III CZP 44/05

Uchwała z dnia 14 lipca 2005 r., III CZP 44/05

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Regionalnego Centrum Krwiodawstwa

i Krwiolecznictwa w K. przeciwko Zespołowi Opieki Zdrowotnej w O. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 lipca 2005 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie

postanowieniem z dnia 14 marca 2005 r.:

"Czy art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.) znajduje zastosowanie do

placówek krwiodawstwa i krwiolecznictwa w sprawach o zapłatę należności za

dostarczanie krwi i jej preparatów oraz wykonywanie badań serologicznych?"

podjął uchwałę:

Przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze

zm.) nie ma zastosowania do regionalnych centrów krwiodawstwa i

krwiolecznictwa, o których mowa w art. 4 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 22 sierpnia

1997 r. o publicznej służbie krwi (Dz.U. Nr 106, poz. 681 ze zm.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której powodowe Regionalne Centrum Krwiodawstwa i

Krwiolecznictwa w K. wnosiło o zasądzenie od pozwanego Zespołu Opieki

Zdrowotnej w O. kwoty 26 937,25 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu

tytułem należności objętej fakturą VAT za dostarczoną krew i jej preparaty oraz

wykonane badania serologiczne.

Zarządzeniem z dnia 30 grudnia 2004 r. przewodniczący wydziału wezwał

stronę powodową do uiszczenia wpisu sądowego, wychodząc z założenia, że

jednostki organizacyjne publicznej służby krwi, zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 22

sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.), są

samodzielnymi publicznymi zakładami opieki zdrowotnej w rozumieniu przepisów

ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz.

408 ze zm. – dalej: "u.z.o.z."), tworzonymi przez Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej i finansowanymi z budżetu państwa, nie są natomiast instytucjami

państwowymi, których zadanie nie polega na prowadzeniu działalności

gospodarczej, gdyż zgodnie z art. 35b ust. 1 u.z.o.z., zakłady te są samodzielne i

pokrywają koszty swojej działalności i zobowiązań z posiadanych środków i

uzyskiwanych przychodów. Wobec tego art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca

1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

9, poz. 88 ze zm. – dalej: "u.k.s.c.") nie ma do nich zastosowania.

Rozpoznając zażalenie strony powodowej, zarzucające, że jest ona instytucją

państwową, której zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej,

Sąd Okręgowy w Krakowie powziął przedstawioną wątpliwość prawną, wskazując

na rozbieżności w praktyce sądów w okręgu jego właściwości w zakresie wykładni i

stosowania art. 8 ust. 1 u.k.s.c. w odniesieniu do jednostek krwiodawstwa i

krwiolecznictwa. Stwierdził, że skoro zadanie takich jednostek polega na odpłatnym

dostarczaniu krwi i jej preparatów oraz wykonywaniu badań serologicznych, to jest

to działalność nosząca cechy działalności gospodarczej, niezależnie od tego, z

jakich środków jest finansowana. Nie pozwala to, w ocenie Sądu, na stosowanie do

tych jednostek art. 8 ust.1 u.k.s.c. Z drugiej jednak strony Sąd Okręgowy wskazał,

że wynikający z art. 19 ust.2 ustawy o publicznej służbie krwi szeroki zakres

ingerencji administracyjnej w kształtowanie wysokości opłat za świadczone przez

powodowe Centrum usługi, znacznie ogranicza możliwość osiągania zysku.

Stwierdził też, że podstawowym celem działalności jednostek organizacyjnych

publicznej służby krwi nie jest osiąganie zysku, lecz wspomaganie placówek służby

zdrowia, co może przemawiać za stosowaniem do nich art. 8 ust.1 u.k.s.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba stwierdzić, że treść przedstawionego pytania prawnego nie

w pełni odpowiada wątpliwościom wskazanym w jego uzasadnieniu, jak i treści art.

8 ust.1 u.k.s.c., co może prowadzić do wniosku, że doszło do pewnego

pomieszania zakresu stosowania tego przepisu oraz art. 8 ust. 2 u.k.s.c. Zgodnie

bowiem z art. 8 ust.1 u.k.s.c., Skarb Państwa oraz instytucje państwowe, których

zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, nie mają obowiązku

uiszczania opłat sądowych, co oznacza, że jeśli stroną jest Skarb Państwa lub

instytucja państwowa, której zadanie nie polega na prowadzeniu działalności

gospodarczej, to korzysta z ustawowego zwolniona od kosztów sądowych we

wszystkich sprawach, niezależnie od tego, co jest ich przedmiotem. Odniesienie

zatem w przedstawionym zagadnieniu kwestii stosowania lub nie art. 8 ust.1 u.k.s.c.

tylko do spraw o zapłatę należności za dostarczanie krwi i jej preparatów oraz

wykonywanie badań serologicznych, nie znajduje podstaw w powyższym przepisie,

natomiast byłoby uzasadnione, gdyby w sprawie chodziło o wykładnię art. 8 ust. 2

u.k.s.c., to bowiem ten przepis, dotyczący gminy, związku międzygminnego,

powiatu, związku powiatów oraz samorządu województwa, a zatem niemający

zastosowania w sprawie, uzależnia zwolnienie od opłat sądowych od rodzaju

sprawy, stanowiąc, że wymienione wyżej jednostki nie mają obowiązku uiszczania

opłat sądowych, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez nie działalności

gospodarczej oraz spraw w postępowaniu wieczystoksięgowym. Skoro zatem

przedmiotem wątpliwości jest to, czy w stosunku do strony powodowej stosuje się

art. 8 ust.1 u.k.s.c., to nie ma znaczenia, co stanowi przedmiot roszczenia

dochodzonego w sprawie. Konieczne natomiast jest przede wszystkim

stwierdzenie, czy zadaniem strony powodowej jest prowadzenie działalności

gospodarczej a w razie odpowiedzi negatywnej ustalenie, czy jest ona instytucją

państwową, w rozumieniu powyższego przepisu.

Strona powodowa jest regionalnym centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa

działającym na podstawie przepisów ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej

służbie krwi (Dz.U. Nr 106, poz. 681 ze zm.). Jej zadaniem, zgodnie z art. 4 ust.1 tej

ustawy, jest pobieranie krwi, oddzielanie jej składników oraz zaopatrywanie w krew

do celów określonych w ustawie, tj. w celach leczniczych do przetoczenia jej biorcy

bądź oddzielenia jej składników lub przetworzenia w leki, a także w celach

diagnostycznych, naukowo-badawczych i upustów leczniczych, co określa art. 2

ustawy. Zgodnie z art. 23 ust. 3 ustawy, regionalne centra są samodzielnymi

publicznymi zakładami opieki zdrowotnej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 30

sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej, tworzonymi przez ministra

właściwego do spraw zdrowia i są dofinansowywane w formie dotacji z budżetu

państwa w zakresie zadań określonych w art. 27 pkt 3-7 ustawy, polegających na

pobieraniu krwi, jej gromadzeniu, przechowywaniu i wydawaniu, propagowaniu

honorowego krwiodawstwa, zaopatrywaniu zakładów opieki zdrowotnej w krew i

produkty krwiopodobne oraz zaopatrywaniu wytwórni farmaceutycznych w osocze

krwi. Zadania zakładów opieki zdrowotnej określa natomiast art. 1 u.z.o.z.

stwierdzający, że celem takich zakładów jest udzielanie świadczeń zdrowotnych i

promocja zdrowia. W świetle powyższych postanowień obu wskazanych ustaw nie

można uznać, by zadaniem regionalnego centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa,

w rozumieniu art. 8 ust. 1 u.k.s.c., było prowadzenie działalności gospodarczej,

określonej w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.) oraz w art. 431

k.c., choć

niewątpliwie może ono taką działalność prowadzić.

Odpowiedź na pytanie, czy do regionalnego centrum krwiodawstwa i

krwiolecznictwa ma zastosowanie przepis art. 8 ust. 1 u.k.s.c. zależy zatem od

ustalenia, czy jest ono instytucją państwową w rozumieniu wskazanego przepisu.

Rozważając to zagadnienie trzeba stwierdzić, że wprowadzone w poprzednim

ustroju społeczno-gospodarczym pojęcie „instytucji państwowej”, które zawierał

także art. 14 k.p.c. przed jego uchyleniem w wyniku nowelizacji z dnia 13 lipca

1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 318), jak również art. 2 § 2 k.c. przed jego uchyleniem na

podstawie art. 1 pkt.1 ustawy nowelizacyjnej z dnia 28 lipca 1990 r. (Dz.U. Nr 55,

poz. 321), nie w pełni odpowiada obecnym warunkom i potrzebom, co nie może

pozostać bez wpływu na jego współczesną wykładnię. Ustawodawca nigdy nie

określił bliżej tego pojęcia, odróżniając jedynie instytucje państwowe, których

zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, od jednostek

gospodarki uspołecznionej, w tym przedsiębiorstw państwowych. Powszechnie

przyjmowano, że instytucja państwowa to państwowa jednostka organizacyjna

posiadająca osobowość prawną, a jako instytucje państwowe, których zadanie nie

polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, wymienia się obecnie

przykładowo jednostki badawczo-rozwojowe, Państwową Straż Pożarną,

Państwową Straż Rybacką, Państwową Straż Łowiecką czy Agencję Techniki i

Technologii. Są to podmioty wykonujące określone zadania państwowe o znaczeniu

ogólnospołecznym, posiadające osobowość prawną, jednak nie w pełni

samodzielne, podlegające nadzorowi organu państwowego, który je powołał i który

z reguły ma kompetencje także organizacyjne w zakresie m.in. działalności

finansowej i statutowej w stopniu znacznie większym, niż nadzór państwa nad

wykonywaniem zadań ogólnospołecznych przez samodzielne osoby prawne,

niebędące instytucjami państwowymi.

Ustawa o publicznej służbie krwi oraz ustawa o zakładach opieki zdrowotnej,

określające podstawy działania, ustrój i charakter regionalnych centrów

krwiodawstwa i krwiolecznictwa, stwierdzają, że centra te są samodzielnymi

publicznymi zakładami opieki zdrowotnej, co oznacza, iż uzyskują one osobowość

prawną od chwili wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, pokrywają z

posiadanych środków i uzyskiwanych przychodów, w tym także dotacji

budżetowych, koszty swojej działalności i zobowiązania, prowadzą samodzielną

gospodarkę finansową na zasadach określonych w ustawie o zakładach opieki

zdrowotnej decydując samodzielnie o podziale zysku i pokrywając we własnym

zakresie ujemny wynik finansowy a sprawowany nad nimi nadzór organów

państwowych obejmuje ogólną kontrolę i ocenę ich działalności z punktu widzenia

realizacji potrzeb społecznych związanych ze świadczeniami zdrowotnymi (art. 35b,

59, 60 ust. 1, art. 65-66a u.z.o.z.). Regionalne centra krwiodawstwa i

krwiolecznictwa jako samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej maja zatem

zagwarantowaną ustawowo odrębność organizacyjną i ustrojową oraz

samodzielność działania, co nie dotyczy innych jednostek organizacyjnych

publicznej służby krwi wymienionych w ustawie o publicznej służbie krwi ani innych

publicznych zakładów opieki zdrowotnej wymienionych w ustawie o zakładach

opieki zdrowotnej.

Obie te ustawy przewidują także inne formy działania zarówno jednostek

organizacyjnych publicznej służby krwi, jak i publicznych zakładów opieki

zdrowotnej, nieodznaczające się takim zakresem samodzielności i odrębności.

Artykuł 4 ust. 3 pkt 1 oraz art. 23 ust. 1 ustawy o publicznej służbie krwi wymienia

jako jedną z jednostek organizacyjnych publicznej służby krwi instytuty naukowo-

badawcze, które w odróżnieniu od regionalnych centrów krwiodawstwa i

krwiolecznictwa są nie tylko powoływane i finansowane przez ministra do spraw

zdrowia, ale także przez niego nadzorowane, i działają nie na podstawie ustawy o

zakładach opieki zdrowotnej, lecz ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach

badawczo-rozwojowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 33, poz. 388 ze zm.). Są to

zatem, mające osobowość prawną państwowe jednostki organizacyjne w

rozumieniu art. 1 ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych, co ustawodawca

wyraźnie stwierdził, określając ich status prawny. Podobnie w art. 1 ust. 2, art. 8a

ust. 2 i art. 35d u.z.o.z. ustawodawca wyodrębnił organizacyjnie i ustrojowo

publiczne zakłady opieki zdrowotnej utworzone w celu nie tylko udzielania

świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia, lecz także w celu prowadzenia badań

naukowych i badawczo-rozwojowych oraz realizacji zadań dydaktycznych i

badawczych, stwierdzając, że takie publiczne zakłady opieki zdrowotnej

prowadzone są w formie przewidzianej w przepisach ustawy o jednostkach

badawczo-rozwojowych, a zatem są one państwowymi jednostkami

organizacyjnymi o samodzielności ograniczonej zakresem nadzoru państwowego,

określonym w ustawie o jednostkach badawczo-rozwojowych.

Skoro więc ustawodawca w obu wskazanych wyżej ustawach przewiduje

zarówno dla jednostek organizacyjnych służby krwi, jak i publicznych zakładów

opieki zdrowotnej różne formy działania, w tym jedną prowadzącą do nabycia

statusu państwowej jednostki organizacyjnej i odróżnia ją od formy działania w

postaci samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, przewidzianej m.in.

dla regionalnych centrów krwiodawstwa i krwiolecznictwa, to znaczy, że są to

rozróżniane przez ustawę odrębne formy działania podmiotów powołanych dla

realizacji tych samych celów. Regionalnych centrów krwiodawstwa i

krwiolecznictwa, działających w formie samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej, nie można zatem uznać za państwowe jednostki organizacyjne, którymi

są działające w tej formie inne wskazane w ustawie jednostki organizacyjne

publicznej służby krwi – instytuty naukowo-badawcze. Tym samym regionalnego

centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa nie można uważać za instytucję

państwową w rozumieniu art. 8 ust. 1 u.k.s.c., co sprawia, że przepis ten nie ma do

niego zastosowania.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.