II PK 24/05

Wyrok z dnia 29 września 2005 r.

II PK 24/05

Naprawienie szkody powstałej w wyniku wypadku przy pracy pracownika

fizycznego, polegające na pokryciu kosztów przygotowania do innego zawodu

(art. 444 § 1 k.c.), nie obejmuje kosztów podjęcia oraz ukończenia studiów wyż-

szych i wyczerpuje się w pokryciu kosztów nauki w szkole policealnej.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2005 r.

sprawy z powództwa Adama B. przeciwko Fabryce Ceramiki Budowlanej Wacław J.

Spółce z o.o. w S. o zadośćuczynienie i odszkodowanie, na skutek kasacji powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 9 września 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, uwzględniając częściowo wyrokiem z dnia 9

września 2004 r. apelację strony pozwanej Fabryki Ceramiki Budowlanej „Wacław

J.”, Spółki z o.o. w S., obniżył zasądzone wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 19 stycznia 2004 r. na rzecz powoda

Adama B. zadośćuczynienie z kwoty 100.000 zł do kwoty 96.117 zł oraz ograniczył

kwotę, którą strona pozwana miała wyłożyć na koszty przekwalifikowania powoda z

65.000 zł do kwoty 8.245 zł.

Powód był zatrudniony u pozwanego w charakterze operatora zespołu taśmo-

ciągów. Wskutek wypadku przy pracy w dniu 10 stycznia 2001 r. utracił prawą rękę i

stał się całkowicie niezdolny do pracy w wyuczonym i wykonywanym zawodzie toka-

rza. Przed wypadkiem podjął naukę w Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych w

P. i w kwietniu 2003 r. zdał egzamin dojrzałości, a od września kontynuował naukę w

dwuletniej Prywatnej Szkole Policealnej dla Dorosłych w kierunku obsługi ruchu tury-

2

stycznego. Żądał od pozwanego pokrycia kosztów dalszej nauki aż do uzyskania

magisterium w zawodzie związanym z obsługą ruchu turystycznego lub informatyka.

Sąd pierwszej instancji żądanie to uwzględnił, uznawszy, że wyłożenie przez

zobowiązanego do naprawienia szkody sumy na koszty uzyskania nowego zawodu -

oparte na art. 444 § 1 k.c. - jest uzasadnione zarówno w zakresie kosztów ponoszo-

nych przez powoda od września 2003 r. w trakcie trwającej 2 lata nauki zawodu w

szkole policealnej, na które składały się opłaty (czesne), koszty dojazdu do szkoły,

zakupu podręczników, wpłaty na komitet rodzicielski, jak i kosztów kontynuowania w

przyszłości, trwającej 6 semestrów, nauki w wyższej uczelni poza województwem o.

celem uzyskania magisterium. W te koszty Sąd wliczył czesne, zakup podręczników,

wynajem mieszkania, dojazd na uczelnię oraz wyżywienie. Uwzględniając roszczenie

w tym zakresie w całości, zasądził na rzecz powoda kwotę 65.000 zł.

Sąd Apelacyjny, oddalając roszczenie w zakresie nauki na studiach wyższych,

stwierdził, że powód uzyska nowy zawód już po ukończeniu szkoły policealnej i z

nabytymi kwalifikacjami będzie mógł podjąć pracę w charakterze „pracownika umy-

słowego”, zatem pokrycie przez stronę pozwaną kosztów nauki w tej szkole wyczer-

puje ciążący na niej obowiązek naprawienia szkody w zakresie wyznaczonym w art.

444 § 1 k.c.

Kasacja powoda, skierowana przeciwko orzeczeniu w zakresie oddalenia po-

wództwa o wyłożenie kosztów przekwalifikowania zawodowego do ukończenia stu-

diów (co do kwoty 56.755 zł), została oparta na podstawie naruszenia art. 444 § 1

k.c. „polegającego na uznaniu”, że obowiązek naprawienia szkody przewidziany w

tym przepisie wyczerpuje pokrycie przez stronę pozwaną kosztów nauki w szkole

policealnej, „podczas gdy nie ulega żadnej wątpliwości”, że pozwany - ze względu

wybraną przez powoda drogę nabywania nowych kwalifikacji - ma obowiązek wyło-

żenia z góry sumy pieniężnej potrzebnej na koszty kształcenia w szkole wyższej.

Skarżący przyznał, że po ukończeniu szkoły policealnej uzyska kwalifikacje pracow-

nika ruchu turystycznego, lecz zarzucił, iż nie będą one wystarczające do znalezienia

pracy przy istniejącym bezrobociu.

Wnioski kasacji obejmowały zmianę wyroku w zaskarżonej części i zasądze-

nie od pozwanego na rzecz powoda kwoty, co do której Sąd drugiej instancji oddalił

powództwo, z ustawowymi odsetkami od dnia 1 września 2003 r. lub jego uchylenie

w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instan-

cji.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W zespole roszczeń zmierzających do kompensacji szkody, obejmujących

wszelkie koszty wynikłe z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, w art. 444 § 1 k.c.

wyodrębniony został obowiązek zobowiązanego do naprawienia szkody na osobie

pokrycia kosztów przygotowania do innego zawodu, jeżeli poszkodowany stał się

inwalidą. Chodzi o wydatki zmierzające do ograniczenia lub zniesienia szkody, które

zobowiązany powinien wyłożyć z góry w celu ograniczenia lub wyłączenia

uszczerbku majątkowego poszkodowanego, gdy bowiem nie jest możliwy jego po-

wrót do dawnego zawodu, musi - przez uzyskanie nowych kwalifikacji - znaleźć moż-

liwość podjęcia pracy zarobkowej w jego zmienionym, wskutek wypadku, stanie fi-

zjologicznym.

Problem ujęty w kasacji dotyczy zakresu tego rodzaju odpowiedzialności, więc

wymaga rozważenia na tle ogólnych zasad odpowiedzialności z tytułu szkody na

osobie. Konieczne jest stwierdzenie, że - z jednej strony - naprawienie szkody wyni-

kłej z uszkodzenia lub wywołania rozstroju zdrowia obejmuje wszelkie wynikłe z tego

powodu koszty (art. 444 § 1 zdanie pierwsze k.c.), lecz - z drugiej - odpowiedzialność

ta nie może wykraczać poza granice zakreślone w art. 361 k.c. i musi mieścić się w

ramach normalnych następstw działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.

Sprawca szkody zobowiązany jest więc do wyrównania koniecznych kosztów przy-

gotowania zawodowego poszkodowanego, który stał się niezdolny do pracy jedynie

wówczas, gdyby poszkodowany ponosił je tylko dlatego, że uległ wypadkowi, gdyż

tylko w takim zakresie koszty przekwalifikowania zawodowego stanowią normalne

następstwo szkody na osobie; ustalenie, że dany fakt nie stanowił conditionis sine

qua non eliminuje odpowiedzialność. Przy tych założeniach roszczenie skarżącego

jest żądaniem wyrównania skutków niemających związku z wypadkiem, którego

normalnym następstwem była utrata zdolności do wykonywania wyuczonego i wyko-

nywanego zawodu tokarza. Sądy nie dokonywały ustaleń w zakresie rozmiaru za-

chowanej przez powoda zdolności do innych prac fizycznych (dla osób jednoręcz-

nych) i nie kwestionowały konieczności jego przekwalifikowania przez uzyskanie za-

wodu niezwiązanego z wykonywaniem pracy fizycznej (pracownika obsługi ruchu

turystycznego).

4

Koszty przygotowania do innego zawodu, które na podstawie art. 444 § 1 k.c.

z góry powinien wyłożyć sprawca inwalidztwa poszkodowanego wskutek wypadku

przy pracy pracownika fizycznego, nie obejmują podjęcia i ukończenia studiów wyż-

szych, szkoda wyrażana jest bowiem za pomocą różnicy, jaka wynika z porównania

stanu, który istniał i mógł się wytworzyć ze stanem, który powstał wskutek zdarzenia

wywołującego zmiany w dotychczasowym stanie rzeczy. Trafnie Sąd drugiej instancji

uznał, że żądanie powoda wykracza ponad poniesioną szkodę i ograniczył zakres

odpowiedzialności pozwanego do pokrycia kosztów restytucji zdolności do uzyskiwa-

nia środków do życia własną pracą oraz uznał, że efekt ten nastąpił już po ukończe-

niu przez skarżącego szkoły policealnej. Koszty dalszego kształcenia celem uzyska-

nia wyższych kwalifikacji w zawodzie nie mogą obciążać pozwanego, gdyż nie pozo-

stają już w związku z utratą zdrowia przez skarżącego.

Odszkodowanie wyznaczane jest funkcją kompensacyjną, czyli wyrównaniem

doznanego uszczerbku w zakresie, który odpowiada ściśle wyrządzonej szkodzie, a

w konsekwencji uczynieniu zadość postulatowi sprawiedliwości. Wyłożenie przez

zobowiązanego do odszkodowania określonej sumy na przekwalifikowanie ma osią-

gnąć restytucję poprzedniego stanu zdolności funkcjonowania poszkodowanego w

społeczeństwie, co oznacza, że poszkodowany nie może żądać odszkodowania po-

nad straty, które poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie

wyrządzono (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1934 r., C.III. 319/33,

Zbiór Urzędowy 1935, poz. 2).

Odszkodowaniu przypisuje się wprawdzie również funkcję represyjną, lecz

skarżący tej właśnie funkcji nie uwypuklał i pokrycia kosztów wyższego wykształce-

nia nie żądał tylko dlatego, że miał zamiar powiększenia i tak dolegliwego obowiązku

zobowiązanego naprawienia szkody. Należy również pamiętać, że mimo ujemnych

ocen społecznych wiążących się z zaniedbaniami w zapewnieniu pracownikom bez-

piecznych warunków pracy, celem przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących odpo-

wiedzialności odszkodowawczej nie jest karanie, lecz kompensowanie powstałych

szkód. W prawie pracy funkcje wychowawcza i prewencyjna realizowane są w inny

sposób.

Podnoszone w kasacji okoliczności związane z trudnym rynkiem pracy nie

mogą być uwzględniane w ocenie wysokości kwoty, którą pozwany ma wyłożyć jako

pokrycie kosztu przygotowania do innego zawodu, gdyż przedmiotem odszkodowa-

nia nie może być szkoda hipotetyczna. W tym wypadku chodzi o niedające się prze-

5

widzieć okoliczności mające wpływ na realizację planów życiowych związanych z

ukończeniem studiów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., I CR

188/72 oraz z dnia 4 czerwca 1970 r., I PR 64/70, niepublikowane). W związku z tym,

że Kodeks cywilny nie normuje formy, w jakiej zobowiązany do naprawienia szkody

powinien wyłożyć sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu, skar-

żący mógł sformułować - stosownie do charakteru przygotowania do innego zawodu i

odpowiednio do wielu innych okoliczności jego przypadku - żądanie, by wyłożona

suma nie miała charakteru jednorazowego, lecz przyznana była w formie świadczeń

periodycznych. Skarżący takiego żądania jednak nie zgłosił. Zważyć przy tym należy,

że roszczenie o pokrycie kosztów przekwalifikowania zawodowego nie wyczerpuje

pełnej kompensaty szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, a art. 444 § 1 zda-

nie drugie k.c. jedynie egzemplifikuje rodzaje i sposoby pełnej kompensaty szkody,

realizowanej przede wszystkim w formie renty.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312

k.p.c.).

========================================