I UK 41/05

Wyrok z dnia 20 października 2005 r.

I UK 41/05

Wykonywanie pracy na stanowisku określonym w zarządzeniu resorto-

wym, której nie wymieniono w wykazach A i B, stanowiących załącznik do roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytal-

nego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczegól-

nym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), nie uprawnia do uzyskania emery-

tury na podstawie art. 32 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Hajn, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2005 r.

sprawy z odwołania Ryszarda S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w C. o emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 września 2004 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 14 stycznia 2003 r.

[...] i oddalił odwołanie.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 14 września 2004 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił

apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. od wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 14 stycznia

2003 r., którym - w wyniku zmiany decyzji tego Oddziału z dnia 5 lipca 2002 r. - przy-

znano Ryszardowi S. prawo do emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczegól-

nych warunkach. Sąd drugiej instancji przejął ustalenia Sądu Okręgowego, że ubez-

pieczony, poza niespornym okresem 9 lat, 10 miesięcy i 6 dni, wykonywał pracę w

2

szczególnych warunkach w czasie zatrudnienia w zlikwidowanym Hutniczym Przed-

siębiorstwie Remontowym - Zakładzie Remontów Pieców Hutniczych w C. przez

okres uzupełniający staż takiej pracy do 15 lat. Ustaleń tych dokonał na podstawie

zeznań ubezpieczonego i świadków - jego współpracowników, a wbrew zaświadcze-

niom pracodawcy z dnia 11 lutego 1992 r. o wykonywaniu pracy na stanowisku wy-

kuwacza żużlu i montera instalacji budowlanych (od dnia 16 października 1986 r. do

dnia 30 listopada 1991 r.) i potwierdzającego pracę w charakterze ślusarza (od dnia

15 września 1971 r. do dnia 30 kwietnia 1973 r.). Z zeznań świadków wynikało, że

ubezpieczony pracował w Hucie C. przy bieżącym remoncie pieców stalowniczych -

martenowskich, a także grzewczych. Niezależnie od formalnie zajmowanego stano-

wiska wykonywał prace remontowe ręcznie, czasem przy użyciu sprzętu zmechani-

zowanego przy gorących piecach, w wysokiej temperaturze, dużym zapyleniu i hała-

sie - stale i w pełnym wymiarze godzin. Nie odzwierciedlały tego dokumenty osobo-

we, lecz Sąd uznał, że nie były prowadzone rzetelnie (poprawki nazwy stanowiska

np. „monter instalacji budowlanej” na „monter instalacji termicznej”) oraz że ubezpie-

czony nie uzyskał odpowiednich zaświadczeń wykonywania pracy w szczególnych

warunkach, tylko dlatego, że nie czynił o nie starań, odchodząc z pracy nie na eme-

ryturę lecz na rentę.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd prawny Sądu Okręgowego, że rodzaj pracy

rzeczywiście wykonywanej przez ubezpieczonego odpowiadał pracy na stanowisku

wymienionym pod pozycją 15 działu I wykazu stanowiącego załącznik nr 2 do zarzą-

dzenia nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca 1985 r.

(Dz.Urz. Nr 1-3 z dnia 29 czerwca 1985 r., z uwzględnieniem zmiany wprowadzonej

zarządzeniem nr 48 z dnia 10 maja 1989 r.), a wykaz ten odnosił się do wykazu B

stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach

(Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Przy tym twierdzeniu - w ocenie Sądu drugiej instancji -

po ukończeniu 60 lat i przepracowaniu ponad 25 lat, w tym 15 lat w opisanych wa-

runkach, ubezpieczony nabył prawo do emerytury na podstawie § 4 tego rozporzą-

dzenia. O prawie tym stanowi § 7 rozporządzenia, a z mocy § 4 ust. 3 wykonywane

przez niego prace podlegają zaliczeniu do okresów pracy w szczególnych warunkach

wymienionych w wykazie A.

Kasacja organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego - art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

3

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39,

poz. 353 ze zm.) oraz § 4 ust. 1 i ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lute-

go 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczegól-

nych warunkach przez przyznanie ubezpieczonemu emerytury, mimo nieudowodnie-

nia co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Skarżący podniósł, że po-

służenie się przez Sądy meriti przy określeniu pracy wykonywanej przez ubezpieczo-

nego załącznikiem do rozporządzenia Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego,

wymieniającym w dziale I załącznika nr 2 pod poz. 15 „pracowników bieżącej kon-

serwacji i remontów pieców i urządzeń produkcyjnych stale i bezpośrednio zatrud-

nionych przy stanowiskach wymienionych w pozycji 1-14”, niewymienionych w wyka-

zie A ani B rozporządzenia, których treść wykracza poza upoważnienie ustawowe,

uzasadnia zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez od-

dalenie odwołania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 56,

poz. 498) zmieniono treść art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych, tak że od dnia 2 maja 2003 r. dla celów ustalenia uprawnień, o

których mowa w jego ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warun-

kach uważało się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości

dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepi-

sów dotychczasowych. Przepis ten, w zakresie, w jakim posługiwał się określeniem

„w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie prze-

pisów dotychczasowych”, został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14

czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i Dz.U. Nr 144, poz. 1530) po-

zbawiony mocy prawnej. Artykuł 32 ust. 4 pozostał bez zmian i stanowił, że „wiek

emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na

podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytu-

ry, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych”.

4

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243),

wskazując na niektóre przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych wa-

runkach, z wyłączeniem tych, które zobowiązywały ministrów, kierowników urzędów

centralnych i centralne związki spółdzielcze do ustalenia wykazu stanowisk pracy w

podległych im zakładach pracy. Sąd Najwyższy stwierdził, że odesłanie do „przepi-

sów dotychczasowych" w kwestii wykazów obejmujących świadczenie pracy w wa-

runkach szczególnych, zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3 rozporządzenia. Odesła-

nie odnosi się więc tylko do „wieku emerytalnego, rodzajów prac, stanowisk, warun-

ków" uprawniających do wcześniejszej emerytury. To pozwala na wniosek, że „prze-

pisy dotychczasowe", o których mowa w odesłaniu, to § 2 ust. 1 rozporządzenia sta-

nowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach okre-

ślonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub

w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy; § 4-8a określające wiek emerytalny i

okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach pracowników wykonujących

prace wyszczególnione w wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia

oraz § 9-15 dotyczące wieku emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę

osób zatrudnionych w szczególnym charakterze. W konkluzji, odesłanie do „przepi-

sów dotychczasowych" nie dotyczy kompetencji do tworzenia wykazów obejmują-

cych stanowiska, na których świadczy się pracę w szczególnych warunkach, nato-

miast obejmuje samą treść tych wykazów i inne okoliczności wyraźnie wskazane w

art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS in principio.

Jakkolwiek bowiem określone w art. 93 ust. 2 Konstytucji akty prawne, nie bę-

dące obecnie źródłem prawa, nie mogą być samodzielną podstawą prawną indywi-

dualnych decyzji, to akt prawny, mający swoje umocowanie w ustawie i rozporządze-

niu Rady Ministrów, a ponadto nieodnoszący się do praw podmiotowych obywateli,

który jest w istocie jedynie wykazem prac wykonywanych w szczególnych warun-

kach, nadal obowiązuje. Określone w nim skutki prawne wykonywania takich prac nie

są bowiem wskazywane przez to zarządzenie, lecz stanowi o nich ustawa i utrzyma-

ne jej przepisami w mocy rozporządzenie Rady Ministrów (por. wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392). Wywo-

5

dzony więc z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i przytoczonej uchwały Sądu

Najwyższego, wniosek skarżącego sprowadzający się do tezy, że wykonywanie

pracy na stanowiskach wymienionych w wykazach resortowych nie jest wykonywa-

niem pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa w rozporządzeniu z dnia 7

lutego 1983 r., jest nieusprawiedliwiony. Na uwagę zasługuje jednak zarzut niekohe-

rencji z wykazami A i B zarządzenia Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego nr

48 z dnia 10 maja 1989 r., uzupełniającej treść załącznika do rozporządzenia nr 3 z

dnia 30 marca 1985 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy re-

sortu hutnictwa i przemysłu maszynowego przez dodanie w dziale I załącznika nr 2

pod poz. 15 stanowiska „bieżącej konserwacji i remontów pieców i urządzeń produk-

cyjnych stale i bezpośrednio zatrudnionych przy stanowiskach wymienionych w po-

zycji 1-14”. Istotne znaczenie ma podniesiona w kasacji okoliczność, że stanowisko,

na którym pracował ubezpieczony zostało ujęte tylko w zarządzeniu Ministra, a nie

przewidziano go wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lute-

go 1983 r. Rozporządzenie, wydane na podstawie art. 55 ustawy z 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.), zawierało delegację dla Rady Ministrów do określenia rodzajów prac lub sta-

nowisk pracy oraz warunków, na podstawie których osobom wymienionym w art. 11

ust. 3 oraz w art. 53 ust. 2 i 3 ustawy przysługuje prawo do emerytury w określonym

wieku, niższym niż to wynika z art. 26 ust. 1 pkt 1 oraz wzrost emerytury lub renty, o

którym mowa w art. 54 ust. 1 pkt 2. Upoważnienie dla właściwych ministrów, kierow-

ników urzędów centralnych oraz centralnych związków spółdzielczych wynikające z §

2 ust. 2 tego rozporządzenia nie stwarzało podstawy prawnej do wydawania aktów

niepozostających w zgodności z powszechnie obowiązującym prawem, lecz obej-

mowało tylko ustalenie w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych

w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowisk pracy, na których są wy-

konywane prace w szczególnych warunkach i nie przewidywało możliwości wykro-

czenia poza wykazy prac wykonywanych w szczególnych warunkach wymienione w

załączniku do rozporządzenia. Na jej podstawie wymienione podmioty mogły tylko

wskazać, na których stanowiskach są wykonywane prace w szczególnych warun-

kach, wymienione w wykazach A i B, nigdy zaś ustanawiać nowych stanowisk pracy.

Tak też zarządzenie Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego w pierwot-

nej wersji było prostym powtórzeniem wykazów stanowiących załączniki do rozpo-

6

rządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnio-

nych w szczególnych warunkach i zawierało wykaz prac wymienionych w § 4 tego

rozporządzenia (załącznik nr 1), w § 7 i 8 (załącznik nr 2) oraz w § 18 (załącznik nr

3). W załączniku nr 2 w dziale I wymieniało prace gorące w hutach żelaza i stali oraz

hutach metali nieżelaznych, wymienione w dziale III wykazu B stanowiącego załącz-

nik do rozporządzenia i pozycje 1-13 są zasadniczo ich powtórzeniem. W zmienio-

nym zarządzeniu dodano natomiast pod poz. 14 stanowiska pracy przy obsłudze

suwnic oraz pod poz. 15 wymieniono „pracowników bieżącej konserwacji i remontów

pieców i urządzeń produkcyjnych stale i bezpośrednio zatrudnionych przy stanowi-

skach wymienionych w poz. 1-14”. Te prace nie odpowiadają wykazowi B działu III

rozporządzenia. Nie są wymienionymi pod poz. 1-12 tego wykazu pracami przy ob-

słudze pieców koksowniczych wykonywanymi przez koksowniczych, operatorów

urządzeń piecowni, koksowniczych paku, namiarowych paku, czy - jak w zarządzeniu

- operatorów urządzeń piecowni. Nie są pracami przy spiekaniu rud i sortowaniu

spieku wykonywanymi przez operatorów taśm spiekających i spiekaczy rudy. Nie są

pracami wykonywanymi przez wytapiaczy surówki na wielkich piecach. Nie odpowia-

dają także pracom wykonywanym przez pracowników bezpośrednio zatrudnionych

przy obsłudze pieców stalowniczych i rozlewaniu stali, takich jak wytapiacz stali, roz-

lewacz stali, wyprawiacz trzonu, przygotowywacz zestawów odlewniczych w kanale i

operator wsadzarki. Nie są to też prace wykonywane przez pracowników bezpośred-

nio zatrudnionych przy ręcznym wyciąganiu gorącego wsadu z pieców grzewczych

lub przy ręcznym wprowadzaniu gorącej stali do wykroju klatki, ani wytapiaczy i

przetapiaczy żelazostopów, czy wypalaczy wad powierzchniowych, rafiniarzy metali

nieżelaznych, wytapiaczy metali nieżelaznych, piecowych pieców przewałowych i

szybowych lub spiekaczy rud i tlenków. Także nie są pracą na stanowisku mistrzów

nadzorujących bezpośrednio prace wymienione w poz. 1-12.

Prace przy bieżącej konserwacji i remontach pieców, ujęte w zmianie załącz-

nika do zarządzenia Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego, są niewątpliwie

pracami o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości

lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeń-

stwo własne lub otoczenia, o których mowa w art. 32 ust. 2 o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie zostały one jednak wymienione w przepi-

sach rozporządzenia traktowanych jako „przepisy dotychczasowe”, lecz tylko w akcie

niższego rzędu (zarządzeniu Ministra z dnia 10 maja 1989 r.), którego treść wykra-

7

cza poza upoważnienie ustawowe jednoznacznie odnoszące się wyłącznie do Rady

Ministrów, a dla organów zwierzchnich lub nadzorujących zakłady pracy (do upo-

ważnionych prowadzenia wykazów stanowisk pracy wymienionych w załączniku do

rozporządzenia) stanowiące wyłącznie dyrektywę. Określenie przez nich wykazów -

niezgodnych z załącznikami do rozporządzenia - stanowisk pracy, których wykony-

wanie uprawnia do emerytury w wieku wcześniejszym, nie wywołuje skutków przewi-

dzianych w art. 32 ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2004 r.,

I UK 15/04, OSNP 2005 nr 11, poz. 161).

To więc, że obecna definicja pracy w szczególnych warunkach nie odwołuje

się już do wykazów wydanych na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), nie oznacza, że może obejmować

prace określone w zarządzeniach resortowych z przekroczeniem upoważnienia do

wskazania, na których stanowiskach są wykonywane prace w szczególnych warun-

kach, wymienione w wykazach A i B, stanowiących załącznik do rozporządzenia.

Prowadzi to do zmiany zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej in-

stancji i oddalenia odwołania (art. 39315

k.p.c.).

========================================