I UK 72/05

Wyrok z dnia 20 października 2005 r.

I UK 72/05

Termin przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie spo-

łeczne rolników należy liczyć od pierwszego dnia kwartału, w którym ubezpie-

czenie powstało (art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn,

Andrzej Wasilewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2005 r.

sprawy z odwołania Elżbiety R. i Bogdana R. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w B. o podleganie ubezpieczeniu

społecznemu rolników i obowiązek płacenia składek, na skutek kasacji organu ren-

towego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19 stycznia 2005 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 19 stycznia 2005 r. [...] oddalił

apelację organu rentowego - Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział

Regionalny w B. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Białymstoku z dnia 13 września 2004 r. [...], mocą którego Sąd Okręgowy

zmienił decyzję organu rentowego z dnia 16 stycznia 2004 r. wydaną na podstawie

art. 4, art. 5, art. 7 i art. 16 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) i ustalającą

obowiązek opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne rolników przez ubezpie-

czoną - Elżbietę R. za okres od I kwartału 1995 r. do IV kwartału 1997 r. i przez

ubezpieczonego - Bogdana R. za IV kwartał 1997 r., oraz stwierdził, iż oboje ubez-

pieczeni nie są zobowiązani do opłacania składek w zakresie ubezpieczenia spo-

łecznego rolników za wskazane okresy. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny

2

stwierdził w szczególności, że „stosownie do treści art. 24 ust. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r., należ-

ności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegały przedawnieniu po upływie

5 lat od dnia, w którym stały się wymagalne. Zmiana powyższych przepisów od dnia

1 stycznia 2003 r. dokonana ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z

2002 r. Nr 241, poz. 2074) wprowadziła 10-letni okres przedawnienia z tytułu składek

na ubezpieczenie społeczne. Spór w sprawie dotyczy składek na ubezpieczenie

rolników za okres od I kwartału 1995 r. do IV kwartału 1997 r. włącznie, które obcią-

żały Bogdana R. i Elżbietę R. Sąd pierwszej instancji trafnie rozstrzygnął, że uległy

one przedawnieniu. Wbrew stanowisku organu rentowego wyrażonemu w zaskarżo-

nej decyzji z dnia 16 stycznia 2004 r. organ rentowy nie podjął żadnych czynności w

ciągu 5 lat od czasu objęcia małżonków R. ubezpieczeniem z mocy ustawy zmierza-

jących do ściągnięcia zaległości z tytułu składek, przez co roszczenie to wygasło z

upływem terminu przedawnienia i nie można go dochodzić. Nieuprawniony jest po-

gląd prezentowany w apelacji, iż o braku okresu przedawnienia decyduje data wyda-

nia decyzji przez organ rentowy w przedmiocie podlegania ubezpieczeniu. Decyzja o

podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników ma charakter deklaratoryjny. Nie-

zgłoszenie przez rolnika okoliczności mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu

organowi ubezpieczeniowemu (art. 37 ust. 1 ustawy) może powodować obowiązek

płacenia składek i powstania zaległości podatkowej po stronie rolnika. Wymagalność

składek w przedmiotowej sprawie, jak słusznie podkreśla Sąd I instancji, istniała naj-

później na dzień 31 października 2002 r. (art. 40 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników).”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19

stycznia 2005 r. pełnomocnik organu rentowego zarzucił naruszenie przepisów

prawa materialnego, a w szczególności: po pierwsze - art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, po zmianie dokonanej na

mocy art. 1 pkt 9 lit. a ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r., „poprzez niezastosowanie

wynikającego z niego 10-letniego okresu przedawnienia, liczonego od dnia, w którym

stały się wymagalne należności z tytułu składek, a który to przepis powinien być za-

stosowany na mocy art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.)”; po drugie

- art. 39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, obowiązującego w da-

3

cie wydania zaskarżonej decyzji oraz art. 39 ust. 2 tej samej ustawy, „poprzez przyję-

cie, iż wymagalność składek nie wynika z prawomocnej decyzji ustalającej podlega-

nie ubezpieczeniu społecznemu rolników”; po trzecie - art. 24 ust. 4 oraz 24 ust. 5b w

związku z art. 52 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, „przez przyjęcie, iż

obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od I

kwartału 1995 r. do IV kwartału 1997 r. uległ przedawnieniu, a w ocenie skarżącej,

skoro termin płatności składki wynika z prawomocnej decyzji organu rentowego

ustalającej podleganie ubezpieczeniu rolniczemu, to odwołanie, które wpłynęło od tej

decyzji zawiesiło bieg przedawnienia od dnia wpływu odwołania do organu rentowe-

go do czasu prawomocnego zakończenia postępowania sądowego.” Równocześnie,

pełnomocnik organu rentowego wskazał, że okolicznością uzasadniającą przyjęcie

kasacji do rozpoznania jest to, iż: po pierwsze - „w sprawie niniejszej istnieje zagad-

nienie prawne dotyczące wymagalności składek na ustawowe ubezpieczenie spo-

łeczne rolników, a mianowicie, czy ich wymagalność związana jest z wydaniem de-

cyzji stwierdzającej podleganie ustawowemu ubezpieczeniu rolniczemu i obowiązek

opłacania składek na ubezpieczenie rolnicze, co wynikało z art. 39 ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, obowiązującego w dacie wydania decyzji i z art.

24 ust. 4 wyżej wymienionej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, czy też

wymagalność składek nie jest związana z wydaniem decyzji stwierdzającej podlega-

nie ustawowemu ubezpieczeniu rolniczemu, a tylko ze spełnieniem określonych w

art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przesłanek dotyczących

podlegania ustawowemu ubezpieczeniu rolniczemu”; po drugie - „zaskarżone orze-

czenie w sposób oczywisty narusza prawo, a mianowicie art. 24 ust. 4 ustawy o sys-

temie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. w

związku z art. 52 ust. 1 i art. 39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

przez niezastosowanie 10-letniego okresu przedawnienia”; po trzecie - „wykładnia

dotycząca stosowania w.w. przepisów, a w szczególności ustalonego w art. 24 ust. 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych 10-letniego okresu przedawnienia wy-

wołuje rozbieżności w orzecznictwie Sądów w Białymstoku”, przy czym w tym kon-

tekście w kasacji wskazane zostały: a) sygnatury czterech spraw rozstrzygniętych

przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku [...] oraz

b) sygnatury trzech spraw rozstrzygniętych przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku [...] i

dwie dalsze sprawy zawisłe przed tym samym Sądem (bez sygnatur), w których -

wedle opinii skarżącego - zapadły dotychczas rozbieżne (odmienne) rozstrzygnięcia

4

dotyczące tej samej kwestii prawnej. W konsekwencji, w kasacji sformułowany został

wniosek o „zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego przez uwzględnienie apelacji organu

rentowego w całości i zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania kasa-

cyjnego i apelacyjnego”, ewentualnie o „uchylenie zaskarżonego wyroku i przekaza-

nie sprawy do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania

kasacyjnego.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwotnie przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie regulo-

wały kwestii prawnej przedawnienia należności z tytułu składek na to ubezpieczenie.

Natomiast w art. 52 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników sformułowana została norma prawna wskazująca, jakie przepisy prawne

należy stosować w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie, przy czym: po pierw-

sze - wedle pierwotnego brzmienia art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1991 r. (art. 123 tej ustawy), w spra-

wach nieuregulowanych w tej ustawie do składek na to ubezpieczenie należało sto-

sować „odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych”. Wedle ówcześnie

obowiązującego stanu prawnego oznaczało to, że w kwestii przedawnienia należno-

ści z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników miał wówczas odpowiednie

zastosowanie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach po-

datkowych (Dz.U. Nr 27, poz. 111 ze zm.), który stanowił, że „zobowiązania podat-

kowe przedawniają się z upływem 5 lat - licząc od końca roku, w którym upłynął ter-

min płatności podatku”; po drugie - następnie, na podstawie art. 1 pkt 19 ustawy z

dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

(Dz.U. Nr 124, poz. 585), z dniem 1 stycznia 1997 r. weszła w życie nowelizacja art.

52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w wyniku której art. 52 ust. 1 sta-

nowił, że „w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy o organizacji

i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a ponadto: 1) do składek na ubezpieczenie

stosuje się odpowiednio przepisy o zobowiązaniach podatkowych”. Oznaczało to, że

począwszy od dnia 1 stycznia 1997 r. w kwestii przedawnienia należności z tytułu

składek na ubezpieczenia społeczne rolników miały zastosowanie: (1) przepisy

ustawowe dotyczące organizacji i funkcjonowania ubezpieczeń społecznych, czyli (a)

w pierwszej kolejności art. 35 ust. 3 obowiązującej wówczas ustawy z dnia 25 listo-

5

pada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), który stanowił, że „należności z tytułu skła-

dek na ubezpieczenie społeczne pracowników ulegają przedawnieniu po upływie 5

lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna” w związku z art. 36 tej

ustawy, wedle którego przepis art. 35 „stosuje się odpowiednio do należnych na pod-

stawie odrębnych przepisów, składek na ubezpieczenie społeczne osób nie będą-

cych pracownikami, chyba że przepisy te stanowią inaczej”; a następnie (b) przepisy

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z

dnia 10 listopada 1998 r. Nr 137, poz. 887), która weszła wprawdzie w życie z dniem

1 stycznia 1999 r. (art. 127 tej ustawy), ale z mocy wyraźnego postanowienia art. 127

pkt 1 tej ustawy, w terminie 14 dni od dnia ogłoszenia tej ustawy, czyli z dniem 25

listopada 1998 r. wszedł w życie art. 24 tej ustawy, który w ust. 4 stanowił, że „należ-

ności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku prze-

rwania biegu przedawnienia po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wy-

magalne”; nota bene, dopiero z dniem 1 stycznia 2003 r. weszła w życie zmiana

przepisu art. 24 ust. 4 o systemie ubezpieczeń społecznych (wprowadzona na pod-

stawie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 241,

poz. 2074 ze zm.), w wyniku której art. 24 ust. 4 stanowi obecnie, że „należności z

tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały

się wymagalne”; (2) a poza tym, formalnie w pozostałym zakresie nadal miał odpo-

wiednie zastosowanie art. 30 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, stano-

wiący że „zobowiązania podatkowe przedawniają się z upływem 5 lat - licząc od

końca roku, w którym upłynął termin płatności podatku.” Natomiast, na podstawie art.

1 pkt 41 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.),

z dniem 2 maja 2004 r. wszedł w życie - aktualnie nadal obowiązujący - przepis art.

41b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który reguluje w sposób autono-

miczny kwestię prawną przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne rolników, a w szczególności art. 41b us. 1 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników stanowi, że „należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po

upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.”

Ponieważ ustawodawca jednoznacznie przesądził, iż jakkolwiek rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu można podlegać bądź z mocy ustawy bądź na wniosek

6

(art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), to jednak zawsze

„składki na ubezpieczenie za każdego ubezpieczonego opłaca rolnik” (art. 4 ust. 1 tej

ustawy), a „obowiązek opłacania składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w

którym powstało ubezpieczenie - a nie w dopiero w dniu, w którym wydana zostanie

decyzja ustalająca podleganie temu ubezpieczeniu (art. 39 tej ustawy) - a ustaje z

ostatnim dniem kwartału, w którym ustało ubezpieczenie” (art. 4 ust. 1 tej ustawy), to

oznacza to, skoro w rozpoznawanej sprawie kwestia przedawnienia zaległych należ-

ności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników obejmuje okres od I

kwartału 1995 r. do IV kwartału 1997 r., że powinna być ona oceniana na podstawie

obowiązujących w tym czasie przepisów prawnych. Dokonane powyżej ustalenia po-

zwalają na stwierdzenie, że w latach 1995-1997 - pierwotnie na podstawie art. 30

ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych w związku z art. 52 ustawy o ubezpie-

czeniu społecznym rolników, a następnie na podstawie art. 35 ust. 3 ustawy z dnia

25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - obowiązywał

5-letni termin przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne

rolników. Jeżeli więc, zgodnie z dyspozycją art. 4 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, „obowiązek opłacania składki powstaje z pierwszym dniem

kwartału, w którym powstało ubezpieczenie, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w

którym ustało ubezpieczenie”, zaś - zgodnie z art. 40 ust. 1 tej ustawy - składki na

ubezpieczenie opłaca się co kwartał, zaś „termin płatności przypada ostatniego dnia

pierwszego miesiąca danego kwartału”, to trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny w uza-

sadnieniu zaskarżonego wyroku, iż „wymagalność składek w przedmiotowej sprawie,

jak słusznie podkreśla Sąd I instancji, istniała najpóźniej na dzień 31 października

2002 r.”, bo właśnie w dniu 31 października 2002 r. mijał pięcioletni termin przedaw-

nienia wymagalności składek - podczas, gdy organ rentowy wydał decyzję, w której

ustalił obowiązki obojga ubezpieczonych do opłacenia składki na ubezpieczenie

społeczne rolników za okres od I kwartału 1995 r. do IV kwartału 1997 r., dopiero w

dniu 13 września 2004 r. Tym samym oczywiście nietrafne okazały się podniesione w

kasacji organu rentowego zarzuty naruszenia przez Sądy obu instancji orzekające w

rozpoznawanej sprawie przepisów art. 24 ust. 4 i ust. 5b ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 oraz art.

39 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998

r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) - „poprzez niezastosowanie wynikającego z niego 10-letniego

7

okresu przedawnienia, liczonego od dnia, w którym stały się wymagalne należności z

tytułu składek” oraz „poprzez przyjęcie, iż wymagalność składek nie wynika z pra-

womocnej decyzji ustalającej podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników”, al-

bowiem zarzuty te opierają się na dwu błędnych i prawnie niedopuszczalnych zało-

żeniach: po pierwsze - wskazanie przez organ rentowy w kontekście rozpoznawanej

sprawy na 10-letni okres przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne rolników, jaki określony został w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych w brzmieniu obowiązującym dopiero od dnia 1 stycznia 2003 r.,

jest sprzeczne z kardynalną zasadą państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), zgod-

nie z którą „ustawa nie działa wstecz” (lex retro non agit); a po drugie - wyrażony

przez organ rentowy pogląd prawny, wedle którego termin przedawnienia należności

z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników należy liczyć dopiero od dnia

wydania prawomocnej decyzji organu rentowego ustalającej podleganie temu ubez-

pieczeniu, a nie od pierwszego dnia kwartału, w którym powstało ubezpieczenie (art.

4 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), prowadziłby w konsekwencji

do oczywiście sprzecznego z prawem wniosku, że termin ten nie wiąże organu ren-

towego, który w każdym czasie może wydać decyzję ustalającą podleganie ubezpie-

czeniu społecznemu rolników, określającą sposób obliczania i opłacania składek (art.

39 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) - gdy tymczasem, termin przedaw-

nienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników należy liczyć

od pierwszego dnia kwartału, w którym ubezpieczenie to powstało.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. w

związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postę-

powania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji.

========================================