V CK 31/05

Sygn. akt V CK 31/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Małgorzaty H.

przeciwko Mirosławowi G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lipca 2005 r.,

kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 czerwca 2004 r., sygn. akt (...)

oddala kasację i zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę

1.800 zł (jeden tysiąc osiemset złotych) kosztów procesu za

instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

2

W uzasadnieniu wyroku oddalającego apelację powódki Małgorzaty H. Sąd

Apelacyjny przytoczył - prawidłowe w jego ocenie - ustalenia faktyczne dokonane

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.

W 1994 r. Elżbieta C. – J. wydała pozwanemu Mirosławowi G. weksel in

blanco. Określonej w porozumieniu wekslowym kwoty 200 mln (starych) złotych

dłużniczka nie zapłaciła. Poszukując możliwości wyegzekwowania tej kwoty

wierzyciel Mirosław G., na podstawie ogłoszenia prasowego, nawiązał kontakt z

Jerzym H., działającym jako pełnomocnik jego żony – powódki prowadzącej firmę

„H. I.” zajmującej się obrotem wierzytelnościami. Strony uzgodniły, że pozwany

Mirosław G. przeniesie na rzecz powódki swoją wierzytelność określoną na kwotę

67.030 zł w stosunku do Elżbiety C. – J., co nastąpi w drodze przeniesienia praw

z weksla „... poprzez indos własnościowy z klauzulą bez kosztów ze skutkami

zgodnie z obowiązującym prawem wekslowym”.

Pozwany Mirosław G. nie znał skutków takiej treści postanowienia. Otrzymał

od Jerzego H. zapewnienie, że nie będzie ponosił kosztów związanych z umową.

W umowie przelewu wierzytelności cena sprzedaży wierzytelności została

określona na 20.000 zł, którą powódka miała zapłacić pozwanemu do dnia 25 maja

2001 r. W dacie sprzedaży - na podstawie umowy z dnia 10 kwietnia 2001 r. –

wierzytelności przysługującej pozwanemu w stosunku do Elżbiety C. – J., w drodze

przeniesienia praw z weksla poprzez indos własnościowy z klauzulą bez kosztów,

powódka nie posiadała dostatecznych środków finansowych na zapłatę ceny

sprzedaży w ustalonej wysokości 20.000 zł Tylko odpowiednio ustalona data

zapłaty tej ceny na dzień 25 maja 2001 r. to jest daty późniejszej od wpisanej na

wekslu daty płatności należności wekslowej, określonej na 11 maja 2001 r. chroniła

powódkę przed ewentualnym podniesieniem przez indosanta zarzutu braku waluty.

Strona powodowa skrzętnie pomija – jak to określił Sąd Apelacyjny –, że

pełnomocnik powódki Jerzy H. w chwili przeniesienia weksla wiedział o

niewypłacalności dłużniczki wekslowej Elżbiety C. – J., co świadczy, że był

świadomym, iż przedstawienie jej weksla nie doprowadzi do zapłaty należności.

W związku ze sporządzeniem umowy Mirosław G. wydał Jerzemu H. weksel

in blanco wystawiony przez E. C. – J. Jerzy H. wypełnił pierwszą stronę weksla a

3

na drugiej stronie pozwany pod jego dyktando wpisał „ustępuję bez kosztów na

zlecenie H.....I........Małgorzata H.”. Powołując się na toczące się postępowanie

karne przeciwko J. H. i Rafałowi J.– wspólnikom Spółki „Polska G. W.”, którzy

stanęli pod zarzutem usiłowania wyłudzenia od kontrahentów kwoty nie mniejszej

niż 855.100 zł – Sądy obu instancji stwierdziły, że taki sam mechanizm działania

przestępczego został zastosowany wobec pozwanego. Został on wprowadzony

w błąd przez indosatariusza, którego celem było doprowadzenie – przy z góry

założonym i przemyślanym działaniu – uzyskanie zapłaty całości długu wekslowego

wyłącznie od indosanta. Istnieją zatem podstawy do udzielenia pozwanemu

ochrony na podstawie art. 5 k.c.

Kasację wniosła powódka Małgorzata H.

Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 5 k.c. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego

w następstwie uznania, iż realizacja przysługującego powódce uprawnienia do

zapłaty byłaby sprzeczna z zasadami uczciwego obrotu i rzetelności kupieckiej oraz

naruszenie art. 233 § 2 k.p.c. polegające na dowolnej ocenie przeprowadzonych

dowodów i pozbawionym logiki wnioskowaniu o okolicznościach, które z nich nie

wynikają, w szczególności w zakresie wykorzystania przez pełnomocnika powódki

niewiedzy pozwanego o zasadach rządzących obrotem wekslami w celu

osiągnięcia skutku w postaci odpowiedzialności tego ostatniego, jako indosanata.

Wskazując na powyższe skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego jej rozpoznania,

ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez

uwzględnienie powództwa z zasądzeniem kosztów procesu.

Pozwany Mirosław G. w złożonej odpowiedzi na kasację wnosił o jej

oddalenie z zasądzeniem kosztów procesu za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy – po uwzględnieniu postanowień art. 3 ustawy z dnia

22 grudnia 2004 r. (Dz.U. Z 2005 r. Nr 13, poz. 98) zważył, co następuje:

Zgłoszony w kasacji zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie obliguje Sądu

Najwyższego do powtórnego przeprowadzenia tej oceny, lecz sprawdzenia, czy nie

zostały przekroczone ramy sędziowskiego osądu przewidziane w tym przepisie.

4

Czynność ta może być przeprowadzona – przy uwzględnieniu i zastosowaniu

ukształtowanych w orzecznictwie sądowym kryteriów oceny – wskazujących po

pierwsze, że art. 233 § 1 k.p.c. zawiera jednoznaczny, i nie doznający wyjątku,

nakaz, aby ocena wyrażana w aspekcie wiarygodności dokonana była na

podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału

dowodowego, po drugie, nakazuje uwzględnienie wszystkich dowodów

przeprowadzonych w postępowaniu, po trzecie, wymaga skonkretyzowania

okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów mających

znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, po czwarte – wyrażana ocena –

wymaga przytoczenia merytorycznej, znajdującej potwierdzenie w zgromadzonym

materiale dowodowym, argumentacji potwierdzającej trafność dokonanej oceny

w przedmiocie uznania zeznań za wiarygodne lub ich zdyskwalifikowania

(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 października

1996 r., III CKN 8/96 – OSNC 1 997, nr 3, poz. 30, wyrok z dnia 14 stycznia 2000 r.,

I CKN 1169/99 – OSNC 2000, nr 7 – 8, nr poz. 139 i z dnia 10 kwietnia 2000 r.,

V CKN 17/2000 – OSNC 2000, nr 10, poz. 189).

Kasacja powódki nie wykazała wadliwości w ocenie zgromadzonego

materiału dowodowego, ani też bezzasadności włączenia do podstawy faktycznej

zaskarżonego wyroku ustaleń kwestionowanych przez skarżącą. Ustalenia te

znajdują dostateczne potwierdzenie w przeprowadzonych dowodach osobowych,

nie wyłączając zeznań świadka Jerzego H. – męża i pełnomocnika powódki.

Wysunięcie w kasacji odmiennych, czy wręcz przeciwnych do zawartych

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, wniosków mających dowodzić niedbalstwa,

lub też lekceważącego podejścia pozwanego Mirosława G. do ochrony własnych

interesów stanowi wyraz zapatrywania powódki, nie znajdującego żadnego

potwierdzenia. Okoliczności w jakich Mirosław G. zawarł z powódką,

reprezentowaną przez pełnomocnika Jerzego H. umowę dnia 10 kwietnia 2001 r.,

zostały dostatecznie ustalone. Obrazują one w jaki sposób przestał on być

wierzycielem sumy wekslowej, ustanawiając zamiast siebie nowego wierzyciela

w osobie skarżącej.

Podobnie jak przy wystawieniu weksla u podstawy indosu leży z reguły

umowa przyczynowa, której wynikiem jest dokonanie indosu przez jego posiadacza

5

na określoną osobę (indosatariusza). Za teorią umowną opowiedział się także Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca

1995 r., III CZP 66/95 (OSNC 1995, nr 12, poz. 168). Do przeniesienia

wierzytelności wekslowej potrzebne jest zatem zawarcie umowy między

indosantem i indosatariuszem, w której dochodzi do wręczenia dokumentu

wekslowego. Sam pisemny akt dokonany w formie indosu nie stanowi podstawy

i przyczyny zobowiązania wekslowego. Zobowiązanie to nie wynika bowiem

z samego podpisu. Indos powoduje jedynie możliwość nabycia wierzytelności

przez indosatariusza. Staje się podstawą jej nabycia dopiero wówczas, gdy weksel

znajduje się w jego ręku. Indosatariusz nabywa zatem wierzytelność wekslową na

podstawie czynności prawnej, której istotnym elementem jest indos.

Rozstrzygnięcie kasacji nie wymaga bliższego omawiania jego natury prawnej.

Wskazać jednakże należy, że stanowiący podstawę rozstrzygnięcia art. 5 k.c.

dotyczy sytuacji, gdy stosunek prawny już istnieje i istniejące uprawnienie

wchodzące w skład jego treści jest ważne, ale w trakcie trwania tego stosunku

prawnego zaszły takie nowe okoliczności, które w świetle zasad współżycia

społecznego przeciwstawiają się dochodzenia uprawnienia, tak długo dopóki będą

trwały te okoliczności. Natomiast art. 58 § 2 k.c. dotyczy sytuacji, gdy czynność

prawna już w chwili rodzenia się stosunku prawnego jest sprzeczna z zasadami

współżycia. Jest więc od początku nieważna ze względu na swą sprzeczność

z wymienionymi zasadami. W konsekwencji zaś nieważności takiej czynności nie

stworzyła ona po stronie skarżącej żadnego uprawnienia. Oddalenie apelacji

powódki było zatem uzasadnione, a zaskarżone orzeczenie pomimo wskazania

błędnej podstawy prawnej odpowiada prawu (art. 39312

k.p.c.). O żądanych

kosztach procesu za instancję kasacyjną orzeczono na podstawie art. 39319

, 391

§ 1 k.p.c. oraz 108 § 1, 98 § 1 i 3 oraz 99 k.p.c. (według ich numeracji i brzmienia

w dacie wydania zaskarżonego orzeczenia).