II PK 20/05

Wyrok z dnia 20 września 2005 r.

II PK 20/05

Prawo do odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 921

§ 1 k.p. ocenia się

według stanu prawnego obowiązującego w dniu ustania stosunku pracy. Prze-

pis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach roz-

wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu

pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.) ma zastosowanie

do pracownika, którego stosunek pracy ustał przed dniem 1 lipca 2003 r.,

choćby prawo do renty nabył po tej dacie ze względu na pobieranie zasiłku

chorobowego (art. 100 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Beata Gudowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2005 r.

sprawy z powództwa Krzysztofa S. przeciwko Krajowej Spółce Cukrowej SA w T. o

zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 28 października 2004 r. [...]

1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejono-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 27 sierpnia 2004 r.

[...] i powództwo oddalił,

2. nie obciążył powoda kosztami postępowania na rzecz pozwanej.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2004 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Toruniu zasądził od pozwanej Krajowej Spółki Cukrowej SA w

T. na rzecz powoda Krzysztofa S. kwotę 19.218 zł tytułem odprawy rentowej. Sąd

ustalił, że powód był zatrudniony u pozwanej z wynagrodzeniem w kwocie 6.566,67

2

zł miesięcznie. Dnia 30 czerwca 2003 r. umowa o pracę została rozwiązana z przy-

czyn dotyczących pracodawcy. W związku z rozwiązaniem umowy powód otrzymał

rekompensatę na podstawie układu zbiorowego pracy, dodatkową odprawę na pod-

stawie decyzji zarządu oraz odprawę na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980

ze zm.). Od dnia 25 czerwca 2003 r. do 21 grudnia 2003 r. powód pozostawał na

zwolnieniu lekarskim i pobierał zasiłek chorobowy, a w dniu 22 grudnia 2003 r. nabył

prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Oceniając stan faktyczny Sąd uznał,

że stosunek pracy powoda ustał w związku z przejściem na rentę. Pobierał bowiem

zasiłek chorobowy nieprzerwanie do czasu ustalenia prawa do renty. W orzecznic-

twie Sądu Najwyższego zostało utrwalone stanowisko, iż w sytuacji, gdy stosunek

pracy został rozwiązany w trakcie pobierania przez pracownika zasiłku chorobowego,

a bezpośrednio po zakończeniu jego pobierania pracownik przeszedł na rentę z po-

wodu niezdolności do pracy, pracodawca jest zobowiązany do wypłaty pracownikowi

odprawy rentowej na podstawie art. 921

§ 1 k.p. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia

17 stycznia 2000 r., III ZP 18/99, OSNAPiUS 2000 nr 24, poz. 888). Umowa o pracę

z powodem została rozwiązana z przyczyn dotyczących pracodawcy. Zgodnie z art.

8 ust. 1 i 2 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun-

ków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy przysługiwała mu odprawa pie-

niężna. Przepis art. 8 ust. 4 miał brzmienie: w razie zbiegu prawa do odprawy prze-

widzianej w ust. 1 i jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na

emeryturę lub rentę inwalidzką, pracownikowi przysługuje jedna, korzystniejsza dla

niego odprawa. Ten ostatni przepis został uchylony z dniem 1 lipca 2003 r. z mocy

art. 15 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr

90, poz. 844 ze zm.) i w momencie nabycia przez powoda uprawnień do renty już nie

obowiązywał. Zdarzeniem prawnym, które powodowało nabyciem przez powoda

uprawnień do odprawy było jego przejście na rentę. Zdarzenie to nastąpiło dopiero w

dniu 22 grudnia 2003 r. Z istoty roszczenia o odprawę emerytalną wynika, że staje

się ono wymagalne w chwili przejścia na emeryturę. Prawo do odprawy nie może

wystąpić w okresie poprzedzającym przyznanie powodowi prawa do renty i nie jest

możliwe orzekanie o prawie powoda na podstawie przepisów z daty rozwiązania

umowy o pracę. W dniu nabycia przez powoda uprawnień rentowych nie obowiązy-

3

wał nakaz wypłaty tylko jednej odprawy, a zatem pomimo tego, że powód otrzymał

już odprawę z tytułu zwolnień grupowych, miał prawo uzyskać także odprawę rento-

wą. Wysokość tej odprawy została ustalona na podstawie postanowienia układu

zbiorowego pracy przewidującego odprawę w kwocie odpowiadającej sześciokrot-

nemu przeciętnemu wynagrodzeniu pracowników pozwanej.

Apelacja pozwanej od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 28 października

2004 r. [...]. Sąd Okręgowy podzielił pogląd prawny Sądu pierwszej instancji, że

roszczenie o wypłatę odprawy rentowej staje się wymagalne z chwilą ustania stosun-

ku pracy, jeżeli w chwili ustania stosunku pracy uprawnienia pracownika są stwier-

dzone decyzją organu rentowego, lub z chwilą ustalenia uprawnień pracownika do

renty przez organ rentowy. W chwili przyznania powodowi renty nie obowiązywał już

przepis art. 8 ust. 4 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, a zatem powód uzyskał

prawo do odprawy przewidzianej w tej ustawie jak i do odprawy przewidzianej w art.

921

§ 1 k.p. Prawo do odprawy rentowej nie może powostać w okresie poprzedzają-

cym przyznanie powodowi prawa do renty i nie jest możliwe orzekanie o prawie po-

woda na podstawie przepisów z daty rozwiązania umowy o pracę. Nie można prze-

cież zastosować przepisów, które obowiązywały w czasie, kiedy roszczenie w ogóle

jeszcze nie istniało i nie wiadomo było czy powstanie. Pogląd prawny wyrażony w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1989 r., I PKN 508/97 (OSNAPiUS 1999

nr 8, poz. 267), w którym stwierdzono, że roszczenie o zapłatę odprawy emerytalnej

jest wymagalne od dnia rozwiązania stosunku pracy, także wtedy, gdy orzeczenie

przyznające emeryturę lub rentę zostało wydane później, odnosi się do stanu fak-

tycznego, w którym wyrokiem sądu przyznano pracownikowi emeryturę od dnia roz-

wiązania stosunku pracy. W przedmiotowej sprawie powód nie uzyskał prawa do

renty w dniu rozwiązania stosunku pracy lecz kilka miesięcy później.

Od tego wyroku wniosła kasację pozwana i opierając ją na podstawie naru-

szenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art.

921

k.p. w związku z art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2003 r. wniosła o

zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej in-

stancji i oddalenie powództwa ewentualnie o uchylenie obu wyroków i przekazanie

4

sprawy Sądowi Rejonowemu w Toruniu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu

kasacji powołała się na utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego prezentujące po-

gląd, że pracownik nie traci prawa do odprawy rentowej, jeżeli renta została przyzna-

na pracownikowi po długotrwałej chorobie rozpoczętej przed zakończeniem stosunku

pracy. Zdaniem skarżącej prawo do odprawy rentowej powstało w dniu rozwiązania

stosunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy. Obowiązywał wówczas przepis

art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. przewidujący w razie zbiegu prawa do

dwu odpraw jedną odprawę korzystniejszą dla pracownika. Pozwana spełniła wymóg

art. 921

k.p. i wypłaciła powodowi jedną, korzystniejszą odprawę. Sąd Apelacyjny nie

uzasadnił wyczerpująco, dlaczego uznał, że do ustalenia prawa do odprawy istotny

jest stan prawny z daty przyznania świadczenia rentowego. Gdyby iść tokiem rozu-

mowania Sądu, to zakładając hipotetycznie, że w dniu 22 grudnia 2003 r. nastąpiłoby

w drodze zmiany Kodeksu pracy uchylenie przepisu o odprawie, a pracodawca

zmieniłby w tym zakresie układ zbiorowy, to pracownik nie otrzymałby w ogóle od-

prawy. Zdaniem skarżącej do powoda ma zastosowanie stan prawny z dnia rozwią-

zania umowy o pracę, to jest 30 czerwca 2003 r., gdyż przepis art. 921

k.p. mówi o

pracowniku a nie o byłym pracowniku. Przyznanie prawa do emerytury lub renty po-

woduje jedynie powstanie wymagalności roszczenia. Sąd Najwyższy w swoich orze-

czeniach poszedł tak daleko, że uznał, iż mimo dużej odległości czasowej między

przyznaniem świadczenia a rozwiązaniem umowy o pracę roszczenie o wypłatę od-

prawy pracownik ma od daty rozwiązania umowy o pracę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut błędnej wykładni art. 921

k.p.c. Przepis ten w § 1 sta-

nowi, że pracownikowi spełniającemu warunki do renty z tytułu niezdolności do pracy

lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub

emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wyna-

grodzenia. Prawo do odprawy uzależnione jest w pierwszym rzędzie od spełnienia

przez pracownika warunków do emerytury lub renty. Warunki te określone są w

ustawie z dnia 17 grudnia 1989 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) i są nimi w

przypadku emerytury - wiek emerytalny i okres ubezpieczenia (art. 27), a w przypad-

ku renty - niezdolność do pracy i odpowiedni okres ubezpieczenia (art. 57). Spełnie-

5

nie tych warunków wymagane jest w czasie trwania stosunku pracy, najpóźniej w

dniu jego rozwiązania, gdyż w dalszej kolejności przepis uzależnia prawo do odpra-

wy od ustania stosunku pracy w związku z przejściem pracownika na emeryturę lub

rentę. Aby uznać, że ustanie stosunku pracy nastąpiło w związku z przejściem na

emeryturę lub rentę, pracownik musi wyrazić wolę skorzystania ze świadczenia, do

którego nabył prawo, przez złożenie stosowanego wniosku w organie rentowym.

Prawo do emerytury lub renty powstaje z dniem spełnienia warunków wyma-

ganych do nabycia tego prawa (art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach).

Prawo do świadczeń powstaje niezależnie od tego, czy uprawniony chce z niego

skorzystać czy też nie, wystarczy, że spełni wymagane warunki. Powstanie prawa do

świadczeń nie jest więc uzależnione od decyzji organu rentowego. Spełnienie wa-

runków do emerytury lub renty, o którym mowa w art. 921

§ 1 k.p., oznacza nabycie

prawa do tego świadczenia z mocy ustawy a nie decyzji organu rentowego. W przy-

padku prawa do renty powstaje ono w dniu powstania niezdolności do pracy, jeżeli w

dniu tym spełnione zostały pozostałe wymagane warunki. Przepis art. 100 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach zawiera zastrzeżenie, że w stosunku do ubezpieczo-

nego, który pobiera zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne prawo do

emerytury lub renty powstaje po zaprzestaniu pobierania tych świadczeń. Przepis ten

ma na celu wyłączenie podwójnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego i w

związku z tym prawo do emerytury lub renty pracownika pobierającego takie świad-

czenia powstaje później niż w dniu spełnienia warunków do powstania tego prawa. W

sytuacji, gdy przepis art. 921

k.p. uzależnia prawo do odprawy od spełnienia warun-

ków do emerytury lub renty, data przyznania tego świadczenia nie ma znaczenia,

jeżeli pracownik spełnił wszystkie warunki przed ustaniem stosunku pracy, w przy-

padku prawa do renty - warunek niezdolności do pracy. Powołane w zaskarżonym

wyroku i w kasacji orzecznictwo Sądu Najwyższego opiera się na założeniu, że pra-

cownik, który zaczął pobierać zasiłek chorobowy w czasie trwania stosunku pracy,

spełnił warunek niezdolności do pracy w dacie przyznania mu zasiłku, jeżeli choroba

okazała się długotrwała i po upływie okresu zasiłkowego przyznano mu prawo do

renty. Pracownik taki spełniał więc warunki do renty z tytułu niezdolności do pracy w

dniu ustania stosunku pracy.

Pracownik spełniający w dniu rozwiązania umowy o pracę wszystkie warunki

określone w art. 921

§ 1 k.p. nabywa w tym dniu prawo do odprawy. Inną kwestią jest

udowodnienie spełnienia tych warunków, gdyż sprawdzenie tego w dacie ustania

6

stosunku pracy jest niemożliwe. W przypadku prawa do renty procedura ustalania

niezdolności do pracy jest sformalizowana (art. 14 ustawy o emeryturach i rentach) i

nie jest możliwe stwierdzenie niezdolności do pracy bez przeprowadzenia tej proce-

dury. Decyzja organu rentowego przyznająca prawo do renty z tytułu niezdolności do

pracy potwierdza spełnienie przez pracownika dwóch wymagań określonych w art.

921

§ 1 k.p. - spełnienie w dacie ustania stosunku pracy warunków określonych w art.

57 ustawy o emeryturach i rentach i związek przejścia na rentę z ustaniem stosunku

pracy. Decyzja ta nie kształtuje prawa do renty a jedynie potwierdza istnienie tego

prawa. Dlatego przyznanie prawa do renty decyzją organu rentowego nie jest zda-

rzeniem, z którym związany jest skutek w postaci prawa do odprawy przewidzianej w

art. 921

§ 1 k.p. Zdarzeniem tym jest ustanie stosunku pracy w warunkach określo-

nych w tym przepisie. Prawo do odprawy pieniężnej ocenia się według stanu praw-

nego obowiązującego w dniu ustania stosunku pracy. Z tym dniem powstaje zobo-

wiązanie pracodawcy do wypłacania odprawy.

Błędne jest stwierdzenie Sądu Okręgowego, że nie można zastosować prze-

pisów, które obowiązywały w czasie, kiedy roszczenie jeszcze nie istniało i nie wia-

domo było czy powstanie. Prawo do odprawy powstało bowiem z dniem ustania sto-

sunku pracy, natomiast nie było wiadome ani pracodawcy ani pracownikowi, że

prawo to istnieje. Wymagalność wierzytelności z tytułu odprawy jest inną kwestią. W

powołanym przez Sąd Okręgowy wyroku z dnia 9 kwietnia 1998 r., I PKN 508/97,

Sąd Najwyższy stwierdził, że roszczenie o zapłatę odprawy emerytalnej jest wyma-

galne od dnia rozwiązania stosunku pracy, także wtedy, gdy orzeczenie przyznające

emeryturę zostało wydane później. Można również przyjąć pogląd, że obowiązek

wypłaty odprawy powstaje w dniu, kiedy pracodawca dowiedział się o istnieniu wie-

rzytelności, a więc o przejściu pracownika na emeryturę lub rentę, do których to

świadczeń spełnił warunki przed ustaniem stosunku pracy. Wówczas decydowałaby

data przyznania świadczenia przez organ rentowy. Kwestia wymagalności ( terminu

zapłaty) jest rzeczą drugorzędną, w sytuacji gdy spór dotyczy daty powstania prawa.

W przypadku powoda prawo do odprawy powstało w dniu 30 czerwca 2003 r.,

kiedy obowiązywał przepis art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczegól-

nych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą-

cych zakładu pracy. Przepis ten przewidywał w razie zbiegu prawa do odprawy okre-

ślonej w art. 8 ust. 1 i odprawy emerytalnej jedną odprawę, korzystniejszą dla pra-

cownika. Przepis używał określenia „zbiegu prawa do odprawy”, co oznacza, że za-

7

równo prawo do jednej jak i do drugiej odprawy powstaje w tym samym czasie - w

dniu rozwiązania stosunku pracy. Gdyby przyjąć pogląd Sądu Okręgowego, że

prawo do odprawy emerytalnej może powstać po ustaniu stosunku pracy - w dacie

oznaczonej w decyzji organu rentowego jako data przyznania świadczenia - należa-

łoby uznać, że także pod rządem art. 8 ust. 4 wydanie przez organ rentowy decyzji o

przyznaniu świadczenia z datą późniejszą niż data ustania stosunku pracy, upraw-

niałoby pracownika do drugiej odprawy. Nie byłoby bowiem zbiegu prawa do każdej z

odpraw - jedno prawo powstałoby wcześniej a drugie później. Taka interpretacja

prowadziłaby do nierówności pracowników wobec prawa, gdyż ich uprawnienia by-

łyby uzależnione od czynników niezwiązanych ze stosunkiem pracy.

Zasadą jest stosowanie prawa obowiązującego w dacie zdarzenia, z którym

związane są określone skutki prawne. Roszczenia pracownika związane z ustaniem

stosunku pracy oceniane są według stanu prawnego obowiązującego w dacie tego

zdarzenia, gdyż zmiany wprowadzone po tej dacie nie dotyczą nieistniejącego już

stosunku pracy. W przeciwnym razie, jak słusznie podnosi się w kasacji, zmiana

układu zbiorowego po rozwiązaniu z pracownikiem stosunku pracy, miałaby wpływ

na uprawnienia pracownika, chociaż nie jest on już stroną stosunku pracy. Gdyby

uprawnienia do odprawy pracownika, który sam rozwiązuje stosunek pracy w

związku z przejściem na rentę, były oceniane według stanu prawnego obowiązujące-

go w dacie przyznania prawa do renty, uchylenie między datą ustania stosunku pracy

a datą przyznania renty postanowienia układu zbiorowego przewidującego korzyst-

niejszą niż ustawowa odprawę, pozbawiłoby pracownika prawa, które nabył w czasie

trwania stosunku pracy. Te same zasady dotyczą wprowadzenia zmiany prawa ko-

rzystniejszej dla pracownika. Korzystniejsze uregulowania mogą być stosowane do

byłego pracownika tylko wówczas, gdy stanowi tak przepis wprowadzający zmiany.

Nie można więc było w stosunku do powoda zastosować przepisu art. 8 ustawy o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy w brzmieniu, jaki ten przepis miał od 1 lipca 2003 r. - bez

ust. 4, który z tą datą został skreślony. Sąd Okręgowy zajął się zresztą zmianą tego

przepisu tylko w zakresie skreślenia ust. 4, pomijając, że z dniem 1 lipca 2003 r.

ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie nie-

których innych ustaw (Dz.U. Nr 135, poz.1146) wprowadzona została inna zmiana do

art. 8 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, na podstawie której ust. 3 pkt 4 uzyskał

8

nowe brzmienie. Zgodnie z nową regulacją odprawa pieniężna z tej ustawy nie przy-

sługuje pracownikowi, który nabył prawo do emerytury lub renty. Ta zmiana nie doty-

czy powoda, którego stosunek pracy ustał przed jej wprowadzeniem i podobnie nie

dotyczy go zmiana polegająca na skreśleniu ust. 4.

Przyznanie powodowi prawa do odprawy w związku z przejściem na rentę na-

stąpiło w wyniku błędnej wykładni prawa. Mimo że powód spełnił warunki do nabycia

tego prawa, jego zbieg z prawem do odprawy przewidzianej w art. 8 ust. 1 ustawy o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy, uprawnia powoda tylko do jednej odprawy, która została

mu wypłacona. Żądanie pozwu okazało się więc nieuzasadnione. Z tych przyczyn

Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu pierw-

szej instancji i powództwo oddalił. Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd Najwyższy nie

obciążył powoda kosztami procesu na rzecz pozwanej, gdyż wobec istotnych wątpli-

wości co do interpretacji przepisów prawa mógł on działać w usprawiedliwionym

przekonaniu o zasadności jego roszczeń.

========================================