II CK 26/05

Sygn. akt II CK 26/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 sierpnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Barbary N.i Romualda N.

przeciwko Jolancie S. i Krystianowi S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 sierpnia 2005 r.,

kasacji powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 września 2004 r., sygn. akt (...)

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowie domagają się stwierdzenia nieważności umowy sprzedaży

nieruchomości zawartej w formie aktu notarialnego, uzasadniając żądanie

skutecznym uchyleniem się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem

bezprawnej groźby.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił ich powództwo uznając, że oświadczenie

o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożyli oni w terminie

jednego roku od chwili kiedy stan obawy ustał, przyjmując, że stan obawy

spełnienia gróźb przez pozwanego Pawła S. trwał u powodów aż do chwili jego

śmierci. W ocenie tego Sądu nie można było podzielić oceny pozwanych, że stan

obawy powodów ustał już z chwilą zawiadomienia policji o popełnieniu

przestępstwa.

W następstwie uwzględnienia apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem

reformatoryjnym oddalił powództwo, uznając, że pozwani powzięli wiadomość

o oświadczeniu woli złożonym przez powodów z chwilą doręczenia pozwanym

odpisu pozwu, tj. w dniu 10 sierpnia 1998 r. Zarazem Sąd odwoławczy przyjął dzień

19 czerwca 1995 r., za moment ustania stanu obawy spełnienia groźby, a więc

dzień złożenia przez powodów zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa

i złożenia obszernych wyjaśnień ujawniających okoliczności sprzedaży

przedmiotowej nieruchomości. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zdarzenia te

jednoznacznie wskazują, że już z tym momentem należy przyjąć, że stan obawy

spełnienia groźby ustał.

W konsekwencji powyższego Sąd odwoławczy uznał, że w następstwie

bezskutecznego upływu rocznego terminu do uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby, wygasły uprawnienia powodów

wynikające z art. 87 k.c.

Kasacja powodów, zaskarżająca wyrok w całości, formułuje po jednym

zarzucie w ramach każdej z podstaw kasacyjnych.

3

Naruszenie art. 5 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie uzasadniają

skarżący czynieniem przez pozwanych użytku ze swego prawa w sposób

sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Z kolei zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniono przekroczeniem

granic swobodnej oceny dowodów i w konsekwencji błędne przyjęcie, że stan

obawy ustał z chwilą zgłoszenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa,

podczas gdy stan obawy powodów faktycznie ustał dopiero w chwili śmierci Pawła

S., a więc uzyskania pewności, że ze strony jego osoby nie grozi im żadne

niebezpieczeństwo, uwzględniając zdarzenia poprzedzające zgon Pawła S.

Powodowie podkreślili w uzasadnieniu kasacji, że samo wszczęcie

postępowania karnego nie usunęło stanu obawy, bowiem współdziałający z P. S.

Jacek S. i został aresztowany dopiero w 2003 r., a powodowie przez cały czas

odczuwali stany lękowe i zmuszeni byli korzystać z pomocy lekarza (........)

W ocenie powodów, oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli zostało złożone w dniu doręczenia pozwanym odpisu pozwu,

a więc przed upływem rocznego terminu, który to termin wówczas nie rozpoczął

jeszcze biegu, bowiem jego początkowym momentem jest ustanie stanu obawy,

a to nastąpiło dopiero później, bo w dacie śmierci P. S.

W obszernym piśmie procesowym z dnia 2 sierpnia 2005 r. pozwani wnieśli

o oddalenie kasacji i zasądzenie na ich rzecz kosztów zastępstwa prawnego.

Pozwani wywodzą, że zarzut naruszenia art. 5 k.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie jest nietrafny, bo nie został rozwinięty w uzasadnieniu kasacji,

a nadto w sprawie nie zaistniały okoliczności określone hipotezą tego przepisu.

Zdaniem pozwanych, jeśli nawet abstrahować od stanowiska Sądu

odwoławczego, że stan obawy ustał już z chwilą zawiadomienia organów ścigania,

to z pewnością stan obawy powodów ustał w dacie podjęcia przez powodów w dniu

11 czerwca 1997 r. decyzji o doręczeniu pozwanym oświadczenia powodów

o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego w dniu

7 kwietnia 1995 r.

W ocenie pozwanych przepis art. 88 § 2 k.c. nie przewiduje możliwości

wcześniejszego zaistnienia zdarzenia w postaci złożenia oświadczenia o uchyleniu

4

się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem bezprawnej groźby,

a następnie dopiero ustania stanu obawy wywołanego tą groźbą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie wobec uznania za usprawiedliwiony

zarzutu zgłoszonego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, a mianowicie zarzutu

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, a polegającego na przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodu

z zeznań powoda odzwierciedlonych w protokole jego zeznań (k. 190 – 191)

i poczynieniu odmiennego ustalenia w przedmiocie określenia chwili ustania stanu

obawy powodów w stosunku do ustalenia poczynionego w tym przedmiocie przez

Sąd pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji może oczywiście zmienić ustalenia

faktyczne stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji i to nawet

bez przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne

ustalenia, a skorzystanie z którego to uprawnienia przez Sąd odwoławczy wyłącza

tylko istnienie szczególnych okoliczności wymagających ponowienia lub

uzupełnienia tego postępowania. Jednakże Sąd odwoławczy zobowiązany jest

zachować szczególną ostrożność dokonując oceny dowodów, jeżeli zostały one

przeprowadzone tylko przez Sąd pierwszej instancji. Tylko w razie jednoznacznej

wymowy materiału dowodowego m.in. w postaci dowodu z przesłuchania powoda

i oczywistej błędności oceny tego materiału dokonanej przez Sąd pierwszej

instancji dopuszczalna byłaby zmiana przez Sąd drugiej instancji istotnego

ustalenia faktycznego, tj. określenia chwili ustania stanu obawy bez jednoczesnego

poszerzenia tego materiału. Wymagałoby to jednak wyraźnego wskazania przez

Sąd odwoławczy przyczyn dyskwalifikacji oceny materiału dowodowego dokonanej

przez Sąd niższej instancji, który przeprowadził przecież dowody z zastosowaniem

ważnej procesowo zasady bezpośredniości. W uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów SN wyraźnie podkreślono, że dokonanie przez Sąd drugiej

instancji odmiennych ustaleń bez przeprowadzenia dowodów, m.in. z przesłuchania

stron, będzie dopuszczalne i uzasadnione w szczególności wtedy, gdy dowody te

mają jednoznaczną wymowę, a ich ocena dokonana przez Sąd pierwszej instancji

jest oczywiście błędna. Natomiast same, nawet poważne, wątpliwości co do

trafności oceny dokonanej przez Sąd pierwszej instancji, jeżeli tylko nie wykroczyła

5

ona poza granice zakreślone w art. 233 § 1 k.p.c., nie powinny stwarzać podstawy

do zajęcia przez Sąd drugiej instancji odmiennego stanowiska (v. uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1997 r., Nr 7 – 8,

poz. 124). Tymczasem Sąd odwoławczy ani nie wskazał żadnych argumentów

mogących świadczyć o oczywiście błędnej ocenie materiału dowodowego

dokonanej przez Sąd pierwszej instancji, ani też nie stwierdził, aby zeznania

powoda miały na tyle jednoznaczną wymowę aby uzasadniały poczynienie

diametralnie odmiennego ustalenia odnośnie do określenia chwili ustania stanu

obawy powodów.

O braku jednoznacznej wymowy materiału dowodowego dla dokonania przez

Sąd drugiej instancji odmiennego ustalenia, tego mianowicie, że chwilą ustania

stanu obawy powodów było już złożenie przez powoda w dniu 19 czerwca 1995 r.

doniesienia o popełnieniu przestępstwa, świadczy nawet stanowisko pozwanych

zaprezentowane w ich piśmie procesowym z dnia 2 sierpnia 2005 r., w którym

ustanie stanu obawy pozwani wiążą z dniem 11 czerwca 1997 r., a która to data

widnieje na dokumencie zawierającym oświadczenie powodów o uchyleniu się od

skutków złożonego w dniu 7 kwietnia 1995 r. oświadczenia woli. Bezspornym jest

jednak, że w dniu 11 czerwca 1997 r. powodowie nie skierowali jeszcze tego

oświadczenia bezpośrednio do pozwanych, a jedynie zawierający je dokument

uczynili załącznikiem do pozwu, którego odpis pozwani otrzymali po upływie

znacznego czasu, bo dopiero 28 sierpnia 1998 r. (k. 70 – 71 akt). Elementem

obowiązku wszechstronnego rozważenia zebranego materiału przez Sąd ponownie

rozpoznający sprawę będzie więc również zbadanie okoliczności oraz przyczyn,

które spowodowały, że powodowie po sporządzeniu dokumentu zawierającego ich

oświadczenie nie skierowali go bezpośrednio do pozwanych, lecz uczynili jedynie

załącznikiem pozwu wniesionego do sądu. Prawidłowa ocena materiału

dowodowego dla poczynienia ustalenia co do chwili, w której ustał stan obawy

powodów powinna uwzględniać prezentowany w piśmiennictwie pogląd, że obawa

spełnienia groźby musi „wynikać z okoliczności”, a istotne jest nie to, czy zagrożony

istotnie obawiał się spełnienia groźby, lecz tylko to, czy „mógł się obawiać”.

Chybiony okazał się natomiast zarzut kasacji naruszenia art. 5 k.c. przez

jego niezastosowanie. Słusznie twierdzą pozwani w swym piśmie procesowym

6

z dnia 2 sierpnia 2005 r., że zarzut „niewłaściwego niezastosowania” art. 5 k.c. nie

został w jakikolwiek sposób rozwinięty w uzasadnieniu kasacji. Brak uzasadnienia

przytoczonej pierwszej podstawy kasacyjnej pozbawia Są Najwyższy możliwości

przeprowadzenia w tym zakresie kontroli kasacyjnej zaskarżonego wyroku. Zarzut

naruszenia przez Sąd odwoławczy obowiązku dokonania subsumpcji określonego

przepisu wymaga bowiem od skarżącego wskazania na istnienie w zaskarżonym

wyroku stosowanych ustaleń faktycznych uzasadniających dokonanie

oczekiwanego aktu subsumpcji. Tymczasem kasacja powodów nie zawiera takich

elementów ani wskazania innych przyczyn mogących uzasadniać zarzut

niezastosowania art. 5 k.c. w ustalonym i będącym podstawą orzekania Sądu

Apelacyjnego stanie faktycznym.

W tym stanie rzeczy, wobec uznania za usprawiedliwioną drugiej podstawy

kasacyjnej, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji działając na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c., znajdującego w niniejszej sprawie zastosowanie na podstawie art. 3

ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2005 r., Nr

13, poz. 98).

db

/tp/