II UK 321/04

Wyrok z dnia 4 sierpnia 2005 r.

II UK 321/04

Umowę o pracę uważa się za zawartą dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.), jeżeli

przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba okre-

ślona w umowie o pracę jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba

wskazana jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Beata Gudowska, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2005 r. sprawy

z wniosku Joanny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

B. z udziałem zainteresowanego Sylwestra K. o ubezpieczenie społeczne, na skutek

kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 wrze-

śnia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 18 grudnia 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w B. orzekł, że Joanna B. od dnia 6 lipca 2000 r. nie podlega ubezpieczeniu społecz-

nemu z tytułu zgłoszenia zatrudnienia w firmie Sylwestra K., wskazując na pozorność

umowy o pracę.

Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy z dnia 7 maja

2003 r. [...]. Sąd ustalił, że Sylwester K. zawarł z wnioskodawczynią umowę o pracę

na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy z wynagrodzeniem 1.350 zł

miesięcznie. Okoliczności zawarcia tej umowy wskazują, że jest to umowa pozorna.

Nie istniała bowiem potrzeba zatrudnienia pracownika. Rozliczenia z ZUS-em i Urzę-

dem Skarbowym prowadziło zainteresowanemu biuro rachunkowe. Klientów pozy-

skiwał przez telefon lub przez internet dysponując telefonem komórkowym. Raz lub

2

dwa razy w tygodniu sporządzał raporty i dwa razy w miesiącu rozliczenia. Te czyn-

ności według jego twierdzeń miała wykonywać wnioskodawczyni w ramach umowy o

pracę. Tego rodzaju czynności nie mogły wypełnić 8-godzinnego dnia pracy. Niewia-

rygodne jest więc twierdzenie zainteresowanego, że dla wykonania niewymagają-

cych zaangażowania czynności zatrudnił pracownika na warunkach określonych w

umowie, tym bardziej że poprzednio czynności te wykonywał sam i nie zatrudnił pra-

cownika po uzyskaniu przez wnioskodawczynię zwolnienia lekarskiego, co nastąpiło

po upływie dwóch miesięcy. W biurze pomaga mu żona, która w czasie zawarcia

umowy z wnioskodawczynią nie pracowała. O pozorności umowy świadczy również

brak części dokumentów dotyczących zatrudnienia wnioskodawczyni w czasie kon-

troli przeprowadzonej przez pracownika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz luki

w pamięci zainteresowanego w kwestii pracy wnioskodawczyni, godzin pracy i treści

umowy. W zakresie faktycznego wykonywania pracy przez wnioskodawczynię ist-

nieją rozbieżności w zeznaniach świadków co do godzin, w jakich widywali wniosko-

dawczyni w mieszkaniu będącym siedzibą firmy. Zawierając umowę z zainteresowa-

nym wnioskodawczyni była w ciąży, co zostało stwierdzone zaświadczeniem lekarza

ginekologa. Wszystkie te okoliczności wskazują, że nie doszło do nawiązania sto-

sunku pracy, nie ma zatem podstaw do objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem

społecznym z tytułu zatrudnienia.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z dnia 15 września 2004 r. [...] oddalił

apelację. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenie, że umowa o pracę została

zawarta dla pozoru (w rozumieniu art. 83 k.c.). Złożenie oświadczenia woli dla pozo-

ru oznacza, że osoba składająca oświadczenie nie chce, aby powstały skutki

prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym przez nią oświadczeniem. W przy-

padku pozorności umowy o pracę zamiarem stron nie jest faktyczne nawiązanie

stosunku pracy, lecz jego pozorowanie, które w przypadku wnioskodawczyni i zainte-

resowanego miało na celu uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Ana-

liza niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, że strony przedmiotowej umowy o pracę

zdawały sobie sprawę z tego, że zawierają ją dla pozoru. Wskazuje na to fakt za-

trudnienia wnioskodawczyni na cały etat na czas nieokreślony w sytuacji, gdy przez

cały czas prowadzenia działalności przez zainteresowanego była ona jedynym pra-

cownikiem i to tylko przez dwa miesiące. Zainteresowany zeznał, że codziennie jeź-

dził w teren, papierkową robotę wykonywał po powrocie, a sprawy z klientami zała-

3

twiał przez telefon i przez internet. Opisany przez wnioskodawczynię i zainteresowa-

nego zakres obowiązków nie uzasadniał zatrudnienia wnioskodawczyni w pełnym

wymiarze czasu pracy. Zeznania świadków, niezależnie od wskazanych przez Sąd

pierwszej instancji rozbieżności, dotyczą jedynie tego, że widywali wnioskodawczynię

w domu teściów zainteresowanego, gdzie była siedziba firmy, nie stanowią natomiast

potwierdzenia faktu wykonywania przez wnioskodawczynię pracy. Dodatkowe oko-

liczności, takie jak braki w dokumentacji pracowniczej, niezatrudnienie żony zaintere-

sowanego, jego znajomość z mężem wnioskodawczyni, przemawiają za prawidłowo-

ścią ustaleń Sądu pierwszej instancji. Wnioskodawczyni nie wykazała, że praca była

faktycznie świadczona, gdyż przedstawione przez nią dowody zawierały sprzeczno-

ści, a ogół okoliczności świadczy o tym, że zawarta umowa o pracę była czynnością

pozorną, przez co z mocy art. 83 § 1 k.c. jest nieważna.

Wyrok ten wnioskodawczyni zaskarżyła kasacją i opierając ją na podstawie

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie art. 83 § 1

k.c. oraz niezastosowanie przepisów art. 3531

k.c., art. 10 i 11 k.p. i art. 22 Konstytu-

cji RP w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (Dz.U Nr 173, poz.1807), a także na podstawie naruszenia przepisów

postępowania - art. 231, art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. - wniosła o uchylenie za-

skarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do po-

nownego rozpoznania, względnie o uchylenie także wyroku Sądu pierwszej instancji i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy do ponownego rozpozna-

nia. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji przedstawiła potrzebę wy-

kładni art. 83 § 1 k.c., powołując się na rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyż-

szego i wskazując dwa odmienne orzeczenia w sprawach II UK 365/03 i II UK 467/03

pomimo zbliżonych elementów stanów faktycznych - zatrudnienie pracownika u naj-

bliższej rodziny, długi okres niezdolności do pracy z powodu choroby, niekompletna

dokumentacja pracownicza. Uzasadniając podstawy kasacji skarżąca podniosła, że

pozorność umowy o pracę została ustalona przez oba Sądy w oparciu o błędną in-

terpretację i zastosowanie art. 83 § 1 k.c. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu, aby

stwierdzić nieważność oświadczenia woli, musi być ono złożone drugiej stronie, za

jej zgodą dla pozoru. W przedmiotowej sprawie mamy niewątpliwie do czynienia ze

złożeniem oświadczenia woli drugiej stronie. Pozostałe jednak przesłanki uznania

pozorności zawartej umowy nie zostały udowodnione. Co więcej udowodniono oko-

liczności przeciwne. Wnioskodawczyni i zainteresowany są w swoich zeznaniach

4

zgodni, iż ich zamiarem było zawarcie umowy o pracę. Zainteresowany nie miał żad-

nego celu ani motywu dla pozorowania zawarcia umowy. Prowadząc bowiem bardzo

dobrze prosperującą działalność poszukiwał pracownika, który mógłby go wyręczyć

w „papierkowej” robocie oraz zapewnić funkcjonowanie biura podczas jego w nim

nieobecności. Wnioskodawczyni pracę podjęła, na co wskazują zeznania samego

zainteresowanego jak i jego żony, która przebywała w domu w czasie jej pracy. Była

także widywana przez teściów zainteresowanego, na co wskazują ich zeznania. W

umowie o pracę określono rodzaj wykonywanej przez wnioskodawczynię pracy.

„Charakter jej pracy - mający wiele wspólnego z pracą sekretarki, wskazuje, iż niemal

kluczowym elementem jej obowiązków jest przede wszystkim zachowanie przez pra-

cownika gotowości do podjęcia umówionych działań we wskazanym przez praco-

dawcę miejscu, czasie i zakresie. Praca powódki polegała bowiem na podejmowaniu

nadchodzących połączeń telefonicznych i wiadomości faksowych, realizowaniu in-

nych zadań na bieżąco zlecanych przez pracodawcę oraz okresowych”. Zdaniem

wnioskodawczyni rozstrzygnięcie zostało oparte na domniemaniach faktycznych,

które zostały skonstruowane w sposób sprzeczny z art. 231 k.p.c. Są one bowiem

sprzeczne z ustalonymi faktami. Stwierdzenie, że zainteresowany nie miał potrzeby

zatrudnienia pracownika, gdyż mógł korzystać z pomocy niepracującej żony, nastą-

piło z pominięciem wynikającego z jej zeznań faktu, że odmówiła takiej pomocy.

Znajomość pomiędzy zainteresowanym a mężem wnioskodawczyni jest w świetle

ustaleń faktycznych „niezwykle dyskusyjna jako przesłanka zapadłych orzeczeń.

Bezsporne pozostaje, iż panowie znali się. Jednakże charakter tej znajomości, wyni-

kający z materiału dowodowego, wskazuje, iż nie była to znajomość ani bliska, ani

zażyła - miała charakter służbowy a nie towarzyski”. Nadawanie szczególnego zna-

czenia znajomości zainteresowanego i męża wnioskodawczyni jest sprzeczne z logi-

ką i doświadczeniem życiowym. Dokonując oceny materiału dowodowego Sąd Ape-

lacyjny naruszył granice swobodnej oceny dowodów. Wszystkie wątpliwości oraz

niejasności były interpretowane na niekorzyść wnioskodawczyni, co stoi w sprzecz-

ności z zasadą wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego (art. 233 § 1

k.p.c.). Dotyczyło to także okoliczności całkowicie od niej niezależnych, jak na przy-

kład braki w dokumentacji pracowniczej. Zdaniem wnioskodawczyni doszło do naru-

szenia art. 328 § 2 k.p.c., gdyż oba Sądy nie wskazały na podstawie jakich dowodów

zostały ustalone fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i z jakich przyczyn uznały je

za wiarygodne.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia prawa materialnego polegającego na niezastosowaniu

przepisów art. 3531

k.c., art. 10 i 11 k.p. i art. 22 Konstytucji RP w związku z art. 6

ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej zostały w

kasacji obszernie uzasadnione. Nie ma jednak potrzeby przytaczania tego uzasad-

nienia, gdyż regulacje zawarte w powołanych przepisach nie pozostają w żadnym

związku z motywami rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Pierwszy z tych przepisów

gwarantuje swobodę zawierania umów w ramach prawa i zasad współżycia społecz-

nego, drugi zapewnia prawo do swobodnie wybranej pracy, kolejny określa jako wy-

móg nawiązania stosunku pracy zgodne oświadczenia woli pracownika i pracodaw-

cy, a następny - art. 22 Konstytucji RP - gwarantuje wolność działalności gospodar-

czej, określając dopuszczalne ograniczenia takiej wolności. Ostatni z wymienionych

tu przepisów nie może być w ogóle podstawą kasacji, gdyż ustawa z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej nie obowiązywała w dacie zgłoszenia

wnioskodawczyni do ubezpieczenia. W zaskarżonym wyroku nie jest kwestionowane

ani prawo zainteresowanego do prowadzenia wybranej przez niego działalności go-

spodarczej, ani prawo zatrudniania pracowników, ani prawo zawierania umów o

pracę na warunkach uzgodnionych przez pracownika i pracodawcę. Oba sądy doko-

nywały jedynie oceny ważności konkretnej umowy o pracę i to nie pod względem

zgodności z prawem czy zasadami współżycia społecznego (art. 58 k.c.) lecz pod

względem wad oświadczenia woli. Ta ostatnia kwestia regulowana jest odrębnymi

przepisami, nie miały więc w ogóle zastosowania przytoczone wyżej przepisy. Nie

jest usprawiedliwioną podstawą kasacji zarzut naruszenia przepisów prawa material-

nego, które nie były i nie mogły być podstawą prawną rozstrzygnięcia.

Podstawą ustalenia, że oświadczenia woli stron zawierających umowę o pracę

było dotknięte wadą, jest przepis art. 83 § 1 k.c., który stanowi, że nieważne jest

oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru. Zarzut błędnej wykładni i nie-

właściwego zastosowania tego przepisu jest nieuzasadniony. Treść przepisu jest

jednoznaczna i nie wymaga wykładni, a warunkiem jego zastosowania jest wystąpie-

nie określonych w nim przesłanek - pozorności oświadczeń woli. Ta ostatnia kwestia

rozpatrywana jest w kategoriach ustalenia faktów a nie wykładni prawa. Podobne

stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 września 1999 r., II UKN 7/99

6

(OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 865), stwierdzając, że okoliczności uzasadniające

przyjęcie pozorności umowy o pracę są podstawą faktyczną, podlegającą ustaleniu

przez sądy. Ustalenia te nie stanowią przedmiotu kontroli kasacyjnej w ramach pod-

stawy z art. 3931

pkt 1 k.p.c. Powołana w kasacji rozbieżność w orzecznictwie nie

wynika z wątpliwości co do wykładni prawa. Rozbieżność mogła być wynikiem od-

mienności stanów faktycznych w sprawach, w których zapadły orzeczenia, a także

określonych w art. 39311

§ 1 k.p.c. ograniczeń kontroli kasacyjnej i związania Sądu

Najwyższego ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, jeżeli nie zostały zakwe-

stionowane zarzutem naruszenia prawa procesowego. Pozorność umowy wzajemnej

w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. występuje wówczas, gdy strony umowy składając

oświadczenia woli nie zamierzają osiągnąć skutków, jakie prawo wiąże z wykonywa-

niem tej umowy. W odniesieniu do umowy o pracę oświadczenia te zawierają okre-

ślone w art. 22 k.p. elementy umowy o pracę - zobowiązanie pracownika do wykony-

wania pracy i zobowiązanie pracodawcy do wypłacania wynagrodzenia - natomiast

ich pozorność polega na tym, że strony nie zamierzają osiągnąć skutków wynikają-

cych z umowy o pracę. Przy ich składaniu obie strony mają świadomość, że osoba

określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba figurująca

jako pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy. Oceniając materiał dowodowy Sąd

Apelacyjny dokonał ustalenia, że taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie.

Kontrola prawidłowości tych ustaleń może być dokonana w ramach rozpatrywania

drugiej podstawy kasacyjnej - naruszenia przepisów postępowania.

Zarzuty dotyczące wadliwych ustaleń faktycznych - jako opartych nie na dowo-

dach lecz na domniemaniach - są nieuzasadnione. Ustalenia faktyczne zostały bo-

wiem oparte nie na domniemaniach lecz na zeznaniach zainteresowanego i wnio-

skodawczyni, które to zeznania dawały podstawę do przyjęcia, że rzeczywista wola

stron umowy nie odpowiadała treści ich oświadczeń, a zamiarem ich nie było nawią-

zanie stosunku pracy. Treścią stosunku pracy jest ekwiwalentność wzajemnych

świadczeń - wykonywanie pracy przez pracownika i wypłacanie wynagrodzenia przez

pracodawcę. W tym przypadku czynności, które miała wykonywać wnioskodawczyni,

były praktycznie zbyteczne. Zainteresowany przyznał, że prowadzenie dokumentacji

zlecał biuru rachunkowemu, z którego usług korzystał także po zawarciu umowy z

wnioskodawczynią. Według twierdzeń wnioskodawczyni, powtórzonych w kasacji,

obowiązki jej miały się sprowadzać do odbierania telefonów i faksów i przekazywania

zainteresowanemu otrzymanych wiadomości. Jeżeli tego rodzaju czynności przynio-

7

słyby zainteresowanemu jakiś pożytek, to byłby on niewspółmierny do kosztów, które

musiałby ponosić jako pracodawca z tytułu wypłacania wynagrodzenia i odprowa-

dzania składek na ubezpieczenie społeczne. Obciążenie działalności gospodarczej

takim kosztami przez czas nieokreślony byłoby całkowicie nieracjonalne i zaintere-

sowany ani wcześniej, ani później nie zatrudniał pracownika. Jedynym rozsądnym

uzasadnieniem zawarcia przez zainteresowanego umowy z wnioskodawczynią, było

wyświadczenie jej przysługi jako żonie znajomego. Wnioskodawczyni była

zainteresowana objęciem jej ubezpieczeniem społecznym ze względu na spodzie-

waną niezdolność do pracy i związane z tym prawo do świadczeń. Natomiast zainte-

resowany musiał mieć świadomość, że umowa nie będzie go obowiązywać, a jego

ewentualne zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne będą krótko-

trwałe. Świadczy o tym fakt niesporządzenia przez niego kompletnej dokumentacji

pracowniczej i brak wiedzy co do dokładnej treści umowy o pracę. Wszystkie te oko-

liczności wynikające z twierdzeń stron umowy były podstawą dokonanych w zaskar-

żonym wyroku ustaleń. Ocenie materiału dowodowego nie można przypisać ani do-

wolności, ani braku logiki, zatem nie można mówić o naruszeniu art. 233 § 1 i art.

231 k.p.c. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. może dotyczyć tylko uzasadnienia

wyroku Sądu drugiej instancji, gdyż naruszenie przepisów postępowania przez sąd

pierwszej instancji nie może być podstawą kasacji. Jest on bezzasadny, gdyż

wszystkie podniesione przez wnioskodawczynię w apelacji kwestie zostały omówione

w uzasadnieniu wyroku.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================