III CZP 65/05

Uchwała z dnia 27 października 2005 r., III CZP 65/05

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SA Aleksandra Marszałek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "A.M.", sp. j. w S.B. przeciwko

Cezaremu C. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 27 października 2005 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Koszalinie postanowieniem z dnia 11 maja 2005 r.:

"Czy ustanowiony w art. 4799

§ 1 k.p.c. obowiązek doręczania w toku sprawy,

przez stronę reprezentowaną przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika

patentowego odpisów pism procesowych z załącznikami bezpośrednio stronie

przeciwnej i dołączania do pisma procesowego wnoszonego do sądu dowodu

doręczenia drugiej stronie odpisu pisma albo dowodu wysłania go listem

poleconym, pod rygorem zwrotu pisma bez wzywania do usunięcia tego braku –

dotyczy również składanego w formie pisma procesowego żądania sporządzenia

uzasadnienia wyroku i jego doręczenia z uzasadnieniem?"

podjął uchwałę:

Przewidziany w art. 4799

§ 1 zdanie drugie k.p.c. obowiązek dołączenia

do pisma procesowego wniesionego do sądu dowodu doręczenia drugiej

stronie odpisu tego pisma albo dowodu wysłania go listem poleconym nie

dotyczy wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.).

Uzasadnienie

W dniu 9 lutego 2005 r. pozwany – reprezentowany przez pełnomocnika

będącego radcą prawnym – złożył w Sądzie Rejonowy w Koszalinie, w sprawie

gospodarczej, wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku tego

Sądu z dnia 3 lutego 2005 r. W dniu 2 marca 2005 r. Sąd doręczył pełnomocnikowi

pozwanego żądane uzasadnienie, a w dniu 14 marca 2005 r. pozwany wniósł

apelację.

W odpowiedzi na apelację powód zarzucił, że wbrew art. 4799

§ 1 k.p.c.

pozwany nie dołączył do wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku

dowodu doręczenia tego wniosku stronie przeciwnej (dowodu wysłania listem

poleconym), co sprawia, że podlegał on zwrotowi, a jako taki nie wywołał skutków

prawnych. W tej sytuacji termin do zaskarżenia wyroku upłynął w dniu 24 lutego,

zatem apelacja wniesiona w dniu 3 marca 2005 r. powinna zostać odrzucona.

Sąd Okręgowy, rozpatrując apelację, powziął poważne wątpliwości, którym dał

wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym,

przytoczonym na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

We współczesnym procesie cywilnym połączono – kierując się względami

celowości i użyteczności – zasadę ustności z zasadą pisemności. Powiązanie tych

zasad jest skomplikowane, bez wątpienia jednak w kodeksie postępowania

cywilnego przywiązano bardzo duże znaczenie do pism procesowych, gdyż z

niewielkimi wyjątkami (np. art. 466 k.p.c.) przyjęto, że poza rozprawą strony

porozumiewają się między sobą oraz z sądem tylko w drodze pisemnej. Rozmaitość

sytuacji powstających w trakcie postępowania, odmienność interesów i celów stron,

liczne wymagania stawiane przepisami kodeksu sprawiają, że treść, charakter oraz

funkcje pism procesowych, obejmujących wnioski i oświadczenia (art. 125 § 1

k.p.c.), mogą być bardzo różnorodne; mogą dotyczyć zagadnień formalnych lub

merytorycznych, kwestii zasadniczych dla biegu procesu lub ubocznych, mogą

odnosić się do obu stron lub tylko do jednej z nich albo też pochodzić od osób

biorących udział w postępowaniu, ale niebędących stronami (np. biegłego lub

prokuratora) i wiązać się tylko z ich udziałem w sprawie. Ze względu na tę

różnorodność i dynamikę nie można wszystkich pism procesowych traktować w

sposób jednolity, jak też nie jest możliwe wyczerpujące unormowanie dotyczące ich

funkcjonowania w procesie. Z tej przyczyny istotnego znaczenia nabiera praktyka

sądowa, a także racjonalna, pragmatyczna wykładnia odnośnych przepisów

kodeksu postępowania cywilnego. Przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia

prawnego chodzi przede wszystkim o interpretację art. 128 k.p.c. i dokonanie

oceny, czy przepis ten – przewidujący obowiązek dołączenia do pisma

procesowego jego odpisów i załączników celem doręczenia ich uczestniczącym w

sprawie osobom – dotyczy także pisma procesowego zawierającego wniosek o

sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.).

Dokonanie tej oceny wymaga przeprowadzenia dystynkcji między pismami

procesowymi mającymi znaczenie dla innych niż strona wnosząca osób

uczestniczących w procesie, a pismami, które takiego znaczenia nie mają lub

dotyczą tylko niektórych uczestników procesu. Rzecz jasna, zdecydowana

większość pism ma znaczenie dla strony przeciwnej, gdyż np. umożliwia podjęcie

obrony (np. pozew, odpowiedź na pozew, środki odwoławcze), dotyczy

gromadzenia materiału procesowego (np. wnioski dowodowe, pisma

przygotowawcze) albo wpływa na tok postępowania (np. wnioski o odroczenie

rozprawy, o zawieszenie lub podjęcie postępowania). Wszystkie te pisma,

kierowane do sądu, powinny być znane stronie przeciwnej, a więc podlegają

doręczeniu. Można jednak wyróżnić także pisma, które są składane wyłącznie w

interesie wnoszącego, a ich treść i cel w żaden sposób nie mogą wpłynąć na

sytuację procesową innych osób. Chodzi więc o pisma, które ze swej istoty nie są w

ogóle przeznaczone dla innych osób uczestniczących w postępowaniu. Jako

przykłady takich pism wskazuje się w literaturze pisma dotyczące skazania świadka

na grzywnę albo zwolnienia od kosztów, do których można dodać jeszcze np.

wniosek o ustanowienie adwokata (art. 117 k.p.c.) albo wniosek o doręczenie

wyciągu z akt (art. 9 i 525 k.p.c.). Dodatkowych przykładów dostarcza orzecznictwo

Sądu Najwyższego, z którego wynika, że obowiązek doręczenia stronie przeciwnej

nie dotyczy odpisów ksiąg i dokumentów przedsiębiorstwa (art. 249 § 1 k.p.c.; por.

wyrok z dnia 10 stycznia 1980 r., II CR 443/79, OSNCP 1980, nr 10, poz. 186) oraz

odpisów środków odwoławczych – w odniesieniu do osób występujących po tej

samej stronie (postanowienie z dnia 24 kwietnia 1980 r., IV CZ 23/80, OSNCP

1980, nr 11, poz. 216).

W konsekwencji należy stwierdzić, że art. 128 k.p.c. dotyczy tylko takich pism

procesowych, które z przedstawionych wyżej względów powinny być doręczane w

odpisach innym osobom uczestniczącym w postępowaniu. Wynika to z rationis legis

tego przepisu, polegającej – jak trafnie podniesiono w piśmiennictwie – na

umożliwieniu osobom biorącym udział w sprawie zaznajomienia się z materiałem

procesowym oraz przygotowania się do udziału w postępowaniu. Innych pism ten

przepis nie dotyczy.

Nie powinno być wątpliwości, że pismem, które ze względu na swą istotę i cel

służy tylko interesowi osoby wnoszącej, jest wniosek o sporządzenie uzasadnienia

wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.), podstawową bowiem funkcją takiego pisma jest

uzyskanie przez stronę wiedzy o motywach wydanego orzeczenia. W ten sposób

strona, poznając uzasadnienie, może podjąć przemyślaną decyzją dotyczącą

wniesienia środka odwoławczego oraz nadania mu najbardziej efektywnej treści

(por. art. 331 k.p.c.). Trudno zatem podzielić tezę Sądu Okręgowego, że o wniosku

dotyczącym sporządzenia uzasadnienia musi wiedzieć także strona przeciwna, a

doręczenie odpisu tego wniosku ma dla niej walor informacji o stanie sprawy.

Wprawdzie złożenie takiego wniosku może rzeczywiście wskazywać na zamiar

wniesienia środka odwoławczego, jednak nie jest to wskazanie ani pewne, ani

miarodajne, pomijając fakt, że wniosek ten – niepełniący w ramach postępowania

cywilnego funkcji „zapowiedzi apelacji” – może być wniesiony przez każdą stronę, a

więc także tę, która sprawę wygrała i nie ma interesu we wniesieniu środka

odwoławczego. Trzeba ponadto mieć na względzie, że można wywieść apelację

nawet mimo niezłożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 329 i

369 § 2 k.p.c.). Tak więc nie ewentualna wiedza o zamiarze zaskarżenia wyroku,

lecz o tym, czy środek odwoławczy został wniesiony i jaka jest jego treść, jest dla

strony przeciwnej istotna, dopiero bowiem wtedy powstaje sytuacja, w której może i

powinna podjąć się obrony swych praw. Z tej właśnie przyczyny doręczenie odpisu

środka odwoławczego (zażalenia i apelacji) jest – jako czynność gwarancyjna sądu

– wyraźnie regulowane (art. 395 § 1 zdanie pierwsze in principio oraz art. 371 w

związku z art. 4799

§ 2 k.p.c.). Poza tym, w wypadku niedostatku wiedzy o toku

sprawy, strona może w każdej chwili skorzystać z uprawnienia przysługującego na

podstawie art. 9 i 525 k.p.c. (por. § 102 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 19 listopada 1987 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów

powszechnych Dz.U. Nr 38, poz. 218 ze zm. – dalej: „regulamin sądów

powszechnych”).

Na marginesie, odnosząc się do wątpliwości wyrażonych przez Sąd

Okręgowy, warto podkreślić, że zawarte w art. 395 § 1 zdanie pierwsze in fine

wskazanie, iż stronie przeciwnej nie doręcza się odpisu zażalenia dotyczącego

kwestii określonych w art. 394 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c., jest unormowaniem stanowiącym

wyjątek od zasady doręczania odpisu zażalenia, nie daje natomiast podstaw do

generalnego wniosku, że nie doręcza się odpisów pism procesowych stronie

przeciwnej tylko wtedy, gdy wyraźnie tak stanowi przepis szczególny. Nie ma zatem

podstaw do kwestionowania poglądu, że w ramach unormowań kodeksu

postępowania cywilnego uzasadnione jest rozróżnienie na pisma procesowe

mające znaczenie dla innych osób uczestniczących w procesie – i w związku z tym

doręczane im w odpisach – oraz pisma, które takiego znaczenia nie mają i dlatego

doręczeniu nie podlegają. Nawiasem mówiąc, pogląd ten znajduje wsparcie także w

§ 82 regulaminu sądów powszechnych.

W konsekwencji należy stwierdzić, że pismo procesowe zawierające wniosek

o sporządzenie uzasadnienia wyroku nie podlega doręczeniu stronie przeciwnej ani

innym osobom uczestniczącym w procesie. Za tym stwierdzeniem, oprócz

przedstawionych argumentów, przemawia także dotychczasowa wieloletnia

praktyka sądowa, stanowiąca samoistną wartość procesową; wnioski o

sporządzenie uzasadnienia wyroku były wnoszone w jednym egzemplarzu, a sądy

nie wzywały o dołączenie odpisów. Praktyka ta jest kontynuowana poza

postępowaniem odrębnym w sprawach gospodarczych i próba jej odwrócenia – bez

ważnego normatywnego powodu – nie może być aprobowana. Jest ona zresztą nie

wynikiem, jak się nietrafnie podkreśla w piśmiennictwie, „skrajnego formalizmu”

sądów, lecz po prostu wadliwej wykładni art. 4799

§ 1 k.p.c.

Należy także odwołać się do argumentów historycznych i przypomnieć, że pod

rządem kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r., w postępowaniu przed sądem

grodzkim, dopuszczalne było zgłoszenie wniosku, o którym mowa, w formie ustnej

do protokołu sądowego i sądy nie miały obowiązku zawiadomienia o takim wniosku

ani strony przeciwnej, ani innych osób (art. 384 § 1 k.p.c.; por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 24 czerwca 1937 r., C.II. 318/37, „Polski Proces Cywilny” 1937,

nr 18-19, s. 604).

W tym stanie rzeczy jako oczywista rysuje się teza, że przewidziany w art.

4799

§ 1 k.p.c. obowiązek dołączenia do pisma procesowego wniesionego do sądu

dowodu doręczenia drugiej stronie odpisu tego pism albo dowodu wysłania go

listem poleconym nie dotyczy wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Tylko

uzupełniająco – aby rozwiać wszelkie wątpliwości uwypuklone przez Sąd Okręgowy

– należy zaznaczyć, że przeciwko powyższej tezie nie przemawia bynajmniej § 2

tego przepisu, podkreślono już bowiem, iż o tym, czy stronie przeciwnej należy

doręczyć odpis pisma procesowego składanego w sądzie nie rozstrzyga art. 4799

k.p.c., ale wyłącznie art. 128 k.p.c. Przepis art. 4799

§ 1 k.p.c. wprowadza w

sprawach gospodarczych wyjątek od zasady oficjalności doręczeń ustanowionej w

art. 131 §1 k.p.c., natomiast art. 4799

§ 2 k.p.c. ogranicza ten wyjątek, powracając

do zasady oficjalności w odniesieniu do określonych w nim pism. W tej sytuacji

przywoływanie art. 4799

§ 2 k.p.c. jako argumentu w rozumowaniu mającym

prowadzić do konkluzji, że w sprawach gospodarczych strona reprezentowana

przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego ma doręczać

bezpośrednio stronie przeciwnej odpis wniosku o sporządzenie uzasadnienia

wyroku jest chybione, gdyż przesłanką takiego rozumowania jest wadliwe

założenie, iż stronie przeciwnej w ogóle odpis takiego wniosku należy doręczać.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.