III CK 169/05

Sygn. akt III CK 169/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa Ireny G i Michała G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

przy udziale interwenienta ubocznego A.-N.sp. z o.o. w W.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 października 2005 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt (...),

oddala kasację i zasądza od pozwanego na rzecz powodów

kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) oraz na rzecz

interwenienta ubocznego kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset

złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo skierowane przeciwko

Skarbowi Państwa – Wojewodzie Ś. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym, nakazując wykreślenie z działu IV księgi wpisu

hipoteki przymusowej, dokonanego w dniu 20 października 1994 r. Wpisu tego

dokonano w celu zabezpieczenia wierzytelności pozwanego przysługującej mu

wobec Przedsiębiorstwa Państwowego z tytułu odpłatnego nabycia przez to

Przedsiębiorstwo własności budynków i budowli w trybie art. 2 ustawy z dnia 29

września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (Dz.U. Nr 79, poz. 464), w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 7

października 1992 r. zmieniającą ustawę o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i

wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. 1992 r., Nr 91, poz. 455).

Uznając, że Przedsiębiorstwo Państwowe zostało zlikwidowane w trybie art.

37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.) oraz, że jego mienie zostało

wniesione do zawiązanej w dniu 25 czerwca 1993 r. Spółki z o.o., a wykreślenie

przedsiębiorstwa z rejestru nastąpiło dopiero w dniu 17 grudnia 1993 r., to Sąd

Rejonowy stwierdził, że w dacie złożenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej

(23 września 1994 r.), jak również w dacie dokonania wpisu zgodnego z wnioskiem

(20 października 1994 r.), Przedsiębiorstwo Państwowe już nie istniało,

a wierzytelność Skarbu Państwa wobec tego przedsiębiorstwa wygasła i nie było

podstaw do dokonania wpisu hipoteki przymusowej. Przesądzało to w ocenie Sądu

o zasadności dochodzonego w tej sprawie żądania powodów, będących kolejnymi

nabywcami prawa wieczystego użytkowania nieruchomości i prawa własności

budynków obciążonych wpisem hipoteki przymusowej dokonanym w czasie,

w którym brak już było podstaw do dokonania tego wpisu.

W następstwie rozpoznania apelacji pozwanego Skarbu Państwa Sąd

drugiej instancji uznał Ministra Skarbu Państwa za podmiot właściwy do

reprezentowania interesów pozwanego z mocy art. 25 ust. 1 ustawy z dnia

4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz.U. 2003 r., Nr 159, poz.

3

1548 ze zm.). Sąd odwoławczy skorygował zaskarżone orzeczenie jedynie w części

dotyczącej kosztów procesu, oddalając apelację w pozostałej części. Za trafne

uznał Sąd drugiej instancji ustalenie, że likwidacja Przedsiębiorstwa Państwowego

nastąpiła na podstawie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych, a nie na podstawie art. 19 ust. 1 pkt 4 lit. b) i ust. 2 ustawy z dnia

25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych. W konsekwencji

powyższego Sąd ten uznał, że wierzytelność pozwanego wygasła z mocy art. 2 ust.

9 pkt 6 lit. b) powołanej wyżej ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, a zatem nie było podstaw

do dokonania spornego wpisu hipoteki przymusowej, skoro w dacie jego

dokonywania nie istniała już wierzytelność mająca być przedmiotem hipotecznego

zabezpieczenia, a więc nie istniała materialnoprawna podstawa do dokonania

kwestionowanego wpisu. Sąd odwoławczy podkreślił, że wpis hipoteki przymusowej

dokonany został w dniu 20 października 1994 r. bez materialnoprawnej podstawy,

a ponieważ wpis taki nie sanuje braków materialnoprawnych, to w ich następstwie

samo ustanowienie hipoteki jest nieważne.

Wyrok Sądu odwoławczego pozwany zaskarżył w całości, opierając kasację

na obu podstawach kasacyjnych. Zarzucił naruszenie art. 67 § 2 k.p.c. w związku

z art. 25 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz.U.

tj. 1999 r., Nr 82, poz. 928) oraz w związku z art. 4 pkt 2, art. 23 ust. 1 pkt 8 i art.

200 ust. 5 i art. 4 pkt 9 ustawy o gospodarce nieruchomościami, przez sprzeczne

z prawem uznanie Ministra Skarbu Państwa jako właściwego w tej spawie

reprezentanta pozwanego. Zarzut naruszenia § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie uzasadniony został bezpodstawną oceną, że pełnomocnikom

powodów i interwenienta ubocznego należało się wynagrodzenie w wysokości

czterokrotności stawki minimalnej.

Zarzuty zgłoszone w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 10 u.k.w.h. w związku z art. 2 ust.

9 pkt 6 lit. b) ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce

gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości i w zw. z art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

4

13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz art. 19 ust. 1 pkt

4 lit. b) ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.

W uzasadnieniu kasacji pozwany wywodzi, że art. 25 ustawy o działach

administracji rządowej nie jest źródłem domniemania, iż wszelkie interesy Skarbu

Państwa chroni Minister Skarbu Państwa, a reprezentacja pozwanego w sprawach

dotyczących m. in. wpisów w księdze wieczystej została uregulowana w art. 23 ust.

1 pkt 8 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, z mocy

którego to przepisu właściwym reprezentantem pozwanego w tej sprawie jest

starosta.

W ocenie pozwanego, likwidacja przedsiębiorstwa państwowego nastąpiła

w trybie art. 19 ust. 1 pkt 4 b) ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, co

wyeliminowało możliwość wygaśnięcia wierzytelności hipotecznych na podstawie

art. 2 ust. 9 pkt 6 cyt. wcześniej ustawy. Pozwany akcentuje okoliczność, że zgodził

się na przejęcie i spłatę zabezpieczonych hipotecznie wierzytelności przez spółkę

z o.o. „A.-P.”, a spółka ta złożyła oświadczenie o przejęciu tego zobowiązania, co

oznacza że poczuwała się do następstwa prawnego po zlikwidowanym

przedsiębiorstwie państwowym.

Interwenient uboczny po stronie powodowej – A.-N. sp. z o.o. w odpowiedzi

na kasację wniosła o oddalenie kasacji (błędnie określonej „skargą kasacyjną”) oraz

o zasądzenie kosztów postępowania zgodnie z załączonym zestawieniem. W

uzasadnieniu tej odpowiedzi podkreślano m. in. trafność ustalenia Sądu, że

likwidacji przedsiębiorstwa państwowego dokonano w trybie tzw. prywatyzacji

likwidacyjnej, co przesądziło o wystąpieniu skutku w postaci wygaśnięcia

wierzytelności pozwanego przed datą złożenia wniosku o wpis hipoteki

przymusowej i przed datą dokonania tego wpisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługiwała na uwzględnienie wobec braku w niej

usprawiedliwionych podstaw. Sąd drugiej instancji nie dopuścił się naruszenia art.

67 § 2 k.p.c. przez uznanie, że Minister właściwy do spraw Skarbu Państwa jest

organem uprawnionym do reprezentowania pozwanego w niniejszej sprawie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

5

Dochodzone w niniejszym procesie roszczenie wiąże się bowiem z działalnością

wymienionego Ministra, a to z mocy art. 25 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 4 września

1997 r. o działach administracji rządowej (Dz.U. 2003 r., Nr 159, poz. 1548 ze zm.).

O zakresie działalności Ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa rozstrzyga

zakres obejmujący sprawy przypisane przez ustawodawcę Działowi Skarb

Państwa, których zakres przedmiotowy określił art. 25 ust. 1 ustawy

z uwzględnieniem ewentualnie odmiennej regulacji zawartej w przepisach

odrębnych (zob. uchwała SN z dnia 29 czerwca 2000 r., III CZP 19/00, OSP

2001/3/44; wyrok SN z dnia 30 stycznia 2001 r., I CKN 1058/98, niepubl.). Wbrew

prezentowanemu w kasacji stanowisku, wymienione w kasacji odrębne przepisy

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. tj. 2004

r., Nr 261, poz. 2603), zwanej dalej „ugn”, nie regulują odmiennie reprezentacji

Skarbu Państwa w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym. I tak przepis art. 200 ust. 5 w zw. z art. 4 pkt 9 ugn. określa

starostę jako właściwy organ zobowiązany do windykacji określonych należności,

a nie do reprezentowania Skarbu Państwa w procesie, przedmiotem którego nie

jest żądanie zapłaty, lecz powództwo określone w art. 10 u.k.w.h.

Przepisem odrębnym regulującym odmiennie reprezentację Skarbu Państwa

w sprawie niniejszej również nie jest – wbrew stanowisku skarżącego – art. 23 ust.

1 pkt 8 ugn w zw. z art. 4 pkt 2 ugn. Pierwszy z wymienionych przepisów

zobowiązuje starostów, wykonujących zadania z zakresu administracji rządowej, do

gospodarowania zasobem nieruchomości Skarbu Państwa, który to zasób obejmuje

nieruchomości, stanowiące przedmiot własności Skarbu Państwa, a które nie

zostały oddane w użytkowanie wieczyste. Z takimi nieruchomościami nie wiąże się

dochodzone w niniejszej sprawie roszczenie powodów, co wyklucza uznanie

starosty za zobowiązanego na podstawie tego przepisu do podejmowania w tej

sprawie czynności w postępowaniu sądowym. Ponadto skarżący wskazuje na

starostę jako właściwe statio fisci błędnie powołując się na art. 23 ust. 1 pkt 8 ugn,

który właściwość tego organu przewiduje m. in. w sprawach o wpis w księdze

wieczystej. Niniejsza sprawa, w której przedmiotem rozpoznania jest powództwo

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, nie jest

oczywiście sprawą o wpis w księdze wieczystej, jak to błędnie sugeruje się

6

w uzasadnieniu kasacji. W tej sytuacji, a więc w braku odmiennej regulacji

w przepisach odrębnych, przepis art. 25 ust. 1 i 2 cyt. ustawy o działach

administracji rządowej przesądza o obowiązku wymienionego w nim Ministra

reprezentowania Skarbu Państwa w niniejszej sprawie. Zakres jego obowiązku

reprezentacji, wynikający z art. 25 ust. 1 ustawy, obejmuje, obok spraw

dotyczących gospodarowania mieniem Skarbu Państwa, także sprawy ochrony

interesów Skarbu Państwa (v. uzasadnienie wyroku SN z dnia 29 stycznia 2003 r,

sygn. akt I CKN 1256/00, niepubl). Rację ma więc Sąd odwoławczy, który

czynności przeciwdziałające ingerencji w mienie Skarbu Państwa, a więc czynności

zmierzające do zachowania tego mienia poprzez sprzeciwianie się żądaniu

wykreślenia hipoteki przymusowej, kwalifikuje jako przejaw realizacji ochrony

interesów Skarbu Państwa. Z kolei sprawy dotyczące m. in. takiego przedmiotu

sporu objęte są Działem Skarbu Państwa, w którym to zakresie właściwy Minister

zobowiązany jest do reprezentowania Skarbu Państwa z mocy art. 25 ust.

2 ustawy. W tym stanie rzeczy jako bezzasadny należało ocenić zarzut kasacji

naruszenia art. 67 § 2 k.p.c., uzasadniony sprzecznym z prawem ustaleniem

reprezentanta pozwanego w osobie Ministra Skarbu Państwa.

Bezzasadny okazał się również zarzut naruszenia przez Sąd odwoławczy

§ 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. Nr. 163, poz. 1348). Sąd drugiej

instancji na s. 16 uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazał na motywy, którymi

kierował się korzystając ze swego uprawnienia przyznania stronom zwiększonych

do czterokrotnej stawki minimalnej wynagrodzeń za czynności ich pełnomocników

procesowych. Strona skarżąca, określając jako bezpodstawną ocenę Sądu

w przedmiocie przyznania tego wynagrodzenia w wysokości czterokrotności stawki

minimalnej, nawet nie wskazała w kasacji żadnych argumentów na poparcie swego

zarzutu, że ocena Sądu dokonana w tym przedmiocie jest bezpodstawna.

W sytuacji, w której zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania

okazały się chybione, oceny zarzutów sformułowanych w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego,

będącego podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

7

Strona skarżąca nie zakwestionowała skutecznie oceny prawnej dokonanej

przez Sąd drugiej instancji, a mianowicie tej że likwidacja Przedsiębiorstwa

Państwowego, zakończona w 1993 r., została w rzeczywistości dokonana na

podstawie art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 ze zm.), a nie na podstawie

art. 19 ust. 1 pkt 4 lit. b) ustawy z dnia 25 września 1981 r., o przedsiębiorstwach

państwowych (Dz.U. tj. 2002 r., Nr 112, poz. 981 ze zm.). Podjęta w kasacji próba

samodzielnego modyfikowania tej oceny i sformułowania własnej odmiennej oceny

prawnej trybu likwidacji przedsiębiorstwa nie mogła więc odnieść zamierzonego

przez skarżącego skutku w sytuacji, w której skarżący nie wskazał na naruszenie

przez Sąd żadnego z przepisów procesowych w następstwie dokonanej oceny

zastosowanego trybu likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, przyjętej za

prawidłową przez Sąd drugiej instancji.

W tej sytuacji jako nietrafny ocenić należało zarzut błędnej wykładni

i niewłaściwego zastosowania art. 2 ust. 9 pkt. 6 lit. b) ustawy z dnia 29 września

1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

(Dz.U. Nr 79, poz. 464 ze zm.), bowiem uzasadnienie tego zarzutu zasadza się

jedynie na bezskutecznym w ramach tej podstawy kasacyjnej kwestionowaniu

przyjętej przez Sąd odwoławczy oceny trybu dokonania likwidacji przedsiębiorstwa

państwowego, bez równoczesnego wskazania przepisu procesowego który miałby

zostać naruszony dokonaniem wadliwej – w ocenie skarżącego – kwalifikacji.

W ustalonym zatem i skutecznie nie podważonym stanie faktycznym istniały więc

przesłanki do zastosowania art. 2 ust. 9 pkt 6 lit. b) powołanej ustawy, skutkiem

czego było wygaśnięcie wierzytelności przed dniem złożenia wniosku o wpis

hipoteki przymusowej, a tym bardziej przed dniem dokonania tego wpisu (zob.

uzasadnienie postanowienia SN z dnia 14 grudnia 1999 r., II CKN 617/98, niepubl.).

W tej sytuacji trafnie uznał Sąd odwoławczy, że wpis hipoteki przymusowej

w dniu 20 października 1994 r. dokonany został w chwili, w której nie istniała już, bo

wcześniej została wygaszona, wierzytelność którą miała zabezpieczać wpisana

hipoteka. Wobec powyższego zasadnie przyjął Sąd drugiej instancji, że wpis

hipoteki przymusowej dokonany został bez materialnoprawnej podstawy,

konsekwencją czego jest uznanie nieważności ustanowionej w takiej sytuacji

8

hipoteki. Wpis hipoteki świadczył więc o niezgodności między stanem prawnym

ujawnionym w księdze wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym, co

przesądzało o zasadności uwzględnionego żądania powodów usunięcia tej

niezgodności. Wobec powyższego nietrafny okazał się również zarzut błędnej

wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 10 ust. 1 u.k.w.h., którego to przepisu

Sąd odwoławczy nawet w ogóle nie interpretował, natomiast dokonał prawidłowej

jego subsumpcji w ustalonym stanie faktycznym.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39312

k.p.c., znajdującego w niniejszej sprawie zastosowanie z mocy art. 3 ustawy

z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2005 r., Dz.U. Nr 13, poz.

98).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98

§ 1 i § 3 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 i § 13 ust. 4 pkt 2 i 3 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 w sprawie opłat za czynności

adwokackie (Dz.U. Nr 163, poz. 1348).

jc