III CZP 51/05

Uchwała z dnia 4 sierpnia 2005 r., III CZP 51/05

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi na czynności komornika sądowego rewiru

IV przy Sądzie Rejonowym w Katowicach w sprawie egzekucyjnej IV Km (...) z

wniosku Anny G. przeciwko Aleksandrze K. i Jakubowi K. o świadczenie pieniężne,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 4 sierpnia 2005

r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach

postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2005 r.:

"1. Czy w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego wskutek pozbawienia

wykonalności tytułu wykonawczego uregulowanego w art. 825 pkt 2 k.p.c. w sytuacji

częściowego ściągnięcia należności pieniężnej objętej tytułem wykonawczym, gdy

istniała przeszkoda do wszczęcia i prowadzenia egzekucji, zachodzi podstawa do

obciążenia wierzyciela opłatą egzekucyjną obejmującą ściągniętą część należności

stosownie do treści art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.) i czy w takim przypadku

podstawę takiego rozstrzygnięcia stanowi art. 43 ustawy co do egzekucji wszczętej

przed dniem 5 lutego 2005 r.?,

a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie 1,

2. Czy w takiej sytuacji postanowienie komornika obciążające wierzyciela

obowiązkiem uiszczenia opłaty egzekucyjnej podlega wykonaniu w drodze

egzekucji po jego uprawomocnieniu bez zaopatrywania go w klauzulę wykonalności

stosownie do treści art. 49 zd. 3 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 13

listopada 2004 r. i art. 49 ust. 1 zd. 5 ustawy w brzmieniu obowiązującym po tej

dacie? "

podjął uchwałę:

Komornik nie jest uprawniony do obciążenia wierzyciela opłatą

egzekucyjną od wyegzekwowanej części świadczenia pieniężnego w razie

umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek dłużnika na podstawie

art. 825 pkt 2 k.p.c.

Uzasadnienie

(...) Postanowieniem z dnia 8 października 2004 r. Sąd Rejonowy nadał

klauzulę wykonalności nakazowi zapłaty wydanemu w postępowaniu

upominawczym. W dniu 27 października 2004 r. komornik na wniosek wierzycielki

wszczął na podstawie powyższego tytułu wykonawczego egzekucję, w wyniku

której doszło do wyegzekwowania kwoty 3606 zł. Na skutek zażalenia dłużnika z

dnia 10 listopada 2004 r. Sąd Rejonowy postanowieniem wydanym w tym samym

dniu uchylił swoje postanowienie z dnia 8 października 2004 r. o nadaniu nakazowi

zapłaty klauzuli wykonalności, a w dniu 1 grudnia 2004 r. oddalił ponowny wniosek

wierzycielki o nadanie nakazowi klauzuli wykonalności, stwierdzając, że nie ma ku

temu podstaw, okazało się bowiem, iż w dniu 20 maja 2004 r. dłużnicy złożyli

sprzeciw od nakazu zapłaty, który pomyłkowo został załączony do niewłaściwych

akt, a zatem postanowienie z dnia 8 października 2004 r. nie miało podstaw

prawnych. Po uprawomocnieniu się postanowienia z dnia 10 listopada 2004 r.

komornik na wniosek dłużnika postanowieniem z dnia 21 stycznia 2005 r. umorzył

egzekucję na podstawie art. 825 pkt 2 k.p.c., zwrócił dłużnikowi wyegzekwowaną

kwotę 3 606 zł, ustalił na podstawie art. 49 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm. – dalej:

„u.k.s.egz.”) opłaty egzekucyjne w wysokości 447,48 zł i wezwał wierzycielkę do ich

pokrycia w terminie 14 dni pod rygorem egzekucji.

Oddalając w dniu 25 lutego 2005 r. skargę wierzycielki na powyższe

postanowienie komornika obciążające ją opłatami egzekucyjnymi, Sąd Rejonowy

uznał, że komornik nie naruszył przepisów prawa, zgodnie bowiem z art. 43 i 49 ust.

1 u.k.s.egz. należała mu się opłata egzekucyjna od wyegzekwowanej części

świadczenia, a skoro postępowanie egzekucyjne zostało umorzone ze względu na

pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego i wyegzekwowaną kwotę

zwrócono dłużnikowi, to kosztami egzekucji powinna zostać obciążona wierzycielka,

gdyż w przeciwnym wypadku komornik pozbawiony byłby należnego mu

wynagrodzenia.

Rozpoznając zażalenie wierzycielki, zarzucające m.in., że działała zgodnie z

prawem i nie może ponosić konsekwencji pomyłki Sądu, w wyniku której okazało

się, iż klauzula wykonalności została nadana bezpodstawnie i doszło do umorzenia

egzekucji, Sąd Okręgowy w Katowicach powziął poważne wątpliwości prawne

przedstawione w pytaniach przytoczonych na wstępie uchwały. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z powszechnie przyjętym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa,

zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia może dotyczyć jedynie

takich problemów prawnych, które pozostają w ścisłym związku z rozstrzygnięciem

środka odwoławczego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1975

r., I PR 31/75, OSNCP 1975, nr 12, poz. 176). Tej przesłanki nie spełnia drugie z

przedstawionych zagadnień prawnych, dotyczy bowiem wykonania w drodze

egzekucji postanowienia komornika obciążającego wierzyciela opłatami

egzekucyjnymi, przedmiotem zaś zażalenia jest kwestia dopuszczalności

obciążenia przez komornika opłatą egzekucyjną od wyegzekwowanej części

świadczenia wierzyciela, po umorzeniu postępowania egzekucyjnego na wniosek

dłużnika na podstawie art. 825 pkt 2 k.p.c., na skutek uchylenia postanowienia o

nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Z tego względu, niezależnie

od odpowiedzi na pierwsze pytanie, drugie nie mogło być przedmiotem

rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego. Z tych samych względów uściślenia wymagało

pierwsze pytanie i rozstrzygnięcie, czy w okolicznościach rozpoznawanej sprawy

dopuszczalne było obciążenie przez komornika wierzyciela opłatami egzekucyjnymi

od świadczenia wyegzekwowanego w toku prawidłowo wszczętej i prowadzonej

egzekucji, gdy następnie, w wyniku uchylenia przez Sąd postanowienia o nadaniu

tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, doszło na wniosek dłużnika do

umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 825 pkt 2 k.p.c.

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że ze względu na to, iż w rozpatrywanej

sprawie egzekucja została wszczęta przed dniem 13 listopada 2004 r., tj. przed

wejściem w życie ustawy, z dnia 24 września 2004 r. nowelizującej ustawę o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 236, poz. 2356), zgodnie z art. 4 ust. 1

tej ustawy stosuje się przepisy ustawy o komornikach sądowych i egzekucji w

brzmieniu sprzed nowelizacji.

Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji zmieniła zasady wynagradzania

komorników oraz zasady i sposób pobierania przez nich opłat za czynności

egzekucyjne. Stanowiąc w art. 43 u.k.s.egz., że za prowadzenie egzekucji i inne

czynności wymienione w ustawie komornik pobiera opłaty egzekucyjne,

ustawodawca starał się jednocześnie zwiększyć zainteresowanie komorników

skutecznością i efektywnością egzekucji przez uzależnienie uzyskiwanych

dochodów od wartości realnie wyegzekwowanych świadczeń, choć początkowo,

zgodnie z pierwotnym brzmieniem przepisu art. 45 u.k.s.egz., wszczęcie egzekucji

świadczeń pieniężnych wymagało wpłacenia przez wierzyciela części opłaty

stosunkowej ustalanej od wartości egzekwowanego świadczenia. Kolejne

nowelizacje ustawy uchyliły ten obowiązek, doprowadzając do stanu prawnego, w

którym komornik nie ma prawa pobierania od wierzyciela jakichkolwiek opłat za

wszczęcie egzekucji świadczeń pieniężnych, a pobiera jedynie od dłużnika opłatę

stosunkową za dokonaną egzekucję takich świadczeń (art. 45 § 2 u.k.s.egz.).

Przepisy omawianej ustawy nie przewidują możliwości pobrania przez komornika

od wierzyciela opłaty egzekucyjnej od egzekucji świadczeń pieniężnych w

jakiejkolwiek sytuacji związanej z postępowaniem egzekucyjnym, także w razie

umorzenia tego postępowania niezależnie od przyczyn i podstawy umorzenia.

Z art. 45 ust. 2, art. 49 zdanie drugie oraz art. 59 ust. 1 u.k.s.egz. wynika, że

komornik może obciążyć opłatami od egzekucji świadczeń pieniężnych tylko

dłużnika – w jedynym, uregulowanym w ustawie przypadku umorzenia

postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela złożony przed upływem roku

od dnia otrzymania wniosku o wszczęcie egzekucji. Z faktu, że inne przyczyny

umorzenia postępowania egzekucyjnego nie zostały – w zakresie pobierania opłat

egzekucyjnych – uregulowane w ustawie nie wynika, iż chodzi o lukę w prawie ani

że w tych sytuacjach komornik może tymi opłatami obciążyć wierzyciela.

Przeciwnie, niezamieszczenie w ustawie odpowiednika § 6 ust. 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 r. w sprawie taksy za czynności

komorników (Dz.U. Nr 62, poz. 264 ze zm.), przyznającego komornikowi prawo do

wyegzekwowania na swoją rzecz od wierzyciela opłat niepobranych od dłużnika, w

powiązaniu ze wskazanymi wyżej regulacjami dotyczącymi pobierania przez

komornika opłat egzekucyjnych, zawartymi w ustawie o komornikach sądowych i

egzekucji, wskazuje, że ustawodawca świadomie uprawnił komornika do pobierania

opłat egzekucyjnych od egzekucji świadczeń pieniężnych w każdej sytuacji tylko od

dłużnika, nie dając mu prawa do obciążania nimi wierzyciela. Uprawnienia takiego

nie przyznaje komornikowi także art. 770 k.p.c., który dotyczy kosztów egzekucji

należnych wierzycielowi od dłużnika i nie może być podstawą do wydania przez

komornika postanowienia obciążającego wierzyciela opłatami egzekucyjnymi na

swoją rzecz.

Trzeba zatem stwierdzić, że również w sytuacji, do jakiej doszło w

rozpoznawanej sprawie, w której egzekucja została wszczęta na podstawie

wydanego przez sąd tytułu wykonawczego i doprowadziła do wyegzekwowania od

dłużnika części świadczenia, komornik – zgodnie z art. 45 ust. 2 u.k.s.egz. –

powinien pobrać od dłużnika odpowiednią opłatę stosunkową także przy umorzeniu

postępowania egzekucyjnego na wniosek dłużnika na podstawie art. 825 pkt 2

k.p.c. z powodu uchylenia przez sąd postanowienia o nadaniu klauzuli

wykonalności, nie miał bowiem podstawy prawnej do nałożenia na wierzyciela

obowiązku uiszczenia tej opłaty.

Jak podkreślał wielokrotnie Sąd Najwyższy (por. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów z dnia 27 listopada 1986 r., III CZP 40/86, OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 71,

uchwały z dnia 28 lutego 1995 r., III CZP 20/95, OSNCP 1995, nr 5, poz. 83, z dnia

19 lipca 1996 r., III CZP 80/96, OSNC 1996, nr 11, poz. 148 i z dnia 28 kwietnia

2004 r., III CZP 16/04, OSNC 2005, nr 6, poz. 103, oraz postanowienie z dnia 9

września 1987 r., III CRN 233/87, OSNCP 1989, nr 10, poz. 161), jakkolwiek

komornik jest zobowiązany do ustalenia kosztów egzekucji, to jednak nie jest

uprawniony do oceny, czy istniały podstawy do jej wszczęcia, jeżeli wierzyciel

łącznie z wnioskiem złożył tytuł wykonawczy uprawniający do wszczęcia egzekucji

przeciwko dłużnikowi. Nie jest zatem uprawniony do oceny, czy istnieją podstawy

do obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego, co może uczynić

tylko sąd rozpoznający skargę dłużnika na obciążenie go przez komornika opłatami

egzekucyjnymi. Ustawodawca nie przewidział możliwości dokonywania przez

komornika ustalenia i oceny okoliczności koniecznych do stwierdzenia, czy zasadne

było wszczęcie przez wierzyciela egzekucji, a przy jej umorzeniu na podstawie np.

art. 825 pkt 2 k.p.c., czy doszło do tego z przyczyn leżących po stronie wierzyciela.

Ustaleń tych i oceny może dokonać jedynie sąd, rozważając wszystkie okoliczności

sprawy, w tym zasadność wszczęcia egzekucji i przyczyny jej umorzenia.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 19 lipca 1996 r., III CZP

80/96 oraz z dnia 6 września 2001 r., III CZP 39/01 (OSNC 2002, nr 4, poz. 45), sąd

może, na podstawie art. 13 § 2 k.p.c., stosować przy ocenie, która strona

postępowania egzekucyjnego powinna ponieść jego koszty (art. 770 k.p.c.) zasady

określone w art. 98 i nast. k.p.c., a także w drodze analogii art. 20 ust. 2 i art. 11

ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.). Może zatem, w zależności od

okoliczności sprawy, uznać, że opłaty egzekucyjne powinny obciążać dłużnika albo

wierzyciela, jak również nie obciążyć nimi żadnej ze stron postępowania

egzekucyjnego. Ze względu na charakter opłat egzekucyjnych oraz status

komornika nie można wykluczyć, że w szczególnych okolicznościach komornik,

mimo prawidłowo wszczętej i prowadzonej egzekucji oraz wyegzekwowania części

należności, może nie otrzymać opłaty egzekucyjnej, jeżeli nie będzie podstaw do

obciążenia nią jednej ze stron. Nie przypadkowo więc ustawodawca nie przewidział

możliwości podejmowania w tym przedmiocie decyzji przez komornika i obciążenia

opłatami egzekucyjnymi wierzyciela w razie umorzenia postępowania

egzekucyjnego, co często wymaga ustalenia i oceny skomplikowanych nieraz

okoliczności faktycznych i prawnych, a zatem może należeć jedynie do sądu.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale.