III CK 173/05

Wyrok z dnia 10 listopada 2005 r., III CK 173/05

Do taryf zatwierdzonych przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki nie

można stosować wprost art. 3841

k.c.

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "S.", sp. z o.o. w W. przeciwko

Spółdzielni Mieszkaniowej w W. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu

10 listopada 2005 r. na rozprawie kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 30 czerwca 2004 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez pozwaną Spółdzielnię Mieszkaniową w W. wyrokiem z

dnia 30 czerwca 2004 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelację pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 4 grudnia 2003 r., w którym Sąd ten

utrzymał w mocy wydany w postępowaniu nakazowym nakaz zapłaty.

Ustalono, że w dniu 7 czerwca 1999 r. pozwana Spółdzielnia Mieszkaniowa w

W. oraz powódka "S.", sp. z o.o. z siedzibą w W. zawarły na 20 lat umowę o

dostawę energii cieplnej. Umowa przewidywała dostarczanie energii cieplnej przez

powódkę, określała sposób zapłaty i wyliczenia należności za dostarczoną energię

cieplną. Z umowy wynikała możliwość wcześniejszego jej rozwiązania za zgodą

stron, jak również prawo dostawcy do wypowiedzenia umowy w przypadku

zalegania odbiorcy energii z zapłatą za trzy pełne okresy rozliczeniowe oraz

możliwość jej zmiany w przypadku zmiany ogólnych warunków ekonomicznych lub

technicznych. W chwili zawierania umowy powódka nie miała jeszcze prawomocnej

decyzji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, zatwierdzającej taryfę dla ciepła.

Decyzja taka została wydana w dniu 29 października 2001 r. i opublikowana w

Dzienniku Urzędowym Wojewody Małopolskiego z dnia 10 listopada 2001 r. Nr 158.

W dniu 8 listopada 2001 r. powódka wystosowała do strony pozwanej pismo,

informując o zatwierdzeniu taryfy przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki i o

zamiarze jej wprowadzenia począwszy od dnia 1 grudnia 2001 r. Pismami z dnia 13

listopada i dnia 11 grudnia 2001 r. powódka powiadomiła pozwaną, że wprowadza

ceny i stawki zawarte w taryfie. Strona pozwana pismem z dnia 20 grudnia 2001 r.

wyraziła zgodę na płacenie należności za dostawę energii cieplnej jedynie na

podstawie zatwierdzonej taryfy Urzędu Regulacji Energetyki. Następnie w piśmie z

dnia 12 lutego 2002 r. oświadczyła, że uchyla się od skutków prawnych

oświadczenia z dnia 20 grudnia 2001 r. W dniu 6 marca 2002 r. powódka wystawiła

pozwanej fakturę VAT na kwotę 294 332,05 zł, uwzględniającą taryfę ustaloną w

decyzji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki. Pozwana zapłaciła jedynie część

sumy, na którą opiewała faktura, według ceny wynikającej z umowy stron,

odmawiając zapłaty pełnej kwoty, naliczonej według stawek z zatwierdzonej taryfy.

Powódka zażądała w pozwie zasądzenia na swą rzecz od pozwanej

Spółdzielni Mieszkaniowej w W. kwoty 94 944,67 zł, wynikającej z nieuregulowania

reszty należności z faktury VAT z dnia 6 marca 2002 r. oraz ustawowych odsetek

od dnia 22 marca 2002 r.

Sąd Okręgowy w Krakowie wydał w postępowaniu nakazowym w dniu 13

sierpnia 2002 r. nakaz zapłaty zgodny z żądaniem pozwu, (...) a wyrokiem z dnia 4

grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy w Krakowie utrzymał w mocy ten nakaz, uznając, że

żądanie strony powodowej jest uzasadnione, stosownie bowiem do art. 47 ust. 1

ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (jedn. tekst: Dz.U. z

2003 r. Nr 153, poz. 1504 ze zm. – dalej: "Pr.energ.") zatwierdzona taryfa wiąże

powódkę, a pozwana powinna się do tego dostosować bądź, stosownie do art. 3841

k.c., wypowiedzieć umowę.

W apelacji pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie

powództwa, ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji

do ponownego rozpoznania. Powódka zarzuciła błędną wykładnię art. 384 k.c. i

nierozważenie art. 5 k.c. oraz wskazała, że na skutek dowolnej oceny dowodów

uznano, iż zaszły warunki do przyjęcia związania ceną taryfową, a także podkreśliła

że cena taryfowa to cena maksymalna, a nie sztywna.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie doszło do naruszenia powołanych w apelacji

przepisów prawa materialnego, a ustalenia faktyczne dokonane w pierwszej

instancji i ocena zebranego materiału dowodowego są prawidłowe. (...)

W kasacji pozwana zarzuciła naruszenie przepisów postępowania – art. 233

k.p.c. (...) oraz przepisów prawa materialnego przez dokonanie niewłaściwej

wykładni przepisów art. 3841

k.c. przez uznanie, że pozwana miała prawo do

rozwiązania umowy zmienionej wzorcem i w związku z tym mogła rozwiązać tę

umowę. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 3841

k.c. w związku z art.

537 i 538 k.c. Powoda łączyła z pozwaną umowa o dostawę energii cieplnej,

zawarta na czas określony, w której strony nie przewidziały okresu wypowiedzenia.

Jak trafnie ustalił Sąd Apelacyjny, z umowy tej wynikał stosunek o charakterze

ciągłym. Jeżeli w czasie jej trwania weszła w życie taryfa zatwierdzona przez

Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, przewidująca wyższe ceny dostarczanej

pozwanej energii cieplnej to zgodnie z art. 3841

i 384 k.c., w brzmieniu

obowiązującym w dniu, w którym pozwana dowiedziała się o zatwierdzeniu taryfy,

strony były związane cenami ustalonymi w taryfie. W orzecznictwie i doktrynie

przyjmuje się bowiem zgodnie, że taryfa taka stanowi szczególną odmianę wzorca

umownego w rozumieniu art. 384 i nast. k.c. To związanie nie prowadzi jednak, w

okolicznościach rozpoznawanej sprawy, do automatycznej zmiany ceny

dostarczanej pozwanej energii.

Po pierwsze, związanie takie następuje, jeżeli druga strona umowy, w tym

przypadku pozwana, nie wypowiedziała jej w najbliższym z możliwych terminów

wypowiedzenia. Taka regulacja skutków wejścia taryfy w życie nakazuje rozważyć,

od kiedy zmienia ona treść łączącego strony stosunku umownego. Sąd Apelacyjny

przyjął, że związanie takie następuje już z chwilą, gdy zgodnie z art. 384 k.c.,

pozwana powzięła wiadomość o wejściu w życie taryfy. Pogląd taki nie jest jednak

uzasadniony, skoro bowiem ustawodawca daje drugiej stronie możliwość

wypowiedzenia umowy, to dopiero upływ terminu, w którym nie skorzystała ona z

możliwości wypowiedzenia, powoduje związanie jej wzorcem. Do czasu upływu

okresu wypowiedzenia w każdej chwili pozwana mogła bowiem wypowiedzieć

łączący ją z powodem stosunek prawny, brak więc podstaw do tego, aby w tym

okresie uważać taryfę za wiążącą. Nie ma też uzasadnionych przesłanek, aby

taryfa przewidująca wyższe ceny miała wiązać drugą stronę w możliwie najkrótszym

czasie, skoro nie ma ona żadnego wpływu na jej określenie.

Taka interpretacja art. 384 i 3841

k.c. w pełni chroni interesy stron umowy, z

jednej bowiem strony gwarantuje stronie, powołującej się na wzorzec umowny,

możliwość zastosowania go bez zmiany wiążącej strony umowy, z drugiej zaś

chroni jej kontrahenta przed nadmiernym automatyzmem działania takiego wzorca

ustalanego jednostronnie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2002 r.,

IV CKN 1616/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 54). Z tych względów zaskarżony wyrok

budzi wątpliwości, zważywszy, że Sąd Apelacyjny nie badał, kiedy upłynąłby termin

wypowiedzenia umowy.

Po drugie, taryfa zatwierdzona przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki

jest szczególnym rodzajem wzorca umownego. Z art. 3 pkt 17 oraz art. 47 Pr.energ.

wynika, że jest ona obowiązująca dla odbiorców. Oznacza to jednak tylko tyle, że

ceny energii ustalane na podstawie taryf mają charakter cen regulowanych

maksymalnych w rozumieniu art. 538 k.c. Cena ustalana za pomocą taryfy nie ma

więc charakteru ceny sztywnej w rozumieniu art. 537 k.c. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 8 marca 2000 r., I CKN 1217/99, "Biuletyn SN" 2000, nr 7, s. 8

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2002 r., IV CKN 1616/00). Jeżeli

więc ustalenie taryfy stwarza tylko dla przedsiębiorstwa dostarczającego energię

możliwość ustalenia ceny nie wyższej niż przewidziana taryfą, to nic nie stoi na

przeszkodzie, aby umówiło się ono z odbiorcą, że będzie mu dostarczało energię

po cenie niższej niż wynika to z zatwierdzonej taryfy. Taki charakter taryfy wpływa

jednak zasadniczo na rozumienie jej jako wzorca umownego wydanego w trakcie

trwania stosunku umownego. Pojawienie się w czasie trwania stosunku pomiędzy

dostawcą energii a odbiorcą nowej taryfy nie ma wprost wpływu na zmianę

ustalonej w umowie ceny energii, jeżeli cena ta nie jest wyższa od przewidzianej

taryfą. W takiej bowiem sytuacji, co wynika z charakteru taryfy jako regulowanej

ceny maksymalnej, dostawca energii może tylko doprowadzić do zmiany umowy i

podwyższyć cenę do wysokości ceny przewidzianej taryfą. Zmiana umowy może

zostać dokonana na zasadach w niej przewidzianych lub określonych przepisami

kodeksu cywilnego. Inaczej więc niż w przypadku innych wzorców umownych, do

taryf zatwierdzonych przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki nie można

stosować wprost zasad wynikających z art. 3841

k.c. Dostawca energii, zawierając

umowę z odbiorcą, jeszcze przed zatwierdzeniem dla niego taryfy przez Prezesa

Urzędu Regulacji Energetyki powinien przewidzieć w niej możliwość jej zmiany po

zatwierdzeniu taryfy. W przeciwnym wypadku, jeżeli cena określona w umowie

będzie niższa od tej, jaka wynika z taryfy, może nie mieć możliwości jej

podwyższenia bez zgody odbiorcy.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, zatwierdzenie taryfy dla powoda przez

Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki i jej opublikowanie nie spowodowało prawa

powoda do naliczania pozwanej spółdzielni cen wyższych niż ustalone w umowie.

Taryfa stworzyła tylko możliwość podniesienia ceny umownej do wysokości

ustalonej w taryfie. Skora jednak umowa łącząca strony była umową zawartą na

okres 20 lat i nie przewidywała możliwości jej wypowiedzenia, to taka podwyżka

ceny za dostarczaną energię, do wysokości poziomu określonego taryfą, była

możliwa jedynie za zgodą pozwanej Spółdzielni. Z ustaleń dokonanych przez Sąd

Apelacyjny wynika, że pozwana nie wyraziła zgody na zmianę łączącej ją z

powodem umowy. W tej sytuacji, wbrew stanowisku Sądów, powodowi nie

przysługuje roszczenie o dopłatę przez pozwaną różnicy pomiędzy cena ustaloną w

umowie, a tą, jaką na podstawie zatwierdzonej taryfy mógł żądać od odbiorcy.

Mając na względzie, że niektóre zarzuty podniesione w kasacji okazały się

uzasadnione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.