III PK 82/05

Wyrok z dnia 3 października 2005 r.

III PK 82/05

Pracownik, który odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę, złożo-

nego na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą-

cych zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.),

kwestionując istnienie przyczyny wypowiedzenia, powinien liczyć się z obo-

wiązkiem zwrotu odprawy z art. 8 tej ustawy (art. 409 k.c. w związku z art. 300

k.p.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 paździer-

nika 2005 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Spedycji Międzynarodowej C.H.

W. SA w W. przeciwko Barbarze S. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie

z dnia 10 marca 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy w Rzeszowie, w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Spe-

dycji Międzynarodowej C.H. W. SA z siedzibą w W. przeciwko Barbarze S., zaskar-

żonym wyrokiem oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 24 listopada 2004 r. [...],

utrzymującego nakaz zapłaty, zgodnie z którym pozwana miała zapłacić na rzecz

powoda kwotę 10.275 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 16 marca 2003 r.

tytułem zwrotu nienależnie otrzymanej odprawy pieniężnej oraz kwotę 2.619,80 zł

tytułem zwrotu kosztów procesu.

2

W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przejął jako własne ustalenia

faktyczne poczynione w postępowaniu w pierwszej instancji oraz podzielił ich prawną

kwalifikację.

W dniu 4 czerwca 2002 r. pozwany wypowiedział powódce umowę o pracę na

podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm., dalej nazywana ustawą o zwolnie-

niach grupowych) i wypłacił we wrześniu 2002 r. odprawę pieniężną w wysokości

10.275 zł.

W dniu 11 czerwca 2002 r. pozwana wystąpiła przeciwko powodowi z żąda-

niem wypłaty odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o

pracę. Sąd, podzielając jej argumentację, uznał, że przyczyna wypowiedzenia była

nierzeczywista, mało konkretna, a zamiar zwolnienia został nieprawidłowo skonsul-

towany ze związkiem zawodowym. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2002 r. [...] zasądził

zatem od Przedsiębiorstwa na rzecz pozwanej w niniejszej sprawie odszkodowanie

w kwocie 10.275 zł. Wskutek tego powód uznał, że wypłacona odprawa stała się nie-

należna. Wezwał więc pozwaną do zawarcia ugody i zaproponował zarachowanie

wcześniej wypłaconej odprawy w poczet należnego odszkodowania. Ponieważ po-

zwana nie przystała na te warunki i zagroziła wszczęciem postępowania egzekucyj-

nego, to strona powodowa wypłaciła należne odszkodowanie.

W ocenie Sądu Okręgowego odprawa wypłacona powódce była świadczeniem

nienależnym, albowiem brak było jakichkolwiek podstaw do stosowania w przedmio-

towej sprawie ustawy o zwolnieniach grupowych. Do rozwiązania z pozwaną umowy

o pracę nie doszło bowiem z przyczyn określonych w jej art. 1 ust. 1. Biorąc pod

uwagę, że w prawie pracy konstrukcja bezwzględnej nieważności czynności praw-

nych zmierzających do rozwiązania stosunku pracy nie jest akceptowana, każde,

nawet najbardziej niedorzeczne wypowiedzenie umowy o pracę wywołuje skutek,

dopóki nie zostanie ono podważone na drodze sądowej. Dlatego też początkowo

strona pozwana była zobowiązana do wypłaty należnej odprawy, mimo że przyczyny,

które wskazywała, okazały się w istocie nieprawdziwe. Owa podstawa świadczenia

odpadła jednak z chwilą uprawomocnienia się wyroku zasądzającego odszkodowa-

nie na rzecz strony pozwanej. Występując z przedmiotowym żądaniem przyjmowała

ona, że wypowiedzenie nie jest zasadne, a przyczyny w nim wskazane nierzeczywi-

ste.

3

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła pozwana. Zaskarżając go w

całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego: 1) art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnie-

niach grupowych w związku z art. 405 k.c., poprzez przyjęcie, że wypłacona odprawa

pieniężna jest, z uwagi na stwierdzenia zawarte w późniejszym uzasadnieniu wyroku

Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 16 grudnia 2002 r., świadczeniem nienależ-

nym; 2) art. 409 k.c., wyrażające się w przyjęciu, że pozwana wyzbywając się korzy-

ści w postaci odprawy pieniężnej wypłaconej jej dobrowolnie przez powoda powinna

była już w momencie jej otrzymania liczyć się z obowiązkiem zwrotu; 3) art. 411 pkt

1, 2 i 4 k.c., przez nieuwzględnienie, że wypłacenie odprawy pieniężnej nastąpiło do-

browolnie przez powoda w dniu 26 września 2002 r., a więc w czasie wyraźnie po-

przedzającym wydanie wyroku z dnia 16 grudnia 2002 r. przez Sąd Rejonowy, od

wydania którego można byłoby hipotetycznie mówić o wierzytelności powoda z tytułu

rzekomo nienależnej wypłaty świadczenia przez pracodawcę oraz że spełnienie

świadczenia w formie odprawy pieniężnej należy uznać w obliczu celu, na jaki po-

zwana ją zużyła - będąc osobą bezrobotną - za zgodne z zasadami współżycia spo-

łecznego.

Zdaniem skarżącej w sprawie zachodzi potrzeba zapewnienia jednolitej wy-

kładni przepisów art. 8 ustawy o zwolnieniach grupowych w związku z art. 405 i 409

k.c., co w szczególności dotyczy sytuacji, w której „pracownik zgodnie z obowiązują-

cym prawem odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę, uzyskał korzystne dla

siebie rozstrzygnięcie i należne odszkodowanie, a potem żąda się od niego zwrotu

wypłaconych świadczeń jako nienależnych, choćby nawet je zużył, co czyni z wypła-

conej odprawy rodzaj świadczenia „na próbę”. Ponadto konieczne jest zapewnienie

jednolitej linii w orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie odpraw pieniężnych i

udzielenie odpowiedzi na pytanie: „czy zasadność ich wypłat może być uzależniona

od realizowania przez pracodawców bądź odstąpienia przez nich od realizacji pier-

wotnych zamiarów dotyczących redukcji zatrudnienia, mimo że zostały one wcześniej

pracownikowi zakomunikowane jako przyczyny dokonanego wypowiedzenia.”

Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonych wyroków Sądów obu instancji

oraz oddalenia powództwa i zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego za

wszystkie instancje, względnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji przy uwzględnieniu kosztów

dotychczasowego postępowania.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Ponieważ zarzuty formułowane przez

skarżącą opierały się wyłącznie na naruszeniu prawa materialnego, to istota sporu

sprowadza się do rozważenia, czy skuteczne zakwestionowanie przez pracownika w

postępowaniu sądowym przyczyn wypowiedzenia umowy o pracę, którymi zdaniem

pracodawcy były okoliczności, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach

grupowych, może uzasadniać zwrot odprawy, wypłaconej wcześniej przez praco-

dawcę. Konieczne jest rozstrzygnięcie, czy pozwana miała prawo do odprawy pie-

niężnej oraz czy musiała liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu.

Wypowiedzenie umowy o pracę dokonane przez pracodawcę wbrew wyma-

ganiom przewidzianym w przepisach prawa pracy jest czynnością wadliwą. Dokona-

nie takiej czynności związane jest z określonymi sankcjami. W prawie pracy jest jed-

nak regułą, że wadliwe wypowiedzenie wywołuje skutek prawny, co oznacza, że na-

wet gdyby pracodawca dokonał wypowiedzenia bez uzasadnionej przyczyny, co

miało miejsce w niniejszej sprawie, to i tak doprowadzi ono do rozwiązania umowy o

pracę, a co więcej zaktualizuje - biorąc pod uwagę wskazane przez pracodawcę

przyczyny wypowiedzenia (art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych) - obowią-

zek wypłaty odprawy. Ewentualna weryfikacja takiego oświadczenia możliwa jest

więc wyłącznie w drodze sądowego rozpatrzenia odwołania złożonego przez pra-

cownika. Na gruncie prawa pracy nie występuje zatem ochrona trwałości stosunku

pracy z mocy prawa, w oparciu o sankcję nieważności bezwzględnej, lecz ochrona,

która uruchamiana jest dopiero wskutek odwołania się przez pracownika do sądu

pracy. Stąd też pracownik występujący z żądaniem uznania złożonego wypowiedze-

nia za nieuzasadnione lub niezgodne z prawem domaga się w istocie wzruszenia

jego podstawy i usunięcia wywołanego przezeń skutku. Ponieważ w przedmiotowej

sprawie pozostaje poza sporem, że złożone przez pracodawcę wypowiedzenie

umowy o pracę ze względu na brak przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy

o zwolnieniach grupowych było nieuzasadnione, to konsekwencją tego była bezpod-

stawna wypłata odprawy (por. art. 8 tej ustawy). Tym samym prawomocny wyrok są-

dowy zasądzający odszkodowanie z tego tytułu przesądza o zakwalifikowaniu wypła-

conej odprawy jako świadczenia nienależnego, co w przypadku żądania zwrotu po-

zwala, wobec nieuregulowania tej kwestii w przepisach Kodeksu pracy, na zastoso-

5

wanie odpowiednich przepisów Kodeksu cywilnego (art. 300 k.p. w związku z art.

405 i nast. k.c.).

Pozostaje zatem również do rozważenia, czy pozwana miała obowiązek

zwrotu odprawy pieniężnej. Zgodnie bowiem z art. 409 k.c. obowiązek wydania ko-

rzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub

utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści

lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Okoliczności faktycz-

ne, leżące u podstaw niniejszego sporu, a w szczególności chronologia wydarzeń,

jakie miały miejsce w związku z wypłatą odprawy i wystąpieniem przez pozwaną o

odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę, prowadzą do

jednoznacznego wniosku, że pozwana powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu

odprawy. Skarżąca wystąpiła bowiem przeciwko powodowi w czerwcu 2002 r., a od-

prawa została jej wypłacona trzy miesiące później. Żądając zatem prawnej ochrony

już w tym momencie powinna była wiedzieć, że skuteczne zakwestionowanie poda-

nych przyczyn wypowiedzenia, prowadzi do odpadnięcia podstawy do wypłaty tej

odprawy.

Odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę na

podstawie art. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych (podobnie, jak uznanie wypowie-

dzenia za bezskuteczne czy przywrócenie do pracy) i odprawa pieniężna wypłacana

z tytułu zwolnień grupowych to dwie odrębne instytucje prawne, a prawo do nich po-

wstaje w ściśle określonych przypadkach. Z logicznego punktu widzenia pomiędzy

zakresami zastosowania obu regulacji zachodzi relacja alternatywy rozłącznej. Jeśli

bowiem pracodawca rozwiązał umowę na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnie-

niach grupowych i przyczyny wypowiedzenia są prawdziwe, to powstaje obowiązek

zapłaty odprawy. W takiej sytuacji pracownik nie nabywa prawa do odszkodowania z

tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę z tej przyczyny. Jeśli zaś przy-

czyny, o których mowa w powołanej regulacji są nieprawdziwe, to wówczas pracow-

nik nabywa uprawnienia, o których mowa w art. 45 k.p., tracąc jednocześnie prawo

do świadczeń na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych. Mimo zasądzenia na

rzecz pracownika odszkodowania, odprawa nie staje się świadczeniem nienależnym

wówczas, gdy istniała przyczyna z art. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, a od-

szkodowanie zasądzono ze względu na inne wadliwości wypowiedzenia.

Niniejsza konstatacja pozostaje w zgodzie z dotychczasowym orzecznictwem

Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 3 marca 2005 r. (I PK 192/04, niepublikowany),

6

stwierdzono bowiem, że pracownik, który od organu rentowego oraz pracodawcy, a

więc dwukrotnie, pobrał jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy,

obowiązany jest je zwrócić pracodawcy działającemu w błędnym przekonaniu o obo-

wiązku świadczenia i nie może się od tej powinności uwolnić zarzutem, że przy doło-

żeniu należytej staranności pracodawca mógł dany wypadek prawidłowo zakwalifi-

kować pod względem faktycznym i prawnym. Tym samym uznano, że nawet pozo-

stawanie pracodawcy w błędnym przekonaniu co do obowiązku wypłaty określonego

świadczenia nie zwalania pracownika z obowiązku jego zwrotu, jeśli okazało się, że

jest ono nienależne.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814

k.p.c.

jak w sentencji.

========================================