krótkim czasie po podpisaniu z nią umowy o pracę na czas nieokreślony - to

prowadzi to do wniosku, że: z jednej strony - gdyby pracodawca, która zatrudniła

ubezpieczoną, wiedziała o jej kłopotach zdrowotnych spowodowanych przewlekłymi

schorzeniami reumatycznymi, o których ubezpieczona jej nie poinformowała, a także

o jej zamiarze ubiegania się o emeryturę, być może nie zgodziłaby się na jej zatrud-

nienie, skoro zamierzała zatrudnić kogoś w charakterze sprzedawcy na czas nie-

określony; a z drugiej strony - nie można uznać za wiarygodne zeznań ubezpieczo-

nej jakoby podejmując pracę w charakterze sprzedawcy w sklepie zamierzała konty-

nuować to zatrudnienie przez dłuższy czas, ani też nie można przyjąć, że okoliczno-

ścią uzasadniającą nagłą rezygnację ubezpieczonej z pracy była niesprzyjająca aura

pogodowa w miesiącu wrześniu w 2002 r., skoro we wniosku emerytalnym, jak i w

czasie zeznań przed Sądem Okręgowym-Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Legnicy ubezpieczona wyraźnie oświadczyła, że zamierzała zrezygnować z pracy

po uzyskaniu emerytury, o czym jednak nie poinformowała pracodawcy (reservatio

mentalis).

W świetle dokonanych ustaleń, w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw

do przyjęcia, że zawarta w dniu 10 sierpnia 2002 r. pomiędzy ubezpieczoną a praco-

dawcą - Marią W., będącą właścicielem sklepu - perfumerii „C.” w Z., umowa o pracę,

na podstawie której ubezpieczona została zatrudniona na czas nieokreślony w wy-

miarze ½ etatu w charakterze sprzedawcy w tym sklepie z wynagrodzeniem mie-

sięcznym 380 zł, może być uznana przez organ rentowy za nieważną z tej przyczy-

ny, że obie strony złożyły oświadczenia woli dla pozoru (art. 83 § 1 k.c. w związku z

art. 300 k.p.). Brak jest bowiem podstaw do stwierdzenia, że w chwili zawierania tej

umowy pracodawcy - Marii W. znane były zarówno problemy zdrowotne ubezpieczo-

nej, które faktycznie uniemożliwiały jej prawidłowe wywiązanie się z przyjętych obo-

wiązków pracowniczych, jak i motywy oraz z góry określone cele, jakimi kierowała się

ubezpieczona przystępując do tej umowy, a pomimo to - z racji wcześniejszej znajo-

10

mości z ubezpieczoną - zdecydowała się ona na zawarcie tej umowy, która w kon-

tekście późniejszych zaszłości oceniona przez nią została jako niekorzystna.

Natomiast, poczynione w wyniku postępowania sądowego ustalenia pozwalają

stwierdzić, że zawierając z pracodawcą - Marią W. w dniu 10 sierpnia 2002 r. umowę

o pracę na czas nieokreślony w wymiarze ½ etatu w charakterze sprzedawcy w skle-

pie należącym do pracodawcy ubezpieczona: po pierwsze - w chwili podpisywania

umowy o pracę ukryła (zataiła) przed swym przyszłym pracodawcą istotną okolicz-

ność, a mianowicie to, że jest dotknięta przewlekłą chorobą reumatyczną, która fak-

tycznie uniemożliwi jej wykonywanie pracy w charakterze sprzedawcy sklepowego i

tym samym wywiązywanie się z przyjmowanego tą umową zobowiązania; po drugie -

poddając się obowiązkowemu badaniu lekarskiemu przed przystąpieniem do pracy

(art. 229 § 1 pkt 1 k.p.), które miało na celu stwierdzenie, czy jest ona zdolna do wy-

konywania pracy na stanowisku sprzedawcy w perfumerii „C.” i czy nie ma przeciw-

wskazań zdrowotnych, aby pracę tę wykonywała, ubezpieczona nie poinformowała

również badającego ją lekarza o obciążającej ją przewlekłej chorobie reumatycznej i

tylko dlatego uzyskała od niego zaświadczenie lekarskie stwierdzające, że jest

zdolna do wykonywania pracy na stanowisku sprzedawcy w perfumerii „C.” „wobec

braku przeciwwskazań zdrowotnych”; po trzecie - tylko ze względu na fakt legitymo-

wania się przez ubezpieczoną uzyskanym w ten sposób zaświadczeniem lekarskim,

stwierdzającym jej zdolność do pracy oraz brak przeciwwskazań zdrowotnych w

podjęciu pracy sprzedawcy w sklepie, pracodawca mógł dopuścić ubezpieczoną do

pracy (art. 229 § 4 k.p.), a w konsekwencji zgłosił ją jako pracownika do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych celem jej ubezpieczenia i uiszczenia w dniu 16 sierpnia

2002 r. pierwszego stosownego „świadczenie płatnika składek”; po czwarte - dopiero

wówczas, uzyskawszy status ubezpieczonego pracownika, ubezpieczona spełniła

warunek ustawowy umożliwiający jej wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa do

wcześniejszej emerytury - co uczyniła formalnie w dniu 28 sierpnia 2002 r., ponieważ

w tej dacie udowodniła także łączny staż pracy w wymiarze 36 lat 4 miesięcy i 21 dni

okresów składkowych i nieskładkowych, zaś w dniu 19 września 2002 r. kończyła 55

lat, a tym samym spełniała wszystkie określone w art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie

jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) warunki ustawowe niezbędne

do ubiegania się o wcześniejsza emeryturę; tym sposobem ubezpieczona realizo-

wała swój pierwotnie zamierzony cel, ukrywany (reservatio mentalis) zarówno przed

11

pracodawcą, jak i przed lekarzem, który wystawił jej zaświadczenie lekarskie o zdol-

ności do pracy w charakterze sprzedawcy w sklepie. W tej sytuacji należy mieć na

uwadze, że - występując w dniu 28 sierpnia 2002 r. z wnioskiem do Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury - ubezpieczo-

na, która uzyskała status „pracownika”, a tym samym spełniała formalnie także to

określone w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych wymaganie prawne, które jest niezbędne do uzyskania wcześniejszej eme-

rytury, w istocie realizowała prawo, jakie przysługuje każdemu ubezpieczonemu,

spełniającemu obowiązujące w tym względzie wymagania ustawowe. Jednakże,

dokonując oceny tej czynności prawnej ubezpieczonej na gruncie art. 58 § 1 i § 2 k.c.

w związku z art. 300 k.p., należy mieć na uwadze i to, że w danym wypadku ubez-

pieczona (a) w celu uzyskania formalnego statusu „pracownika” oraz (b) w następ-

stwie tego, w celu uzyskania uprawnienia do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie

prawa do wcześniejszej emerytury, (c) podjęła działania nieuczciwe zarówno wobec

pracodawcy, jak i wobec lekarza orzekającego o jej zdolności do pracy i o braku

przeciwwskazań do podjęcia przez nią pracy na stanowisku sprzedawcy (art. 229 § 1

pkt 1 oraz art. 229 § 4 k.p.), a mianowicie zataiła fakt, że cierpi na przewlekłą choro-

bę reumatyczną, która uniemożliwi jej wykonywanie pracy na stanowisku sprzedawcy

w sklepie (co zresztą później faktycznie miało miejsce), w następstwie czego dopro-

wadziła do formalnego zatrudnienia jej na takim stanowisku pracy oraz do uzyskania

wymaganego zaświadczenia lekarskiego o zdolności do tej pracy i braku przeciw-

wskazań w jej podjęciu, a wszystko jedynie po to, aby móc jako „pracownik” wystąpić

z wnioskiem o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury. W przeciwnym wypad-

ku, gdyby ubezpieczona poinformowała pracodawcę oraz badającego ją lekarza o

swych przewlekłych schorzeniach reumatycznych, a także o tym, że zamierza

umowę tę zawrzeć jedynie w celu uzyskania statusu pracownika, co ma jej umożliwić

następnie niezwłoczne wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa do wcześniej-

szej emerytury, po czym zamierza zrezygnować z tego zatrudnienia, to zapewne w

ogóle nie doszłoby do zawarcia powyższej umowy o pracę, a w wypadku jej zawarcia

w takich okolicznościach należałoby ją uznać za umowę zawartą dla pozoru (art. 83

§ 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie zaist-

niała sytuacja, w której umowa o pracę ubezpieczonej z pracodawcą - Marią W. z

dnia 10 sierpnia 2002 r. zawarta została w wyniku świadomego naruszenia przez

ubezpieczoną obowiązujących przepisów prawa oraz elementarnych zasad uczciwo-

12

ści - jakie powinny być przestrzegane na rynku pracy w stosunkach pomiędzy praco-

dawcami oraz osobami ubiegającymi się o zatrudnienie lub pracownikami również z

uwagi na wynikające z nich konsekwencje w zakresie świadczeń z ubezpieczenia

społecznego, wypłacanych ze środków publicznych (Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych) wyłącznie ze względu na dążenie do realizacji założonego przez nią celu,

jakim było uzyskanie statusu prawnego „pracownika” jedynie po to, aby móc skorzy-

stać z formalnego uprawnienia do wystąpienia następnie z wnioskiem o przyznanie

jej prawa do wcześniejszej emerytury. W konsekwencji, z uwagi na fakt, że ubezpie-

czona zawierając w dniu 10 sierpnia z pracodawcą - Marią W. umowę o pracę postę-

powała wbrew elementarnym zasadom uczciwego obrotu prawnego w celu uzyska-

nia za wszelką ceną (per fas et nefas) możliwości skorzystania z prawa do wcze-

śniejszej emerytury, to na podstawie art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. zasad-

ne jest stwierdzenie przez organ rentowy w postępowaniu z wniosku ubezpieczonej o

przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29 ustawy o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, że umowa ta jest nieważna

jako czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego i z tej przy-

czyny nie mogła stanowić podstawy prawnej dla uznania, że ubezpieczona w chwili

złożenia wniosku o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury posiadała status

prawny „pracownika”.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315

k.p.c. w

związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postę-

powania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji.

========================================