I UK 376/04

Wyrok z dnia 16 sierpnia 2005 r.

I UK 376/04

Złożenie wniosku o kontynuowanie ubezpieczenia nie jest warunkiem na-

wiązania stosunku ubezpieczenia społecznego, jeżeli wola podlegania dobro-

wolnemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej zo-

stała ujawniona w sposób wyraźny.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 sierpnia 2005 r.

sprawy z odwołania Doroty G.-O. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w C. o podleganie ubezpieczeniu społecznemu, na skutek kasacji ubez-

pieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 8 września 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z 8 września 2004 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację

ubezpieczonej Doroty G.-O. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z 27 marca

2003 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w C., wydanej 5 kwietnia 2002 r., w której Zakład Ubezpie-

czeń Społecznych stwierdził, że Dorota G.-O. podlega dobrowolnie ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od 1 paź-

dziernika 1993 r. do 31 maja 2001 r.

W świetle ustaleń, stanowiących podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego, Dorota

G.-O. do 1993 r. była ubezpieczona obowiązkowo, jako osoba współpracująca z mę-

żem prowadzącym działalność gospodarczą. Po jego śmierci, która nastąpiła 14

maja 1993 r., rozpoczęła samodzielne prowadzenie działalności gospodarczej i z

tego tytułu dokonała w lipcu 1993 r. zgłoszenia do obowiązkowego ubezpieczenia

społecznego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od 1 czerwca 1993 r. W

2

dacie zgłoszenia tego wniosku nie powiadomiła organu rentowego o śmierci męża.

W tej dacie nie miała jeszcze ustalonego prawa do renty rodzinnej po zmarłym.

Rentę tę przyznano jej od 14 maja 1993 r. decyzją z 1 października tego roku. Pobie-

rając rentę ubezpieczona nadal opłacała na bieżąco i terminowo składki z tytułu pro-

wadzonej działalności gospodarczej, a ZUS je przyjmował. W okresie od 22 sierpnia

1996 do 31 grudnia 1996 pobierała zasiłek chorobowy. Dnia 31 stycznia 1999 r. Do-

rota G.-O. na nowym, obowiązującym od 1 stycznia 1999 r. druku deklaracji, doty-

czącym dobrowolnego i obowiązkowego ubezpieczenia, wyraziła wolę objęcia jej

ubezpieczeniem, wskazując, że jest rencistką. Dnia 19 lipca 2001 r. złożyła wniosek

o zwrot składek wpłaconych na ubezpieczenie społeczne po 1 czerwca 1993 r., pod-

nosząc, że składki te zostały przez nią nadpłacone i są nienależne. Po postępowaniu

wyjaśniającym ZUS wydał zaskarżoną decyzję, uznając w uzasadnieniu, że fakt

opłacania składek należy uznać za dorozumiany wniosek o przystąpienie do ubez-

pieczeń, tym bardziej że z tytułu tego ubezpieczenia odwołująca się pobierała zasiłek

chorobowy, a 31 stycznia 1999 r. dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia.

Oceniając zarzuty apelacji Sąd Apelacyjny wskazał, że z treści § 33 ust. 1 roz-

porządzenia Rady Ministrów 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia spo-

łecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (Dz.U z

1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.; powoływanego dalej jako „rozporządzenie z 29

stycznia 1990 r.”) wynika, że organ rentowy, na podstawie danych zawartych w zgło-

szeniu do ubezpieczenia, ustalał obowiązek ubezpieczenia. W dacie zgłaszania w

lipcu 1993 r. wniosku o objęcie ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej, odwołująca się nie zawiadamiła o śmierci męża, jak też nie pobierała

renty rodzinnej po zmarłym ani nie miała ustalonego prawa do niej. Zatem jej zgło-

szenie ubezpieczenia przyjęte zostało zgodnie z jego treścią i nie było podstaw do

stosowania ust. 3 tego przepisu. Natomiast po otrzymaniu renty rodzinnej na mocy

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z października 1993 r., odwołująca się

mogła - jeżeli nie chciała być objęta ubezpieczeniem - wystąpić do ZUS ze stosow-

nym wnioskiem. Zgodnie bowiem z § 33 ust. 5 rozporządzenia z 29 stycznia 1990 r.,

w innych sprawach niż samo zgłoszenie do ubezpieczenia (§ 33 ust. 3) ZUS wyda-

wał decyzję tylko na wniosek osoby, której decyzja bezpośrednio dotyczyła. W zaist-

niałej sytuacji, czyli braku zawiadomienia o zmianie statusu i o rezygnacji z ubezpie-

czenia, kontynuowanie opłacania składek przez odwołującą się stanowiło wystar-

3

czające wyrażenie jej woli podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Nieznajomość

przepisów lub błąd odwołującej się nie mogą obciążać organu rentowego i być trak-

towane jako błąd tego organu. Sąd podniósł również, że zmiana przepisów, jaka na-

stąpiła od 1 stycznia 1999 r., obligowała - między innymi - prowadzących działalność

gospodarczą do zapoznania się z nowymi zasadami ubezpieczenia. W związku ze

zmianą przepisów, które były powszechnie dostępne, Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych wydał szereg informatorów zawierających przepisy i niezbędne wskazówki

ułatwiające zapoznanie się z zachodzącymi zmianami oraz ułatwiające stosowanie

nowych zasad, w tym wzory druków deklaracji i sposoby ich wypełniania. Sąd pod-

kreślił, że zgodnie z art. 14 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o syste-

mie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137 poz. 887 ze zm.; powoływanej dalej

jako „ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych”), obję-

cie dobrowolnym ubezpieczeniem, jak również wyłączenie z tego ubezpieczenia,

następuje na wniosek. Taki wniosek o wyłączenie złożony został przez odwołującą

się dopiero w 2001 r. Ponadto wcześniej, bo w styczniu 1999 r., odwołująca się na

druku deklaracji, dotyczącym zarówno dobrowolnego jak i obowiązkowego ubezpie-

czenia, wyraziła swoją wolę objęcia jej ubezpieczeniem, łącznie ze wskazaniem, że

jest rencistką. To pisemne i złożone na obowiązującym druku oświadczenie ujaw-

niało jej wolę w sposób wystarczający do przyjęcia, że było to zgłoszenie do ubez-

pieczenia, które z uwagi na jej status rencistki było ubezpieczeniem dobrowolnym. W

tym stanie rzeczy opłacone składki nie były składkami nienależnymi. Istniał bowiem

tytuł do ich uiszczania i płacone były dobrowolnie, a tym samym brak jest podstaw do

ich zwrotu. Sąd Apelacyjny zauważył ponadto, że istniejący tytuł do objęcia ubezpie-

czeniem oraz opłacanie składek na ubezpieczenie emerytalne jak i rentowe, umożli-

wiają potraktowanie tego okresu jako składkowego, co może mieć znaczenie dla

ewentualnych uprawnień odwołującej się do innych świadczeń rentowo-emerytalnych

niż renta rodzinna.

W kasacji, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego, ubezpieczo-

na zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając mu: 1) błędną wy-

kładnię art. 9 ust. 5 w związku z art. 9 ust. 4 i art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 14 ust. 1 i art. 36

ust. 5 ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z 18 grudnia 1976 roku o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin (Dz.U. z 1989 r. Nr 46 poz. 250

ze zm.), przez przyjęcie, że do nawiązania stosunku dobrowolnego ubezpieczenia

4

wystarczające jest istnienie tytułu ubezpieczenia i opłacanie składek, przy braku zło-

żenia prawem wymaganego wniosku o objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym, 2)

niewłaściwe zastosowanie art. 60 k.c., przez przyjęcie, że zachowanie skarżącej,

polegające na opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, jest równoznaczne w

skutkach prawnych ze złożeniem wniosku o objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym,

3) niezastosowanie § 33 ust. 3 rozporządzenia z 29 stycznia 1990 r. w sytuacji, gdy

przepis ten powinien być przyjęty za podstawę rozstrzygnięcia w sprawie, 4) błędną

wykładnię § 33 ust. 5 rozporządzenia z 29 stycznia 1990 r., przez przyjęcie, że decy-

zja organu rentowego o niepodleganiu ubezpieczeniu z urzędu była wydawana jedy-

nie w sprawach, w których miało miejsce zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego.

Na tej podstawie pełnomocnik skarżącej wniósł o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego

i orzeczenie co do istoty poprzez zmianę zaskarżonej decyzji organu rentowego w

ten sposób, że skarżącej zostaną zwrócone nienależnie pobrane składki za okres od

18 lipca 1996 r. do 31 maja 2001 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący oparł kasację wyłącznie na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego. W związku z tym Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną

zaskarżonego wyroku przy ocenie naruszenia prawa materialnego. W postępowaniu

kasacyjnym Sąd Najwyższy nie bada bowiem trafności ustaleń faktycznych sądu

drugiej instancji, jeżeli skarżący, tak jak w rozpoznawanej sprawie, nie zarzuca naru-

szenia przepisów postępowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 października

1996 r., III CKN 1/96, Palestra 1997 nr 3-4, str. 227; z 26 września 2001 r., IV CKN

427/00, LEX nr 52755).

Istotą sporu jest rozstrzygnięcie, czy w okolicznościach sprawy można uznać,

że skarżąca zgłosiła w sposób dorozumiany wniosek o kontynuowanie ubezpiecze-

nia społecznego, jako dobrowolnego, ze skutkiem nawiązania stosunku ubezpiecze-

nia, a tym samym, czy składki opłacane w okresie wskazanym w zaskarżonej przez

nią decyzji ZUS były należne. Sąd Najwyższy już w wyroku z 3 lutego 1989 r., II URN

299/88 (niepublikowanym), stwierdził, że przystąpienie do opłacania składek przez

osobę, która podlegała ubezpieczeniu społecznemu rzemieślników po ustaniu tego

ubezpieczenia, należy traktować jako zgłoszenie w sposób dorozumiany wniosku o

5

kontynuowanie ubezpieczenia społecznego dobrowolnego. To stanowisko Sąd Naj-

wyższy potwierdził już na gruncie ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin. (Dz.U. z 1989

r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), w wyroku z 27 czerwca 2001 r., II UKN 439/00, OSNP

2003 nr 7, poz. 181, w którym przyjął, że złożenie wniosku nie jest warunkiem konty-

nuowania ubezpieczenia społecznego, jeżeli z okoliczności sprawy wynika zgodna

wola ubezpieczonego i organu rentowego w tym zakresie, a powstanie ubezpiecze-

nia ma oparcie w obowiązującym prawie. Sąd Najwyższy w obecnym składzie po-

dziela to stanowisko i wspierającą je argumentację. Jednocześnie należy zauważyć,

że jego trafności nie podważa, wbrew twierdzeniu kasacji, pogląd Sądu Najwyższe-

go, zawarty w wyroku z 8 sierpnia 2001 r., II UKN 518/00, OSNP 2003 nr 10, poz.

257. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że ponowne objęcie

dobrowolnymi ubezpieczeniami społecznymi wymaga złożenia nowego wniosku

przez zainteresowanego. Pogląd ten został wyrażony w stanie faktycznym, w którym

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonego ustało z mocy prawa wsku-

tek niedotrzymania przez niego ustawowego terminu zapłaty należnych składek na

ten rodzaj ubezpieczenia. W tej odmiennej od rozpatrywanej w niniejszej sprawie

sytuacji, Sąd Najwyższy wyraził powyższy pogląd, stwierdzając, że samo (ponowne)

opłacanie składek na dobrowolne ubezpieczenie społeczne po ustaniu z mocy prawa

dobrowolnego tytułu ubezpieczenia nie powoduje dalszego trwania ochrony ubezpie-

czeniowej z wygasłego stosunku ubezpieczenia społecznego. Okoliczności niniejszej

sprawy są jednak inne. Niewydanie przez ZUS decyzji o niepodleganiu przez wnio-

skodawczynię ubezpieczeniu społecznemu (należy sądzić, że wnioskodawczyni cho-

dzi o wydanie takiej decyzji bezpośrednio po ustaniu jej obowiązku ubezpieczenio-

wego po ustaleniu jej prawa do renty po zmarłym mężu) zgodnie z treścią § 33 ust. 3

rozporządzenia 29 stycznia 1990 r. oraz uznanie, mimo braku pisemnego wniosku,

że po 1 października 1993 r. odwołująca się kontynuowała ubezpieczenie, nie daje

podstaw do przyjęcia, iż nie doszło do nawiązania przez nią stosunku ubezpiecze-

niowego. Odwołująca się, dokonując w lipcu 1993 r. zgłoszenia do obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od 1

czerwca 1993 r., nie powiadomiła organu rentowego o śmierci męża. Nie dokonała

również w ustawowym terminie, w związku z przyznaną jej rentą po zmarłym mężu,

zmian w zgłoszeniu do ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny trafnie ocenił, że jej zgłoszenie do

6

ubezpieczenia zostało przyjęte zgodnie z jego treścią i na podstawie zawartych w

nim danych (§ 33 ust. 1 rozporządzenia 29 stycznia 1990 r.) oraz że nie było pod-

staw do zastosowania § 33 ust. 3 tego rozporządzenia, zgodnie z którym oddział

ZUS wydawał decyzję o niepodleganiu ubezpieczeniu, jeżeli z treści zgłoszenia do

ubezpieczenia lub z innych okoliczności wynika, że obowiązek ubezpieczenia nie

istnieje. Wola odwołującej się pozostawania dobrowolnie w ubezpieczeniu znalazła

następnie potwierdzenie w tym, że prowadziła przez cały sporny okres działalność

gospodarczą, przez 8 lat regularnie opłacała składki, korzystała z ubezpieczenia z

tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, pobierając przez ponad 4 miesiące

zasiłek chorobowy, a po zmianach w zakresie systemu ubezpieczeń społecznych,

działając przez zatrudnioną w tym celu księgową, złożyła 31 stycznia 1999 r. wniosek

o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospo-

darczej w pełnym zakresie i nadal po tej dacie opłacała składki. W tych okoliczno-

ściach złożenie wniosku o kontynuowanie ubezpieczenia nie było niezbędnym wa-

runkiem nawiązania stosunku ubezpieczenia społecznego. Wola skarżącej podlega-

nia dobrowolnemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej

została bowiem wyrażona dostatecznie wyraźnie, a powstanie ubezpieczenia znaj-

dowało oparcie w obowiązującym prawie (art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z 18 grudnia

1976 roku o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodar-

czą i ich rodzin).

Sąd Najwyższy nie mógł rozpatrzyć postawionego w kasacji zarzutu narusze-

nia art. 9 ust. 5 w związku z art. 9 ust. 4 i art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 14 ust. 1 i art. 36 ust.

5 ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepi-

sy te, ze względu na datę ich wejścia w życie (1 stycznia 1999 r.), nie mogą być pod-

stawą oceny, czy sporny stosunek ubezpieczenia powstał w 1993 r. Bezpodstawny

okazał się także zarzut naruszenia art. 60 k.c., do którego - wbrew twierdzeniu kasa-

cji - Sąd Apelacyjny się nie odwoływał.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39312

k.p.c., odda-

lił kasację jako niemającą usprawiedliwionych podstaw.

========================================