I UK 28/05

Wyrok z dnia 11 października 2005 r.

I UK 28/05

Nauczyciele (psycholodzy i pedagodzy) zatrudnieni w rodzinnych ośrod-

kach diagnostyczno-konsultacyjnych nie są nauczycielami wykonującymi

pracę w szkolnictwie specjalnym w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz.

1112 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Barbara Wagner

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 października 2005 r.

sprawy z odwołania Bożeny M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w R. o prawo do emerytury nauczycielskiej, na skutek kasacji ubezpieczonej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 października 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 19 października 2004 r. [...]

zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwi-

cach Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 17 marca 2004 r. [...] zmieniający

decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w R. z 16 września 2003 r. i

przyznający Bożenie M. prawo do emerytury nauczycielskiej poczynając od dnia 1

listopada 2003 r., w ten sposób, że odwołanie oddalił.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena. Bożena M., urodzona 13 czerwca 1954 r., była w okresie od 1 paź-

dziernika 1980 r. do 31 października 2003 r. pracownikiem pedagogicznym zatrud-

nionym w Rodzinnym Ośrodku Diagnostyczno - Konsultacyjnym w R. na stanowisku

psychologa. W dniu 31 października 2003 r. rozwiązała na swój wniosek stosunek

pracy. Nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego. Łączna długość wyka-

2

zanych przez nią okresów składkowych i nieskładkowych wynosiła 27 lat 4 miesiące i

24 dni. Jako nauczyciel pracowała ponad 20 lat. Zdaniem Sądu Okręgowego, do ro-

dzinnych ośrodków diagnostyczno - konsultacyjnych odnosi się art. 2 pkt 4 ustawy z

dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, zgodnie z którym system oświaty obej-

muje, między innymi, poradnie psychologiczno - pedagogiczne, w tym poradnie

udzielające dzieciom, młodzieży, rodzicom i nauczycielom pomocy psychologiczno -

pedagogicznej, a także pomocy uczniom w wyborze kierunku kształcenia i zawodu.

Wymienione zadania są realizowane również przez rodzinne ośrodki diagnostyczno -

konsultacyjne. O podobnym charakterze działalności ośrodków diagnostyczno - kon-

sultacyjnych i poradni psychologiczno - pedagogicznych należy wnosić z § 1 i § 2

zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 kwietnia 1983 r. w sprawie organiza-

cji i zakresu działania ośrodków diagnostyczno - konsultacyjnych (Dz.Urz. MS Nr 3,

poz. 14 ze zm.). Sąd wskazał, że „kształcenie specjalne" to również działania podej-

mowane, między innymi, przez poradnie psychologiczno - pedagogiczne, w tym

przez poradnie specjalistyczne. Twierdził, że zakres działalności tych placówek jak-

kolwiek podobny, w odniesieniu do rodzinnych ośrodków diagnostyczno - konsulta-

cyjnych jest „zawężony” do tych osób, które „mają problem z wymiarem sprawiedli-

wości". Ośrodek diagnostyczno - konsultacyjny wykonuje natomiast te same działa-

nia co poradnia psychologiczno - pedagogiczna, to jest przeprowadza badania psy-

chologiczne i pedagogiczne, wydaje opinie, prowadzi mediacje, sprawuje specjali-

styczną opiekę nad nieletnimi, prowadzi poradnictwo specjalistyczne, z tym że dzia-

łania te są prowadzone na zlecenie sądu lub prokuratury. W konkluzji, Sąd stwierdził,

że praca Bożeny M. jako pedagoga w Rodzinnym Ośrodku Diagnostyczno - Konsul-

tacyjnym w R. była pracą w warunkach szczególnych w szkolnictwie specjalnym.

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu i argumentacji Sądu pierwszej instancji w

kwestii uznania pracy w rodzinnym ośrodku diagnostyczno - konsultacyjnym za pracę

nauczycielską w szkolnictwie specjalnym, o której stanowi art. 88 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112

ze zm.). Powołując art. 3 ust. 1 ustawy o systemie oświaty, Sąd wskazał, że przez

szkołę specjalną należy rozumieć szkołę lub oddział dla uczniów posiadających

orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, zorganizowane zgodnie z przepi-

sami wydanymi na podstawie art. 71b ust. 7 pkt 2, albo szkołę lub oddział zorganizo-

wane w zakładzie opieki zdrowotnej, w tym w zakładzie opiekuńczo - leczniczym i

zakładzie lecznictwa uzdrowiskowego, a także w jednostce pomocy społecznej, w

3

celu kształcenia dzieci i młodzieży przebywających w tym zakładzie lub jednostce, w

których stosuje się odpowiednią organizację kształcenia oraz specjalne działania

opiekuńczo - wychowawcze, zorganizowane zgodnie z przepisami wydanymi na

podstawie art. 71c ust. 2 tej ustawy. Przepisy art. 71b ust. 7 pkt 2 i art. 71c ust. 2

wymieniają dyrektorów placówek organizujących „wczesne wspomaganie rozwoju

dziecka" oraz placówki wydające „opinie o potrzebie wczesnego wspomagania roz-

woju dziecka oraz orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego albo indywidual-

nego nauczania, a także o potrzebie zajęć rewalidacyjno - wychowawczych". Są

przepisami delegacyjnymi, wobec czego nie należy na ich podstawie wywodzić, że

poradnie psychologiczno - pedagogiczne stanowią element szkolnictwa specjalnego.

Nie wynika z nich, aby placówki wydające opinie zajmowały się równocześnie kształ-

ceniem specjalnym, które, zgodnie z art. 71b ust. 1 ustawy o systemie oświaty, może

być prowadzone tylko w szkołach ogólnodostępnych, szkołach lub oddziałach inte-

gracyjnych, szkołach lub oddziałach specjalnych i ośrodkach, o których mowa w art.

2 pkt 5. Z kolei art. 2 pkt 5 ustawy o systemie oświaty nie wymienia poradni psycho-

logiczno - pedagogicznych, lecz takie ośrodki, które umożliwiają realizację obowiąz-

ku, o którym mowa w art. 14 ust. 3 (rocznego przygotowania przedszkolnego dla

dzieci w wieku 6 lat), obowiązku szkolnego i obowiązku nauki. Ani poradnie psycho-

logiczno - pedagogiczne, ani rodzinne ośrodki diagnostyczno - konsultacyjne nie

zajmują się kształceniem, albowiem taka forma działalności nie wynika z określają-

cych ich zakres działania aktów prawnych, to jest z rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej i Sportu z dnia 11 grudnia 2002 r. w sprawie ramowego statutu publicznej

poradni psychologiczno - pedagogicznej, w tym publicznej poradni specjalistycznej

(Dz.U. Nr 223, poz. 1869) oraz z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3

sierpnia 2001 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rodzinnych ośrodków dia-

gnostyczno - konsultacyjnych. Sąd Apelacyjny nie podzielił również stanowiska Sądu

pierwszej instancji odnośnie do możliwości uznania pracy w rodzinnym ośrodku dia-

gnostyczno - konsultacyjnym za pracę nauczycielską w szkolnictwie specjalnym, wy-

wiedzionego z porównania sposobu wynagradzania pracowników tych ośrodków i

pracowników pedagogicznych zakładów poprawczych. Powołane przez Sąd pierw-

szej instancji przepisy regulujące wysokość dodatków za trudną pracę są bowiem

częścią prawa pracy, które nie przekłada się na uregulowania z zakresu prawa ubez-

pieczeń społecznych, a nadto nie posługują się one pojęciem szkolnictwa specjal-

nego.

4

Bożena M. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawę kasacji

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 88 ust. 1 ustawy Karta Nauczy-

ciela - poprzez wyrażenie błędnego poglądu, że „ubezpieczona nie spełnia warunków

do przyznania emerytury uzasadnionej odpowiednim stażem zatrudnienia w warun-

kach szczególnych lub w szczególnym charakterze (w rozumieniu § 4 rozporządze-

nia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzro-

stu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych wa-

runkach lub w szczególnym charakterze)”, jej pełnomocnik wniósł o „jego uchylenie

lub zmianę polegającą na oddaleniu apelacji organu rentowego - Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych-Oddziału w R. - od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia

17 marca 2004 r.” Jego zdaniem, okolicznością uzasadniającą rozpoznanie kasacji

jest potrzeba wykładni art. 88 ust. 1 ustawy Karta Nauczyciela oraz „przepisów roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego

oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze przy uwzględnieniu przepisów

ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty w zakresie, w jakim tej regulacji

ustawowej podlegają pracownicy rodzinnych ośrodków diagnostyczno - konsultacyj-

nych”. Wskazał, że „dorobek orzecznictwa w zakresie zaskarżonym [...] kasacją jest

niejednorodny, rodzi wątpliwości interpretacyjne zwłaszcza w ocenie charakteru za-

trudnienia pracowników rodzinnych ośrodków diagnostyczno - konsultacyjnych, czy

spełniają oni wymóg zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, który - na podstawie innych wyżej powołanych przepisów - uzasadnia

wcześniejsze nabycie prawa do emerytury przez takich ubezpieczonych.” W uzasad-

nieniu kasacji podniósł, że z „analizy gramatycznej i systemowej” wynika, że zamia-

rem ustawodawcy było zrównanie pracowników rodzinnych ośrodków diagnostyczno

- konsultacyjnych w uprawnieniach emerytalno-rentowych z pracownikami zatrudnio-

nymi w poradniach psychologiczno - pedagogicznych, zakładach wychowawczych i

poprawczych „przez utworzenie ‘wspólnego mianownika’ w postaci wcześniejszej

emerytury uzależnionej od wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze”. Według niego, praca osób wymienionych w art. 3 ustawy

o systemie oświaty, a zatem w szkolnictwie specjalnym, nie różni się od pracy psy-

chologa w rodzinnym ośrodku diagnostyczno - konsultacyjnym. Wskazał, że Sąd

pominął w swych rozważaniach dotychczasowy dorobek orzecznictwa, powoływany

wielokrotnie w „osobistych pismach procesowych ubezpieczonej.” W konkluzji stwier-

5

dził, że odmienna niż dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena charakteru

pracy ubezpieczonej na stanowisku psychologa w rodzinnym ośrodku diagnostyczno

- konsultacyjnym, „nie pozwalająca na przyjęcie charakteru zatrudnienia wykonywa-

nego w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, w warunkach

szkolnictwa specjalnego nie powinna się ostać bo wyrok Sądu Apelacyjnego narusza

prawo (a przy okazji uzasadniony interes ubezpieczonej)”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest oczywiście bezzasadna. Zgodnie z art. 32 ust. 1 i ust. 3 pkt 5

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. - powoływanej

dalej jako „ustawa emerytalna”), ubezpieczeni urodzeni przed 1 stycznia 1949 r., wy-

konujący pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela, nabywają

prawo do emerytury w obniżonym wieku. Emerytura przysługuje im na warunkach

określonych w dotychczasowych przepisach (art. 32 ust. 4 ustawy). Według § 15 w

związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), emerytura w obniżonym

wieku przysługuje nauczycielowi, który ukończył - kobieta 55 lat a 60 lat mężczyzna,

jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia (20 lat kobieta i 25 lat mężczyzna), w tym co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Skarżąca legitymuje się wprawdzie

wymaganym okresem zatrudnienia i ponad dwudziestoletnim okresem pracy w wa-

runkach szczególnych, ale w roku 2003 r. nie miała ukończonych 55 lat.

Innych sytuacji dotyczy art. 88 Karty Nauczyciela. Przepis ten przewiduje moż-

liwość przejścia na emeryturę - bez względu na wiek - nauczyciela, który ma trzy-

dziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym cha-

rakterze oraz nauczyciela klas, szkół, placówek i zakładów specjalnych mającego

dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szcze-

gólnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, po rozwiązaniu stosunku pracy na

jego wniosek lub w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 6 (obecnie 5c) i 7.

Prawo to przysługuje również nauczycielom urodzonym po 31 grudnia 1948 r. a

przed 1 stycznia 1969 r. w ciągu ośmiu lat od dnia wejścia w życie ustawy emerytal-

nej, jeżeli nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego.

6

Nie ma wątpliwości, że nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedago-

giczni wykonują pracę w szczególnym charakterze. Wynika to wprost z art. 32 ust. 3

pkt 5 ustawy emerytalnej. Sąd drugiej instancji, wbrew przeciwnemu twierdzeniu peł-

nomocnika skarżącej, nie wyraził poglądu odmiennego. Dlatego okoliczności podane

w kasacji na uzasadnienie jej rozpoznania w ogóle w sprawie nie występują. Przepis

art. 88 Karty Nauczyciela w części dotyczącej zakwalifikowania pracy w rodzinnych

ośrodkach diagnostyczno - konsultacyjnych jako pracy „w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze”, wobec jednoznacznego brzmienia art. 32 ust. 3 pkt

5 ustawy emerytalnej oraz art. 1 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, nie wymaga wykład-

ni, a orzecznictwo jest w tym zakresie jednoznaczne i utrwalone. W rozpoznawanej

sprawie problem tkwił nie w tym czy praca pedagogiczna w rodzinnym ośrodku dia-

gnostyczno - konsultacyjnym jest pracą wykonywaną w szczególnym charakterze, bo

to żadnych wątpliwości nie budziło i nie budzi, ale czy jest pracą w szkolnictwie spe-

cjalnym.

Przepis art. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm. - powoływanej dalej jako „ustawa”),

wymienia instytucje, placówki i zakłady objęte systemem oświaty. Zgodnie z art. 3 pkt

1a ustawy, przez szkołę lub oddział specjalny należy rozumieć „szkołę lub oddział dla

uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, zorganizo-

wane zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 71b ust. 7 pkt 2”, a także

„szkołę lub oddział zorganizowane w zakładzie opieki zdrowotnej, w tym w zakładzie

opiekuńczo - leczniczym i zakładzie lecznictwa uzdrowiskowego, a także w jednostce

pomocy społecznej, w celu kształcenia dzieci i młodzieży przebywających w tym za-

kładzie lub jednostce, w których stosuje się odpowiednią organizację kształcenia

oraz specjalne działania opiekuńczo - wychowawcze, zorganizowane zgodnie z

przepisami wydanymi na podstawie art. 71c ust. 2”. Według art. 71b ust. 1 zdanie

drugie ustawy, kształcenie specjalne może być prowadzone w formie nauki w szko-

łach ogólnodostępnych, szkołach lub oddziałach integracyjnych, szkołach lub od-

działach specjalnych i ośrodkach, o których mowa w art. 2 pkt 5. W art. 2 pkt 5 mowa

jest o młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjo-

terapii, specjalnych ośrodkach szkolno - wychowawczych oraz specjalnych ośrod-

kach wychowawczych dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej

organizacji nauki, metod pracy i wychowania, a także ośrodkach umożliwiających

dzieciom i młodzieży upośledzonym umysłowo w głębokim stopniu (art. 16 ust. 7)

7

oraz dzieciom i młodzieży upośledzonym umysłowo ze sprzężonymi niepełnospraw-

nościami realizację obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego (art. 14 ust.

3), obowiązku szkolnego i obowiązku nauki. Rozporządzenie Ministra Edukacji Naro-

dowej i Sportu z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie warunków organizowania kształ-

cenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedosto-

sowanych społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w

ośrodkach (Dz.U. Nr 19, poz. 166, a poprzednio zarządzenie nr 29 Ministra Edukacji

Narodowej z dnia 4 października 1993 r. w sprawie zasad organizowania opieki nad

uczniami niepełnosprawnymi, ich kształcenia w ogólnodostępnych i integracyjnych

publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz organizacji kształcenia spe-

cjalnego, Dz.Urz. MEN nr 9, poz. 36) oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodo-

wej i Sportu z dnia 27 lutego 2003 r. w sprawie organizacji kształcenia oraz warun-

ków i form realizowania specjalnych działań opiekuńczo - wychowawczych w szko-

łach specjalnych zorganizowanych w zakładach opieki zdrowotnej i jednostkach po-

mocy społecznej (Dz.U. Nr 51, poz. 446) nie określają bezpośrednio placówek, w

których realizowane jest kształcenie specjalne (szkół, oddziałów, ośrodków), ale jak

placówki takie należy organizować. Ze wszystkich powołanych przepisów wynika

niewątpliwie, że określenie szkolnictwo specjalne odnoszone jest tylko do tych insty-

tucji, w których realizowany jest obowiązek przedszkolny, szkolny lub obowiązek na-

uki. Z § 13 i § 14 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 sierpnia 2001 r. w

sprawie organizacji i zakresu działania rodzinnych ośrodków diagnostyczno - kon-

sultacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 1063) należy wnosić, że rodzinny ośrodek diagno-

styczno - konsultacyjny „prowadzi działalność w zakresie diagnozy, poradnictwa i

opieki specjalistycznej w sprawach nieletnich oraz w zakresie przeciwdziałania i

zapobiegania demoralizacji”, a do jego zadań należą: przeprowadzanie badań psy-

chologicznych, pedagogicznych lub lekarskich oraz wydawanie na ich podstawie

opinii na zlecenie sądu lub prokuratora, prowadzenie na zlecenie sądu mediacji w

sprawach nieletnich i sprawach rodzinnych oraz poradnictwa specjalistycznego dla

nieletnich, ich rodzin i rodzin zagrożonych demoralizacją, sprawowanie opieki spe-

cjalistycznej nad nieletnimi skierowanymi przez sąd, a także współdziałanie z pla-

cówkami wykonującymi orzeczenia sądu, instytucjami i organizacjami zajmującymi

się problematyką ochrony i umacniania rodziny. Nie ma wśród nich kształcenia, co

trafnie zauważył Sąd Apelacyjny. Dodatkowym argumentem na rzecz tezy, że szkol-

nictwo specjalne to „specjalne” kształcenie, może być, w pewnym stopniu, załącznik

8

do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 maja 2003 r. w sprawie Polskiej Klasyfi-

kacji Edukacji (Dz.U. Nr 98, poz. 895), w którym przewidziano charakteryzowanie

rodzaju kształcenia, między innymi, ze względu na typ szkolnictwa - specjalne (prze-

znaczone dla osób z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi) i ogólnodostępne

(rozdział 1, część 1 pkt 1 ppkt 2 lit. b). Zatem nauczyciele (psycholodzy i pedagodzy)

zatrudnieni w rodzinnych ośrodkach diagnostyczno - konsultacyjnych (art. 1 ust. 1 pkt

2 Karty Nauczyciela) nie są nauczycielami wykonującymi pracę w szkolnictwie spe-

cjalnym (art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela). Bożena M. nie spełnia ani warunku posia-

dania trzydziestoletniego okresu zatrudnienia (jej niekwestionowany staż zatrudnie-

nia wynosi 27 lat, 4 miesiące i 24 dni), ani dwudziestoletniego okresu wykonywania

pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.

========================================