II PK 80/05

Wyrok z dnia 18 października 2005 r.

II PK 80/05

Powód nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że zdarzenie było wypad-

kiem przy pracy (art. 189 k.p.c.), jeżeli w toku postępowania wystąpi z wnio-

skiem do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o świadczenie z tytułu wypadku

przy pracy, a następnie z odwołaniem do sądu od decyzji tego organu.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2005 r.

sprawy z powództwa Iwony H. przeciwko E. Spółce z o. o. w likwidacji z siedzibą w

P. o ustalenie, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 5 listopada 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację i nie obciążył powódki kosztami postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 5 listopada 2004 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Poznaniu oddalił apelację powódki Iwony H. od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 5 lipca 2004

r., oddalającego jej powództwo o ustalenie, że wypadek, któremu uległa w dniu 13

kwietnia 2002 r., był wypadkiem przy pracy, w sprawie przeciwko E. spółce z o.o. w

likwidacji z siedzibą w P., uznając - w ślad za Sądem pierwszej instancji - że powód-

ka nie wykazała, iż ma interes prawny w żądanym ustaleniu, a wytoczenie powódz-

twa nie tyle miało na celu ustalenie stosunku prawnego istniejącego między strona-

mi, lecz zmierzało do ustalenia faktu, mającego być dowodem w przyszłym postępo-

waniu administracyjnym przed organem rentowym w sprawie o jednorazowe odszko-

dowanie. W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał także, iż w sytuacji gdy

2

stronie przysługuje roszczenie o świadczenie powypadkowe w postępowaniu przed

organem rentowym, brak podstaw do wytaczania powództwa w trybie art. 189 k.p.c.

Powyższy wyrok zaskarżyła kasacją powódka i zarzucając naruszenie prawa

materialnego - art. 189 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 22 ust. 1 pkt

2 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypad-

ków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.) poprzez jego

niezastosowanie, wniosła o jego zmianę i orzeczenie, że wypadek któremu uległa był

wypadkiem przy pracy, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację strona pozwana wniosła o jej oddalenie, podzielając

stanowiska Sądów obu instancji, w myśl których powódka nie wykazała interesu

prawnego w ustaleniu „statusu prawnego” zdarzenia z dnia 13 kwietnia 2002 r. Nadto

wskazała, że powódka złożyła wniosek o przyznanie jednorazowego odszkodowania

w związku z wypadkiem przy pracy do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

w N.S., który uznał, że zdarzenie nie było wypadkiem przy pracy. Odwołanie powódki

od tej decyzji jest obecnie przedmiotem rozpoznania przez Sąd Rejonowy dla Kra-

kowa - Nowej Huty [...].

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy wskazać (w związku z zarzutami kasacji), że zgodnie z art.

49a ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z ty-

tułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jej przepisy stosuje się do spraw o

świadczenia z tytułu wypadków przy pracy, które nastąpiły począwszy od dnia 1

stycznia 2003 r. W wyroku z dnia 21 września 2004 r., II UK 448/03 (OSNP 2005 nr

9, poz. 129), Sąd Najwyższy stwierdził, że do ustalenia, że zdarzenie było wypad-

kiem przy pracy stosuje się przepisy ustawy obowiązującej w dniu, w którym nastą-

piło zdarzenie, a więc w rozpoznawanej sprawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o

świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst:

Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) nie zaś przepisy ustawy z dnia 30 paździer-

nika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób za-

wodowych obowiązującej w chwili wyrokowania. W uzasadnieniu tego stanowiska

wskazano, że jeżeli według wyraźnego uregulowania, sprawy dotyczące świadczeń z

tytułu wypadków rozpatrywane są według przepisów obowiązujących w dniu, w któ-

3

rym nastąpił wypadek, to jest to zasada zgodna z zasadą lex retro non agit, która tym

bardziej jest odpowiednia dla spraw - takich jak sprawa niniejsza - o ustalenie, że

określone zdarzenie było wypadkiem przy pracy. W konsekwencji, w sprawie znala-

zły zastosowanie przepisy ustawy wypadkowej z dnia 12 czerwca 1975 r.

Przechodząc do istoty sprawy trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 189 k.p.c.

„powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawne-

go lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.” Wykładnia tego przepisu, zwłaszcza

określenie, w jakich sytuacjach powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o

ustalenie, jest zagadnieniem kontrowersyjnym zarówno w doktrynie, jak i praktyce

sądowej, w tym również orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przepis ten określa dwie

przesłanki powództwa „o ustalenie”, a mianowicie: 1) interes prawny powoda w

ustaleniu 2) stosunku prawnego lub prawa (nie zaś okoliczności faktycznych). Z

reguły interes prawny nie istnieje wówczas, gdy osoba zainteresowana może osią-

gnąć ochronę swych praw w drodze powództwa o świadczenie.

W uchwale z dnia 11 maja 1994 r., II PZP 1/94 (OSNAPiUS 1994 nr 6, poz.

96), Sąd Najwyższy przyjął, że możliwość wniesienia w trybie art. 189 k.p.c. po-

wództwa o ustalenie i sprostowanie protokołu powypadkowego zachodzi wówczas,

gdy pracownik nie dochodzi roszczeń odszkodowawczych bądź rentowych. Granice

wykładni art. 189 k.p.c. w sprawach dotyczących wypadków przy pracy zostały do-

kładnie omówione w uzasadnieniu tej uchwały, wskazującym między innymi, że na

sądzie orzekającym w sprawach o ustalenie treści protokołu powypadkowego spo-

czywa obowiązek oceny, czy w konkretnej sprawie zachodzą obydwie przesłanki

wymienione w art. 189 k.p.c., w szczególności, czy nie można wytoczyć powództwa

o świadczenie, czy powództwo zmierza do ustalenia prawa lub stosunku prawnego

między stronami czy do ustalenia faktów oraz czy istnieje obiektywna (a nie subiek-

tywna) potrzeba ochrony prawnej, czy też celem powództwa jest uzyskanie dowodów

mających znaczenie w innym postępowaniu.

Powoływana uchwała zapadła na tle poprzednio obowiązującego rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1992 r. w sprawie ustalenia okoliczności i

przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 37, poz. 160), którego przepisy nakładały

na zakłady pracy obowiązek sporządzenia protokołu powypadkowego. Jedyną drogą

wyegzekwowania przez pracownika tego obowiązku w przypadku gdy zobowiązany

się od niego uchylał było powództwo wytaczane na podstawie art. 189 k.p.c. Doty-

czyło to także żądania sprostowania protokołu powypadkowego jeżeli pracownik

4

kwestionował ustalenia komisji powypadkowej. Wiązało się to z treścią § 2 ust. 3 roz-

porządzenia Rady Ministrów z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu

orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadków

przy pracy, w drodze do pracy lub z pracy, oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz.U.

Nr 36, poz. 199), który zobowiązywał osobę ubiegającą się o świadczenia z tytułu

wypadku przy pracy do złożenia protokołu powypadkowego. Nałożenie takiego obo-

wiązku byłoby pozbawione sensu, gdyby pracownik nie miał możliwości wyegzekwo-

wania od pracodawcy sporządzenia protokołu powypadkowego zawierającego usta-

lenia zgodne ze stanem faktycznym. W związku z tym pogląd, że pracownik, który

chce się ubiegać o świadczenia odszkodowawcze lub rentowe wypłacane przez Za-

kład Ubezpieczeń Społecznych nie ma interesu prawnego w żądaniu sprostowania

protokołu powypadkowego był, w świetle powołanych przepisów, nietrafny.

Obecnie ustalanie okoliczności wypadków przy pracy następuje na podstawie

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19 grudnia 2002 r. w spra-

wie trybu uznawania zdarzenia powstałego w okresie ubezpieczenia wypadkowego

za wypadek przy pracy, kwalifikacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i termi-

nu jej sporządzenia (Dz.U. Nr 236, poz. 1992), które odnosi się do zróżnicowanej

grupy ubezpieczonych - art. 6 i 12 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Na ogół będą to płatnicy

składek lub ZUS, przy czym jeśli takie postępowanie prowadzi płatnik składek winien

on powiadomić o tym ZUS umożliwiając jego przedstawicielowi udział w postępowa-

niu, co oczywiście wiąże się z faktem wypłacania świadczeń przez ten organ. W

przypadku pracowników zachowało aktualność (wydane na podstawie delegacji z

art.237 k.p.) rozporządzenie z dnia 28 lipca 1998 r. w sprawie ustalania okoliczności i

przyczyn wypadków przy pracy oraz sposobu ich dokumentowania, a także zakresu

informacji zamieszczanych w rejestrze wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 115, poz.

744). Według jego § 8 ust. 1 po ustaleniu okoliczności i przyczyn wypadku zespół

powypadkowy sporządza protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku, zaś

nieprzedstawienie protokołu lub karty wypadku zawsze powoduje odmowę przyzna-

nia świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego.

W wyroku z dnia 20 sierpnia 2003 r., II UK 7/03 (niepublikowany), Sąd Naj-

wyższy przyjął, że pracownik ma interes prawny w ustaleniu treści protokołu powy-

padkowego lub sporządzeniu takiego protokołu, jeżeli chce się ubiegać o świadcze-

nia przysługujące od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie ustawy z dnia

5

12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-

wych. W uzasadnieniu przypomniano, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego pre-

zentowany jest pogląd, że pracownik i członkowie jego rodziny z reguły mają interes

prawny w ustaleniu treści protokołu powypadkowego. Takie stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 stycznia 1998 r., II UKN 471/97 (OSNAPiUS

1999 nr 2, poz. 75), powołując się na wcześniejsze orzecznictwo. Powództwo wnie-

sione na podstawie art. 189 k.p.c. podlega oddaleniu, gdy z okoliczności sprawy wy-

nika brak interesu prawnego, w szczególności wówczas, gdy pracownik dochodzi

równolegle roszczeń odszkodowawczych lub rentowych, a wyrok ustalający potrzeb-

ny mu jest w celach dowodowych w toczącym się postępowaniu. Szczegółowe uza-

sadnienie tego poglądu zawarte jest w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca

2001 r., II UKN 425/00 (OSNP 2003 nr 6, poz.157). Przedstawione stanowisko i jego

motywy skład rozpoznający sprawę w pełni podziela.

W sprawie wystąpiła tzw. przesłanka negatywna powództwa o ustalenie, skoro

w toku postępowania powódka (w tej sprawie) wystąpiła do organu rentowego-Za-

kładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w N.S. z wnioskiem o przyznanie jednora-

zowego odszkodowania w związku z wypadkiem przy pracy w dniu 13 kwietnia 2002

r. Organ ten decyzją z dnia 26 stycznia 2005 r., [...], odmówił rozstrzygnięcia zgodnie

z wnioskiem, zaś Iwona H. wniosła od tej decyzji odwołanie do Sądu Rejonowego dla

Krakowa - Nowej Huty, który prowadzi w niej stosowne postępowanie [...] (por. notat-

kę urzędową z dnia 17 października 2005 r.). W tym stanie rzeczy, skoro w toku bie-

żącego postępowania powódka wystąpiła z wnioskiem do ZUS o świadczenie z tytułu

wypadku przy pracy, a następnie z odwołaniem od decyzji tego organu do Sądu,

brak podstaw do uwzględnienia kasacji, z innych przyczyn niż te, które wziął pod

uwagę Sąd orzekający.

Z tych względów, gdy zaskarżony wyrok ostatecznie odpowiada prawu, nale-

żało orzec jak w sentencji na podstawie art. 39312

k.p.c.

O kosztach orzeczono po myśli art. 102 k.p.c.

========================================